معماری
خانه ---> عقیده ---> نگرشی قرآنی در فهم قدر و قضا

نگرشی قرآنی در فهم قدر و قضا

نگرشی قرآنی در فهم قدر و قضا
نويسندگان: اسماعیل کسنزانی0 بهزاد مولایی
فدر
ما باید از قدر و قضا که یکی از ارکان مهم دین مبین اسلام است فهمی صحیح و دقیق و عمیق داشته باشیم تا دچار افراط و تفریط نگردیم ولی باید این امر را هم بدانیم که چنین فهمی باید از قرآن و مبین آن که احادیث گهربار حضرت رسول(ص) است سرچشمه گیرد.
تمام الفاظ قدر و قضایی که در قرآن کریم ذکر شده یک مفهوم را نمی رسانند بلکه هر کدام معنای خاصی دارند که باید ریشه یابی شوند.
همان طور که عده ای از مردم هم با توجه به فهم نادرستی که از قدر و قضا دارند سخنانی ایراد کرده و بی اختیار علم ازلی خداوند منان را زیر سؤال می برند، پس بر هر فرد مسلمانی لازم است که معنای واقعی آنها را بداند.
بر همین اساس ما می خواهیم معنای قدر و قضا را از دیدگاههای مختلف بیان کنیم.
« سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى. الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى.‏ وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى ‏» (الاعلی1-3)
پروردگار والا مقام خود را تسبیح کن. همان خداوندی که می آفریندو سپس می آراید. خداوندی که اندازه گیری می کند و رهنمود می نماید.
«‏ هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاء الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ‏..»
(او خداوندي است كه طراح هستي و آفريدگار آن از نيستي و صورتگر جهان است . داراي نامهاي نيك و زيبا است . چيزهائي كه در آسمانها و زمين هستند ، تسبيح و تقديس او مي‌گويند ، و او چيره كار بجا است.)
در آیه های فوق خداوند متعال برای خود ابتدا کلمه ی خالق را که به کار برده است به معنای اندازه گیری اشیا در کمیت و کیفبت لازم و همچنین خداوند به عنوان طراح هستی شناخته می شود. یعنی ابتدا خداوند تمام مخلوقات عالم را با توجه به چگونگی کیفیت و کمیت خلق فرموده است:
«إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ.» (قمر49)
خالق از ماده ی(خلق) که به معنای اندازه گیری است. هنگامیکه یک پارچه ی چرم را برای بریدن اندازه می گیرند، عرب« واژه ی «خلق» را به کار می برد.
بعد از صفت خلق خداوند متعال«الباری» را به خود نسبت داده است که از ماده ی «بری» گرفته شده و به معنای آفریدن و ایجاد کردن از نیستی است.
صفت دیگری که در این آیه آمده است «المصور» است که از ماده ی «صور» آمده است و به معنی صورت دادن و شکل دادن است. یعنی خداوند متعال بعد از اینکه جهان و موجودات آن را اندازه گیری و سپس از عدم به وجود آورد و آن را از نیستی بیرون کرد، و به صورتی که وجود دارد، به آنها شکل داد.
راغب اصفهانی در مفردات الفاظ قرآن می فرماید: «واژه های قدر،قدرة، قادر، قدیر، مقتدر یا از یک ریشه گرفته شده اند و هم معنی هستند یا از نظر معنی به هم نزدیک هستند.»
«القدرة (توانایی و نیرو): هر گاه انسانی با این واؤه وصف شود. در آن صورت-قدرة اسمی است برای شکلی و هیئتی از او، که می تواند قسمتی از کاری را انجام دهد. و هر گاه خدای تعالی با واژه ی (قدرة)وصف شود، هر چند که لفظا" بر او اطلاق گردد.
هو قادر حق این است گفته شود: «قادر علی کذا»که به معنای مقید نمودن قدرت او است و از این رو هیچ احدی غیر از خداوند، با واژه ی {قدرة}از این جهت تو صیف نمی شود،مگر اینکه از جهت دیگر با عجز وصف شود و خدای تعالی کسی است که از هر جهت عجز و ناتوانی از او بری است.»
قدیر: فاعلی است برای انجام آنچه که می خواهد به اندازه اقتضای حکمت کاری را انجام دهد که انجام آن فعل، یا اعمال آن قدرت، نه بر قدرت او می افزاید و نه از قدرت او می کاهد. لذا صحیح نیست که با واژه قدیر، غیر از خدا، کس دیگری را توصیف کنیم. همانطور که در آیه 45 سوره نور آمده است:
«يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.» (نور45)
(خداوند هر چه را بخواهد می آفریند. قطعا" او بر هر چیزی توانا است.)
«فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ مُّقْتَدِرٍ .» (قمر 45)
(در مجلس راستینی در پیشگاه پادشاه بزرگ و توانایی.)
در کل، با این واژه بشر هم توصیف شده است و هر گاه «مقتدر» درباره خدای تعالی به کار رود، معنی آن بدست آورنده و متکلف قدرت است؛ می گویند: «قدرت علی کذا قدرة» با توانایی بر آن کار قادر شدم. در آیه:
« لاَّ يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِّمَّا كَسَبُواْ.» (بقره264)
(از کاری که انجام داده اند سود و بهره ای نمی بر نمی گیرند.)
قدر و تقدیر بیان کننده کمیت چیزی است. مثل: قدرته و قدرته: وزن آن را معین کردم {که در هر دو صورت صحیح است}
قدره: با تشدید حرف(د) به معنای قدرت بخشیدن است؛ می گویند؛
قدرنی الله علی کذا- قوانی علیه: خداوند بر آن کار توانم داد و نیرویم بخشید. پس «تقدیر الله الاشیاء» یعنی بخشیدن از سوی خداوندبه مخلوقاتش که آن نیز دو صورت دارد:
اول: با بخشیدن قدرت و توانایی دادن به اشیاء.
دوم: به اینکه آن شیء را به وجهی مخصوص در اندازه ای معین آن طور که حکمت اقتضا کرده است قرار دهد، این معنی از این قرار است که فعل خدای تعالی دو گونه است:
1-با فعل چیزی را ایجاد می کند؛ یعنی آن را کاملا" ناگهانی ابداع نموده و بیاراید. بطوریکه فزونی و کاستی او را فرا نگیرد تا اینکه بتواند فانی اش کند یا تغییرش دهد، مثل آسمان و آنچه که در آنهاست.
2-یا فعل خدای تعالی به این معنا است که: اصول چیزی را با آن فعل بوجود می آورد و اجزایش را همراه با نیرو و قدرت، به شیوه ای که غیر از آنچه برایش تقدیر نموده حاصل ننماید، قرار می دهد،مانند تقدیر خداوند متعال که رویش نخل را در بذر و دانه و هسته یخرما قرار داده است. برای اینکه نخلی از آن هسته می روید نه سیب یا زیتون و تقدیر نطفه آدمی این است که از آن انسانی به وجود بیاید نه سایر حیوانات؛ پس تقدیر خداوند بر دو وجه است:
اول: با حکم به اینکه آن طور باشد و آن طور نباشد خواه بر روش ایجاب و خواه بر روش امکان و ممکن بودن، بر این اساس خداوندحکیم فرمود:
« قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً.» (طلاق3)
(خداوند برای هر چیز زمان و اندازه ای را قرار داده است.)
دوم: تقدیر به معنی بخشیدن قدرت به او، در آیه:
«‏ فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ ‏.» (مرسلات23)
« ما توانایی داشته ایم و بهترین توانا بوده و هستیم»
که تنبیه و هشداری است بر اینکه هر چه خداوند به آن حکم می کند. در حکمش پسندیده است، یا اینکه از معنی آیه:
«« قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً.» (طلاق3)
«(خداوند برای هر چیز زمان و اندازه ای را قرار داده است.)
پیدا است که قبلا" هم گفته شده « فَقَدَرْنَا» با تشدید حرف(ق) خوانده شده که به معنای ایجاد قدرت حیات در او. و در آیه:
«‏ نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ ‏.»(واقعه60)
(ما در ميان شما مرگ را مقدر و معين ساخته‌ايم ، و هرگز بر ما پيشي گرفته نمي‌شود ( و كسي بر ما چيره نمي‌گردد و از دست ما بدر نمي‌رود.)
 خداوند سبحان- تقدیر موت در میان آدمیان، آگاه است از روی حکت از جهت اینکه او مقدر و تقدیر کننده است و این موضوع هشداری است بر اینکه، تقدیر مرگ از سوی خداوند است نه آنگونه که مجوس پنداشته است که خداوند خلق می کند و ابلیس می میراند.
و آیه ی :
«‏ إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ‏.» (قدر1)
(ما قرآن را در شب قدر فرو فرستاده ایم.)
یعنی شبی را که برای امر مخصوص اماده ساخت و مقدر کرد،
در آیات:
«‏ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ ‏»(قمر49)
(همه چیز را به اندازه اش آفریدیم.)
«وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ.» (مزمل20)
(خداست که اوقات شب و روز را می داندو دقیقا" تعیین می کند)
آیه اخیر، اشاره ای است به پوشاندن شب بر روز و روز بر شب و اینکه هیچ نیست که برای او شناسایی اوقات و وفا نمودن به حق عبادت خداوند در روز و شب و در اوقات معین ممکن باشد. و در آیه:
«‏ مِن نُّطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ ‏» (عبس19‏
(و را از نطفه ناچيزي مي‌آفريند و قوّت و قدرت ( و جمال و كمال ) بدو مي‌بخشد . )
اشاره به نیرویی است که در نطفه ایجاد کرده است و در حالات پیاپی به صورت حیاتی وجودش ظاهر می شود. و همچنین در آیه:.»     اً  
«وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَّقْدُور(احزاب38)
و فرمان خدا همواره روي حساب و برنامه دقيقي است و بايد به مرحله اجرا درآيد . )
قدر، در این آیه،اشاره به حکمی است که در لوح محفوظ نوشته شده است و پیامبر(ص)به آن اشاره دارد که فرمودند: «فرغ ربکم من الخلق و الاجل و الرزق»
یعنی«پروردگارتان از آفریدن مدت زندگی و رزق بخشیدن فارغ است(چون آنها را مشخص نموده است) و سنت های الهی، در این امور مشخص و معین است.» و کلمه ی مقدور- در آیه ی:
««وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَّقْدُور(احزاب38)
و فرمان خدا همواره روي حساب و برنامه دقيقي است و بايد به مرحله اجرا درآيد . )
اشاره ای است به آنچه را که از او در حالات پیاپی تقدیر، حادث می شود و همان است در آیه ی
«‏ يَسْأَلُهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ .» (رحمن29)
(‏همه چيزها و همه كساني كه در آسمانها و زمينند ( به زبان حال يا قال ، روزي و نياز خود را ) از خدا درخواست مي‌كنند . او پيوسته دست‌اندركار كاري است.)
در آیه مذکور به آن اشاره شده است و بر آن اساس، آیه:ٍ.
«وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَّعْلُوم» (حجر21 )
و جز به اندازه معيّن و مشخّصي ( كه حكمت ما اقتضاء كند ) آن را فرو نمي‌فرستيم .)
و آیه:
« و جز به اندازه معيّن و مشخّصي ( كه حكمت ما اقتضاء كند ) آن را فرو نمي‌فرستيم.» (بقره236 )
(و آن كس كه توانائي ( مالي ) ندارد ، به اندازه خودش ، هديّه‌اي شايسته ( و مناسب حال دهنده و گيرنده ) مي‌پردازد.)
بر فرد سخاوتمند و بر فرد تنگ نظر آنچه را که شایسته ی حال او است برایش تعیین نموده، قرار داده است.
ابوالحسن گفته است: بقدر و قدر- هر دو یکی است و همچون:
«فلان یخاصم بقدر قدر» : او به نهایت و به طور کامل خصومت می کند.
و آیه :
«‏ وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى ‏» (اعلی 3)
(و کسی که اندازه داد و هدایت نمود.)
یعنی به هر چیزی آآنچه را را که مصلحتش در آن است بخشیده است و به آنچه که رهایش در آن است، هدایتش کرده یا از روی سرشت و طبیعت قهری و یا با تعلیم و آموزش به او، چنانکه موسی گفت:
«‏ قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى ‏.» (طه50 )
 ( موسي ) گفت : پروردگار ما آن كسي است كه هر چيزي را وجود بخشيده است و سپس ( در راستاي آن چيزي كه براي آن آفريده شده است ) رهنمودش كرده است.) .
ولی تقدیر انسان دو وجه دارد:
اول: تفکر و اندیشیدن در کار بر حسب نظر عقلی و بنای کار بر آن نظر و اندیشه که اینگونه تقدیر پسندیده است.
دوم: آنکه تفکر و اندیشه بر حسب آرزو و شهوت و میل باشد که مذموم و ناپسند است، مانند آیه:
«‏ إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ ‏.‏ فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ ‏.» (مدثر 18—19)
(و اندیشه و حساب کرد، مرگ بر او باد که چگونه بد اندیشید.)
واژه ی قدر و مقدور) برای حالت انسانی و گشایش در مال به صورت استعاره بکار می رود. و نیز قدر- زمان و مکان چیزی است که برای آن چیز در نظر گرفته شده است، در آیات:
«‏ إِلَى قَدَرٍ مَّعْلُومٍ .» (مرسلات22 )
(تا مدتی معین )
‏أَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا.» (رعد17 )
(خداوند از ( ابرهاي ) آسمان ، آب فرو مي‌باراند و دره‌ها و رودخانه‌ها هر يك به اندازه گنجايش خويش ( براي رويش گياهان و بهره‌وري درختان ، از آب آن ) در خود مي‌گنجانند.)
یعنی آب و بارانی با اندازه ی آن مکان که مقدر شده است برای اینکه آن آب تقویتش کند که بِقَدَرِهَا نیز خوانده شده یعنی به اندازه و کمیتی که در نهایت برای آن لازم است. و آیه:
«‏ وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ‏.» (قلم 25 )
(بامدادان بدين قصد كه مي‌توانند ( از ورود بينوايان به باغ ) جلوگيري كنند و ( ايشان را ) باز دارند ( به سوي باغ ) روان شدند.) .
فَالْتَقَى الْمَاء عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ.» (قمر12)
و آبها در هم آميختند ، براي اجراي فرماني كه ( از جانب خدا صادر و ) مقدر شده بود
قدرت علیه شیئا": او را در آن چیز در تنگنا و مضیقه قرار دادم، گویی اندازه ای برای او بوده بر خلاف مفهومی که از عبارت «به غیر حساب» وصف شده است.
در آیه:
« وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ» (طلاق7)
(روزیش بر او سخت شده)
و آیه ی :
«اللّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقَدِرُ.» (رعد 26)
(هر که را بخواهد فراخ روزیمی دهد.)
« فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ.» (انبیا87)
و پنداشت که هر گز بر او سخت نخواهیم گرفت.»
لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ.» نیز خوانده شده و از این معنی واژه- أقدر- یعنی کوتاه کردن مشتق شده است.
فرس أقدر: اسبی که در راه رفتن و یا دویدن پاهایش را در جای دستانش قرار می دهد.
و گفت: «وَمَا قَدَرُواْ اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ.» (انعام91)
(ذات خداوند را چنان که باید نشناخته اند.)
این آیه آگاهی و هشداری است برای این که چگونه برای آنها ممکن است ذات او را درک کنند.
و وصفش این است که می گوید:
«وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.» (زمر67)
هنگام قیامت زمین به تمامی در قدرت اوست.
و در آیه ی:
‏ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صَالِحاً إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ‏» (سباء11)
قدر در اینجا یعنی استوار و محکمش کن.
«‏ أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْنَاهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِم مُّقْتَدِرُونَ ‏.» (زخرف42)
مقدار هر چیز همان است که برای آن چیز و با آن از نظر وقت یا زمان یا هر دو مقدر شده است.
«لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِّن فَضْلِ اللَّهِ.» (حدید 29)
(آن کسان از اهل کتاب بدانند که آنها هیچ دستی به فظل و رحمت الهی ندارند.)
بنابر آنچه گفته شد توضیحات فوق الذکر معانی مختلف کلمه قدر است که در فهم صحیح و عمیق قرآنی معانی متفاوتی دارد. و حال به معانی مختلف قرآنی قضی می پردازیم.
قضی
القضاء: امر نمودن به کاری و فیصله دادن آن؛ چه با سخن و چه با عمل. هر کدام از آنها بر دو وجه است:
الف) الهی                             ب) بشری
اول: قول و سخن الهی مثل آیه ی :
«وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِيَّاهُ.» (اسرا23)
(به کار پرستش توحیدی خالص و احسان به پدر و مادر امر کرد.)
« وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ.» (اسرا4)
(در کتاب به بنی اسرائیل اعلام کردیم.)
که در این آیه امر نمودن با اعلام و فصل در حمک است. یعنی به ایشان اعلام نمودیم و با قاطعیت به سوی ایشان وحی کردیم{که دو بار است در این سرزمین یعنی فلسطین فساد می کنید و گستاخی می ورزید. آن هم گستاخی بزرگ} و بر این معنی است آیه:
«‏ وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلاء مَقْطُوعٌ مُّصْبِحِينَ ‏.» (حجر66)
(و ما به لوط اين موضوع را وحي كرديم كه بامدادان همه آنان نابود و ريشه‌كن خواهند شد.)
د وم: «قضی» در مورد فعل الهی در آیات:
«‏ وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ.» (غافر20)
(خداوند به حق و عدل داوري مي‌كند ، و كساني را كه به جاي او به فرياد مي‌خوانند ( به سبب عجز و ناتواني ) كمترين داوري از دست ايشان ساخته نيست ( و اصلاً كاره‌اي نيستند تا داوري به پيش ايشان برده شود ) . تنها خدا شنوا و بينا است.)
« فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ.» (فصلت12)
(‏ آن گاه آنها را به صورت هفت آسمان در دو روز به انجام رساند.)
آیه ی اخیر اشاره ای است به به ایجاد ابداعی آسمانها و فراغ از آنها. مثل آیه ی:
«بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ.» (بقره117)
(و هستی بخش آسمانها و زمین است.)
و آیه ی :
« وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى لَّقُضِيَ بَيْنَهُمْ.» (شوری14)
(اگر مدت زمان  زندگی بر آنها مقرر نبود، در میانشان از نظر جزای کردار زشتشان عمل می شد و از نیک و بدشان جدا می شدند.)
ولی «قضی» از نظر سخن بشری:
اول: مثل عبارت:
1)قضی الحاکم بکذا : حاکم آن طور حکم کرد، که داوری و حکم حاکم با گفتن انجام می شود.
2) معنی قضا از نظر عمل و فعل بشری، در آیات:
« فَإِذَا قَضَيْتُم مَّنَاسِكَكُمْ.» (بقره200)
(همین که اعمالتان را به جای آورید»
«ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ.» (حج29)
(‏ بعد از آن بايد آلودگيها ( و چرك و كثافت ، و زوائد بدن همچون مو و ناخن ) را از خود برطرف سازند ، و به نذرهاي خويش ( اگر نذر كرده‌اند ) وفا كنند.)
« قَالَ ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ .» (قصص28)
(گفت : اين قراردادي ميان من و تو است . البتّه هر كدام از اين دو مدّت را برآوردم ( به عهد خود وفا كرده‌ام ، و از من خواسته نمي‌شود كه بيش از آن كار كنم ) و بر من ستم نمي‌گردد . )
«فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِّنْهَا وَطَراً .» (احزاب37)
( هنگامی که زید نیاز خود را به او به پایان برد.)
«ثُمَّ اقْضُواْ إِلَيَّ وَلاَ تُنظِرُونِ .» (یونس71)
(وقتی که از کارتان فارغ شدید)
و آیات: « فَاقْضِ مَا أَنتَ قَاضٍ .» (طه72)
(پس هر فرمانی را که می خواهی صادر کنی صادر کن)
«إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا ‏.» (طه72)
تو تنها می توانی در زندگی جهان فرمان بدهی.
شاعر می گوید:   قضیت امور ثم غادرت بعدها»
(اموری را عمل کردم و بعدش را ترک نمودم و جا گذاشتم)
احتمال هم می رود که «قضا» در قول و فعل هم باشد. موت و هلاک هم به-قضا- تعبیر می شود. که می گویند:
قضی نحبه: گویی کاری که ویژه دنیای او بود، از او جدا و دور شده.
در آیه ی : ‏«فَمِنْهُم مَّن قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ.» (احزاب23)
(برخي پيمان خود را بسر برده‌اند ( و شربت شهادت سركشيده‌اند ) و برخي نيز در انتظارند.)
نیز گفته شده زیرا او نفس و جان خویش را ملزم کرده بود که از دشمنان نمی هراسد و کشته می شود و نیز گفته شده معنایش این است که از ایشان کسانی هستند که مرده اند و کسانی دیگر در انتظار شهادتند.
و آیه ی :   « ثُمَّ قَضَى أَجَلاً وَأَجَلٌ مُّسمًّى عِندَهُ.» (لنعام2)
پس زمانی را تعیین کرد و آن زمان را تنها او می داند.»
که گفته اند مقصود از(اجل) اول مدت زندگانی و (اجل) دوم بعث و برانگیخته شدن بعد از مردن و مرگ است.
و در آیات : «‏ يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ .» (حاقه279
(ای کاش پایان بخش عمرم، همان مرگ بود و بس.)
« وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ.» (زخرف77)
آنان فرياد مي‌زنند : اي مالك ! پروردگارت ما را بميراند و نابودمان گرداند .
و در آیه ی اخیر کنایه از مرگ است.
و آیه ی:   «‏ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ .» (سبا14)
(زماني كه بر سليمان ( كه سمبل قدرت و عظمت بود ) مرگ مقرّر داشتيم ، جنّيان را از مرگ او نياگاهانيد مگر موريانه‌هائي كه ( مدّتها بود به عصاي سليمان رخنه كرده بودند و ) عصاي وي را مي‌خوردند .)
اقتضاء: درخواست و مطالبه ی پرداخت وام است و از این معنی است که می گویند: هذا یقضی کذا: این امر آن کار را می طلبد.
و آیه ی :  « لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ .» (یونس11)
(عمر آنان باقی نمی ماند.)
یعنی از مرگشان و مدت تعیین شده حیاتشان فارغ شده است.
قضاء: از سوی خدای تعالی أخص از(قدر) است. زیرا قضای خدا فصل و حکم میان تقدیر است. پس(قدر) همان تقدیر و قضاء- قطع و فصل آن است. (قطعیت می بخشد و فیصله می دهد)
بعضی دانشمندان یادآور شده اند که (قدر) به منزله چیزی است که برای وزن کردن یا کیل اماده شده است و قضاء به منزله ی خود کیل است و این نظر مانند آن سخنی است که: ابو عبیده جراح به عمر گفته است، در وقتی که می خواست از طاعونی که در شام شیوع یافته بود بگریزد و به شام داخل نشود، ابو عبیده که حاکم شام بود به او گفت: «أتفر من القضاء» آیا از قضای خدا می گریزی؟ گفت: «أفر من قضاء الله الی قدر الله» از قضای خدا به قدر خدا می گریزم. این مطلب هشدار و گوهی بر این امر است که تا زمانی که قضای خدا در امری مقدر نباشد امید می رود که خداوند آن را دفع کند و زمانی که قدر در حکم و قضای خدا باشد چاره و دفعی برای ان نیست آیات زیر بر این امر گواهی می دهد که:
« وَكَانَ أَمْراً مَّقْضِيّاً.» (مریم21)            (دیگر کار انجام یافته است.)
«كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْماً مَّقْضِيّاً.» (مریم71)           (این امر حتمی و فرمانی قطعی از پروردگارتان است.)
«وَقُضِيَ الأَمْرُ .» (بقره210)          و در آیه ی اخیر یعنی فیصله داده شده و موضوع قطع شده، گواه بر این است که آن امر طوری انجام شده که دریافت و جبرانش ممکن نیست و آیه ی :
«وَإِذَا قَضَى أَمْراً .» (بقره 117) همین معنا را می رساند.
این معانی لغوی و ادبی لفظ قدر و قضا بود. تمام معانی که در قرآن از این الفاظ استخراج می شود را بیان کردیم تا جای تآمل خوانندگان گرامی گردد. حال به تعریف اصطلاحی قدر و قضا می پردازیم و معانی مختلفی که علمای عقیده(علم کلام) از قدر و قضا دارند. ولی لازم است برای پی بردن به معانی قدر و قضا ابتدا از چند واژه تعریف های کلیدی را داشته باشیم.
قدر: اندازه کردن چیزی(برابر ارزش اندازه ی آن) برنامه ریزی، نقشه کشیدن، فرمان الهی، سرنوشت الهی و انچه خدا برای بندگان خود روا می دارد.
قضا: حکم کردن، ادا کردن، گذاردن، یکسره کردن، روا کردن و یا حکم الهی که در حق مخلوق واقع می شود..
و در اصطلاح یعنی اینکه خداوند با علم و حکمت خویش همه ی موجودات را اندازه گرفت و استعدادها و ظرفیت آنها را بررسی و بر اساس آن برنامه ریزی نمود و انها را بصورت بالقوه در آن جای داد و پس از آن بوسیله قدرت و اراده، آن اندازه گیری ها و نقشه ها را در ایجاد و یکسره نموده و آن را بصورت بلفعل در آورده است.
بندگان دارای قدرت و اراده بر اعمال خود هستند و خداوند خالق آنها و خالق قدرت و اراده ی آنهاست. یعنی بندگان افعال و اعمال خود را انجام می دهند ولی این خداوند است که زمینه را برای انجام این اعمال آماده کرده کرده است. برای انجام هر کاری وجود دو زمینه لازم و ضروری است: یکی اراده خداوند که حاکم بر همه ی اجزای جهان است و دیگری اراده بنده است که فاعل اعمال است.
به این معنا که خداوند متعال با آفرینش و ایجاد استعدادها رکن اساسی هر کاری را بوجود می آورد و بنده نیز با استفاده از زمینه انجام کار، آن را انجام می دهد و در نتیجه هر کاری با وجود این دو رکن به نتیجه می رسد.
مثلا" خداوند اثر سوزاندن را در آتش بصورت بالقوه قرار داده است اما بصورت خودبخود هیچ جایی آتش نمی گیرد وقتی که یک فرد جایی را آتش می زند قدرت سوزاندن آتش بصورت بالفعل در می آید و در این صورت است که جایی اتش می گیرد، اما وقتی که فردی جایی را آتش بزند و اراده ی خداوند بر آن نباشد. در این صورت هم آتش توان سوزندگی را ندارد، مانند آتش حضرت ابراهیم(ع)
«فَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً .» (فاطر43)
(هرگز دگرگوني و تبديلي در شيوه رفتار خدا ( در معامله با ملّتها ) نخواهي يافت ، و هرگز نخواهي ديد كه روش خدا تغيير مسير و جهت دهد .)
اند آ اسرار ابراهیم بین                                            کو در آتش یافت سر ویاسمین
گفت اتش من همانم ای دشمن                               اند آ تا تو بینی تاب من
باد و خاک و آب و آتش                                            با من و تو مرده با حق زنده اند
«مولوی»‏
این قوانینی است که خداوند بر سراسر جهان حاکم نموده و وخصوص این دنیا قرار داده است مانند: قانون علیت، مثلا" اثر سوزاندن آتش معلول آتش است یا قانون اختیار که به انسان و جن داده شده است. و در آخرت دیگر از این قوانین خبری نیست و قانون های جدیدی بر ان حاکم است.
«‏ يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُواْ للّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ ‏.» (ابراهیم48)
 ( خداوند از كافران و عاصيان انتقام مي‌گيرد ) در آن روزي كه اين زمين به زمين ديگري و آسمانها به آسمانهاي ديگري تبديل مي‌شوند و آنان ( از گورها سر به درآورده و ) در پيشگاه خداوندِ يگانه مسلّط ( بر همه‌چيز و همه كس ) حضور به هم مي‌رسانند ( و نيكيها و بديهاي خود را مي‌نمايانند.)
در آن دنیا دیگر انسان دارای اختیار نیست، قانون علی و معلوای وجود ندارد مثلا" در این دنیا نتیجه ی لقاح بین زن و مرد به دنیا آمدن فرزند است اما می بینیم در بهشت این عمل وجود دارد ولی معلول که بوجود آمدن فرزند است وجود ندارد.
جناب دکتر عبد الفتاح عفیف طباره می فرماید:
«قدر خیر و شر به این معنی است که تمام کارهای جهان اعم از نیک و بد دارای نظم و قانون خاصی است که از جانب خدا برای انها وضع شده است و هر چیزی دارای شرایط و خصوصیات و اندازه ی مشخصی است، و از روی همان قوانینهم از بین می رود.»
(ربنا ما خلقت هذا باطلا)   در کتاب( تبسیط العقاید الاسلامیه) قضا و قدر را این طور تعریف کرده اند:
قدر: علم خداوند به آنچه که مخلوقات در آینده خواهند شد.
قضا: عبارت است از ایجاد افعال بوسیله خداوند بر حسب علم و ارده اش.
وقتی از امام احمد (رح) درباره ی قدر سؤال کردند، فرمودند: قدر قدرت خداوند رحمان است
«إن الله علی کل شیء قدیر»
امام طحاوی می فرماید: «هر چیزی به اراده و تقدیر خداوند جریان می یابد و طبق مشیت و خواست او انجام می شود. خواست بندگان زمانی عملی می شود که خدا بخواهد، پس آنچه را که برای انها خواست، شد و آنچه را نخواست، نشد و هیچ مانعی برای قضای او وجود ندارد و هیچ کس نمی تواند حکم او را برگرداند و بر افراد حاکم شود.»
استاد سید سابق می فرماید: «قدر یا سرنوشت عبارت است از نظم و نظام حاکمی محکم و استوار و قوانین عمومی و دقیقی که خداوند برای جهان هستی برنامه ریزی فرموده و یا روش و برنامه ای است که بر پایه ی اسباب و مسببات استوار است.»
امام نووی قدر را ین گونه تعریف می کند: «خداوند پاک و منزه در قدیم سرنوشت اشیاء را تعیین نموده و می داند که ان حوادث در زمان و مکان مشخص و با صفات و ویژگی های مخصوصی رخ خواهد داد. پس مطابق با سرنوشتی که تعیین فرمود، حوادث روی می دهد.»
پس خداوند متعال دارای قدرت ناتمام و نامحدود است و بر تمام اجزای جهان احاطه دارد و مسلط است و هیچ قدرتی نمی تواند بر او غلبه کند.
«ید الله فوق ایدیهم»
اما خداوند بدون اسباب و مسببات هیچ کاری را انجام نمی دهد و عمل و حکمت و عدل خداوند تمام کارها را در بر می گیرد.
« ‏ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُن لَّهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً .»
آن كسي كه حكومت و مالكيّت آسمانها و زمين از آن او است ، و فرزندي ( براي خود ) برنگزيده است ، و در حكومت و مالكيّت انبازي نداشته‌است ، و همه چيز را آفريده است و آن را دقيقاً اندازه‌گيري و كاملاً برآورد كرده است .
خطابی می گوید: «بسیاری از مردم گمان می کنند که قضا و قدر یا سرنوشت به این معنی است که خداوند پاک و منزه به انچه که برای بنده اش تعییسن و تقدیر نموده، او را ملزم و مجبور می سازد. در حالی که واقعیت بر خلاف پندار آنهاست؛ بلکه قدر یا سرنوشت یعنی دانستن هر چه را که انسان در اینده کسب کند. خداوند از پیش بر ان آگاه بوده و بر اساس برآورد او، از بنده اش صادر می شود و هر عمل نیک و بد یا خیر و شری را برایش خلق می کند، قدر اسمی است برای آنچه که بطور محاسبه ای از موجود توانا و قادری صادر می شود.»
شیخ محمود غریب که یکی از داعیان و متفکرین عالم اسلامی است در معنا و مفهوم قضا و قدر می گوید: «واژه ی قدر در لغت به معنای اندازه گیری کردن است یعنی اندازه گیری چیزی بطور مشخص. و قضا هم به معنی پیاده کردن و اجرای برنامه ای خاص طبق اندازه ی مشخص و معین.»
استاد شهید ناصر سبحانی می فرماید: «قدر مشابه کار مهندسی است که برای یک ساختمان نقشه ای را تنظیم می کند و قضا عبارت است از پیاده کردن نقشه بوسیله بنا.» و می فرمایند: «مناسبتر است که قدر را جلوتر از قضا به کار ببریم همانطور که در حالت عملی هم این تقدیم و تأخر ملاحظه می شود.»
اما در اصطلاح دانشمندان تفاسیر و علم کلام، معنای دیگری از قدر و قضا بیان شده است:
1-امام ابولحسن اشعری و جمهور اهل سنت عقیده دارند که:
«الف: قضا یعنی اراده ازلی خداوند در رابطه با آفرینش انسان در روی زمین، این معنی با معنای لغوی قضا که عبارت است از «اتمام شیء» یکی است چرا که اراده ی شیء یعنی اتمام تخصیص آن به یکی ز ممکناتش.
ب: قدر: در عقیده ی امام ابولحسن اشعری قدر یعنی ایجاد و آفرینش اشیا از سوی خداوند طبق مقادیر تعیین شده بوسیله قضا «ذات و صفات»، «افعال و احوال»، «زمان و مکان» و اسباب آنها.
مانند آفرینش بالفعل انسان بر روی زمین طبق قضای قبلی و ازلی این معنای قدر بطور خلاصه با معنای لغوی آن که تبیین مقدار شیءدو کمیت آن است یکی است، چون ایجاد و آفرینش همان اظهار و آشکار کردن چیزی است که قضای ازلی خداوند به آن تعلق گرفته است که بطور محدود و معین در عالم خارج وجود بالفعل پیدا می کند.»
امام ابو منصور ماتریدی و پیروتن او می گویند:
الف)قضا: یعنی آفرینش و تکوین. و آفرینش به صفت تکوین بر می گردد مانند آفرینش انسان بر شکلی که بر آن است طبق اراده ی ازلی خداوند.
این معنای قضا با معنای لغوی آن یکی است چون آفرینش همان اتمام است.
ب)قدر(تقدیر): یعنی قرار دادن شیء بصورت اختیاری بر مقدار معین قبل از آفرینش آن. پس وجود خارجی بالفعل آن در میدان عمل طبق تقدیر اراده شده است. مانند تعلق گرفتن اراده ی ازلی خداوند به افرینش انسان بر وجه مخصوص و صورت معلوم و مقدار محدود.
این معنای قدر با معنای لغوی آن- تبیین کمیت شیء- یکی است چون تخصیص اراده جز تبیین تمامی مقادیر، کمیت و کیفیت چیزی نیست.»
اگر در این دو قول دقت لازم را تبیین نمائیم در می یابیم که تعریف هر دوی آنها یکی است که آن هم عبارت است از اراده ی ازلی خداوند بر ایجاد و آفرینش اشیا بر وجه مخصوص و ایجاد بالفعل آنها بر وفق مراد.
هم قدر و قضا و هم قضا و قدر در کل به معنای:
برنامه ریزی و اندازه گیری اشیا و سپس ایجاد و آفرینش آنها بر اساس نقشه و برنامه ریزی قبلی.
یعنی خداوند متعال قبل از آفرینش هر ذره از این جهان استعدادها و ظرفیت های آن را بررسی نمود و بر طبق این توانایی ها، برای آن برنامه ریزی فرمودو سپس آفرینش آن را بر طبق همان برنامه ریزی ها و افرینش ها در کتاب لوح محفوظ ثبت شده است.
جایگاه قدر و قضا در اسلام
قضا و قدر یکی از ارکان ایمان و در واقع رکن ششم از ارکان ایمان است و هر کسی که منکر تقدیر باشد، از دین مبین اسلام خارج شده و کافر است. در حدیثی که حضرت عمر روایت می کند حضرت جبرئیل سؤال کرد که ای رسول خدا(ص) ایمان چیست؟ پیامبر(ص) در جواب فرمود:
«الایمان أن تومن بالله و ملائکته و کتبه و رسله و الیوم الأخر و تؤمن بقدر خیره و شره»
«ایمان عبارت است از این که به خداوند و ملائکه و کتابهای آسمانی و پیامبران و روز آخرت ایمان بیاوری و به قدر خیر و شر ایمان داشته باشی.»
به این معنی که خداوند قوانین، برنامه، نظام، شیوه و روشی را برای اداره جهان هستی خلق نمود و تمام اشیا و موجودات هستی برابر با این قوانین حاکم بر جهان، به انجام وظیفه ی خود می پردازند.
«‏ وَآيَةٌ لَّهُمْ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُم مُّظْلِمُونَ ‏.‏ وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ.‏ وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ.‏ لَا الشَّمْسُ يَنبَغِي لَهَا أَن تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ ‏.» (یس37-40 )
(و نشانه‌اي ( دالّ بر قدرت ما ) شب است . ما روز را از آن برمي‌گيريم ، ناگهان تاريكي آنان را فرا مي‌گيرد. و ( نشانه ديگري بر قدرت خدا ، اين است كه ) خورشيد به سوي قرارگاه خود در حركت است . اين ، محاسبه و اندازه‌گيري و تعيين خداي بس چيره و توانا و آگاه و دانا است.براي ماه نيز منزلگاههائي تعيين كرده‌ايم كه ( پس از طي كردن آنها ) به صورت ته مانده كهنه ( خوشه خرما بر درخت ) در مي‌آيد ( قوسي شكل و زرد رنگ. نه خورشيد را سزد ( در مدار خود سريعتر شود و ) به ( مدار ) ماه رسد ، و نه شب را سزد كه بر روز پيشي گيرد ( و مانع پيدايش آن شود ) . هر يك در مداري شناورند ( و مسير خود را بدون كمترين تغيير ادامه مي‌دهند.
انسان هرگز نمی تواند به اسرار علم خدا آگاه گردد، مگر زمانی که دانشش در حد دانش الهی باشد- و این هم محال است- برای مثال تنها کسانی می توانند از حکمت کارهای پزشکان،پزوهشگران و مهندسان سر در آورند که در علم و دانش در حد آنان باشند.
به طور مثال اگر جاهلی پزشکی را ببیند که شکم مریضی را پاره کرده و روده ها را می برد، به شدت به کارش اعتراض خواهد کرد، لیکن وقتی بداند که پزشک در تصرفاتش حکیم و به کار خود آگاه است، از اعتراض صرف نظر کرده و به جهل خود در برابر علم پزشک اعتراف می کند.
فرد مؤمن نیز وقتی بداندکه خداوند کمال مطلق را داراست، مطمئن می گردد که هر رویداد و حادثه ای که رخ می دهد، بدون حمت نیست، و پی نبردن وی به حکمت بعضی از امور، دلیلی است بر جهل و نادانی او در برابر علم خداوند، و هر گز اجازه ی اعتراض بر خداوند حکیم، آگاه و دانا را نمی دهد، خداوندی که می فرماید:
«‏ لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ» (انبیاء23)
(در انچه خدا انجام می دهد چون و چرا وجود ندارد، ولی انان مسئول خواهد شد)
بر تمام مسلمانان واجب است که به قدر خیر و شر یا قدر شیرین و تلخ ایمان آورند. مقصود از ایمان به قدر، ایمان به علم قدیم و ازلی خداوند، و ایمان به مشیت نافذو قدرت شامل خداوند است.شیخ الاسلام ابن تیمیه در بیان آن می فرماید: «ایمان به قدر دو وجه دارد و هر وجه در بر گیرنده ی دو چیز است.»
درجه ی نخست: ایمان به اینکه، آنچه را که مخلوقات انجام می دهند و عامل ان هستند، خداوند با علم قدیم خود دانسته است، چون او موصوف به ازلی بودن است و همچنین تمام احوال مخلوقات، از طاعات و معاصی و ارزاق و اجل را دانسته است. پس در لوح، مقادیر خلق را نوشت، و اولین چیزی را که خدا خلق نمود قلم بود. بدو گفت بنویس. قلم جواب داد چه بنوبسم؟فرمود:آنچه را که تا روز قیامت خواهد شد، بنویس. پس انچه را که به انسان می رسد، خطا نیست و آنچه را که خطا و نادرست باشد هرگز به او نمی رسد، قلم ها برداشته شده و دفاتر بسته شده اند همانطور که خداوند می فرماید:
«‏ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاء وَالْأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ ‏.»(حج70)
(( اي عاقل ! ) مگر نمي‌داني خداوند قطعاً مطلع است از همه چيزهائي كه در آسمان و زمين است ( و چيزي از اعمال و اقوال مردم بر او مخفي نمي‌ماند ) و همه چيزها در كتابي ( به نام لوح محفوظ ) ثبت و ضبط است ، و مسلّماً اين كار براي خدا ساده و آسان است.)
«مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا» (حدید22)
(هيچ رخدادي در زمين به وقوع نمي‌پيوندد ، يا به شما دست نمي‌دهد ، مگر اين كه پيش از آفرينش زمين و خود شما ، در كتاب بزرگ و مهمي ( به نام لوح محفوظ ، ثبت و ضبط ) بوده است ، و اين كار براي خدا ساده و آسان است .)
درجه ی دوم: ایمان به اینکه اراده ی خداوند نافذ و قدرت او شامل و در بر گیرنده ی همه چیز است. و ایمان به اینکه هر چه که خداوند خواسته است. انجام پذیرفته و هر چه که نمی خواهد، نمی شود. و در اسمانها و زمین هیچ حرکت و سکونی نیست مگر به اراده و مشیت خداوند. در ملک او، آنچه را که نمی خواهد، نمی شود. او سبحانه و تعالی بر تمام چیزها از موجودات و معدودات تواناست و هیچ موجودی در آسمان و در زمین وجود ندارد مگر خداوند سبحان خالق اوست و به غیر از او هیچ خالق و ربی وجود ندارد. با این حال بندگان را به اطاعت و فرمانبرداری از خود و پیامبران امر نموده و آنها را از معصیت و نافرمانی نهی کرده است. و او سبحانه تعالی پرهیزکاران و نیکوکاران و عادلان را دوست دارد و از کسانی که ایمان آورده و کار نیکو کرده اند، راضی می شودو کافران را دوست نداردو از قوم فاسق بیزار است. و به فحشا دستور نمی دهد و برای بندگان خود به کفر راضی نمی شود و فساد را دوست ندارد. بندگان فاعل اعمال خود هستند و خداوند خالق افعال آنهاست. و مؤمن و کافر و نیکوکار و فاجر . نمازگذار و روزه دار همگی بنده ی او هستند و بندگان دارای اراده هستند و خداوند خالق انها و خالق قدرت و اراده ی آنهاست.»
از کلام ابن تیمیه(رح) این گونه حاصل می شود که ایمان به قدر شامل چهار مرتبه است و آن مراتب عبارتند از:
اول: ایمان به اینکه علم خداوند قدیم است و او اعمال بندگان را قبل از اینکه صادر شوند می داند.
دوم: نوشتن نها در لوح محفوظ
سوم: مشیت خداوند کارگر و نافذ بوده و قدرت او شامل و در بر گیرنده ی همه چیز است.
چهارم: تمام مخلوقات توسط خداوند خلق شده اند و او خالق است، و همه چیزها غیر از او مخلوق هستند.
در ارتباط با مردم و مخلوقات، قدر خداوند به خیر و شر تقسیم می شود. و ایمان داشتن به قدر خیر و قدر شر واجب است. اما به نسبت خداوند عز و جل همه قدرها خیر است و شر به خداوند نسبت داده نمی شود. پس علم و مشیت و کتابت خداوند و افرینش اشیاء و حوادث، همگی بر اساس حکمت و عدل و رحمت و خیر است و در صفات و افعال خداوند تعالی شر وارد نمی شود و در ذاتاو تبارک وتعالی نقص و شر وجود ندارد. کمال مطلق و جلال تام و تمام برای اوست.»
بنابراین نسبت دادن شر، تنها به خداوند جایز نیست و در عموم می توان شر را داخل این قول کرده که خداوند می فرماید:
جایز است که شر را در سبب وارد کرد. همانطور که خداوند می فرماید:
«‏ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ .‏ مِن شَرِّ مَا خَلَقَ .» (فلق1-2)
(بگو پناه می برم به خداوند سپیده دم. از شر هر آنچه آفریده است.)
جایز این است که هنگام سخن گفتن و نسبت دادن شر فاعل آن را حذف کرده. قول او تعالی که درباره ی جن، و از زبان انها سخن می گوید:
«‏ وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَن فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً ‏.» (جن10)
(ما نمي‌دانيم كه آيا براي ساكنان زمين شر و بلا در نظر گرفته شده است ، و يا اين كه پروردگارشان خير و هدايت ايشان را خواسته است‌ ؟ )
حق این است که خدای تعالی چیزی را از همه نظر شر نیافریده است. چون حکمت خداوند سبحانه و تعالی این موضوع را نمی پذیرد. از جانب خدای تعالی ممکن نیست که بخواهد چیزی از هر جهت شر و فساد باشد. و در خلقت او هیچ مصلحتی نباشد. پس، در دست خدای متعال همه چیز، خیر است و به او شر نسبت داده نمی شود؛ بلکه هر چیزی که به او نسبت داده شود،خیر است. و زمانی چیزی شر است که به او نسبت داده نشود، اگر به او نسبت داده شود، خیر استو از نظر خیر و مشیت او تعالی شر وجود ندارد.» و ما می توانیم بگوییم که بعضی از قدرها در کام ما شیرین و بعضی ها تلخ است.
«مثلا" مرض به نسبت انسان عاجل شر و مصیبتی است؛ اما در ارتباط با سرانجام آخرت خیر است. و نسبت به خداوند عز و جل که می داند مرض باعث مغفرت گناهان و تطهیر نفوس می شود، خیر است.
همچنین زندانی شدن مؤمنان در چنگال دشمنان، به ظاهر شر می باشد که در آن دردها و محنت ها وجود دارد و لکن باعث جداسازی نفوس و تطهیر صفوف مسلمانان و تربیت ارواح مومنین خواهد شد و علاوه بر آن ثواب بی پایان و خیر فراوان به دنبال دارد. در ظاهر، در افرینش ابلیس حکمت های بسیاری نهفته است، مثل توبه ی بشر بعد از لغزش، خروج بندگان مؤمن خدا به جهاد با ابلیس و گروهش، صبر بر فریب و اغواء او، پناه جستن به حمایت خداوندی و پناه بردن به رکن رکین الله تعالی.»
«همینگونه، هر چیزی که شر است، نسبت به امر مجازی شر است و در ارتباط با افعال خداوند خیر است. و نسبت با کسی که در حق او شر بوده، شرمی باشد. بنابراین مسأله دارای دو وجه است.یکی از آن دو خیر است و آن وجهی است که با خالق سبحانه و تعالی در ارتباط می باشد و از نظر خلق، تکوین و مشیت است. و برای حکمت بالغه ای که خداوند خود می داند و بر هر کس از افریدگانش که بخواهد، او را مطلع می گرداند» اما متأسفانه یکی از ایرادها و طعن ها ئی که دشمنان بی خبر و ناآگاه از اسلام می گیرند، این است که می گویند ایمان به قدر، یکی از عوامل مهم در ضعف و ناتوانی مسلمانان است که باعث شده است از لحاظ تمدن و علم و صنعت از غربی ها عقب بمانند، «چرا که (قدر)در عرف و اصطلاح غربی ها به معنی از کار انداختن تمام استعدادها و قدرت و شعور انسانی است و هر کس که معتقد به (قدر) باشد، کسل و ناتوان در گوشه ای به انتظار آنچه در عالم غیب برایش مقدر است می نشیند و دست از هر فعالیت درستی بر می دارد.» اما قدر در اسلام به این معنی نیست بلکه معنی خاصی دارد که این ه از فهم دقیق ان بی خبرند بلکه مسلمان واقعی وقتی از قدر فهم صحیحی برداشت کردقطعا" فعال تر و توانا تر می باشد چون احساس می کند که اراده ی خداوند با اراده ی اوست.
پیامبر(ص) ایمان به قدر را یکی از ارکان ایمان دانسته که ایمان هم محرک روح و جسم هر خفته ای است و هیچ کاری بدون ایمان صورت نمی گیرد پس بدانید که ایمان به قدر و قضا هیچ که باعث فتور و سستی نمی شود بلکه باعث تحرک و جنب و جوش هم می شود.
«و ایمان به قدر خیر و شر به این معنی است که تمام کارهای جهان اعم از نیک و بد دارای نظم و قانون خاصی است که از جانب خدا برای آنها وضع شده است و هر چیز دارای شرایط و خصوصیات و اندازه ای است که بر اساس ان تحقق می یابد که با فقدان این خصوصیات و شرایط و اندازه ی مشخص از بین می رود. همه ی این شرایط، و قرار دادن این قوانین نظم و سنت به خواست خداست، و هیچ چیزی بدون اراده و خواست خدا به وجود نیامده و نخواهد آمد و آنچه در کون موجود است موافق علم ازلی او است. وقتی که به قرآن مراجعه می کنیم، می بینیم که ایمان به قدر در آخرین مرحله ارکان ایمان قرار ندارد و مانند ایمان به خدا و فرشتگان و کتاب های آسمانی و روز آخرت از ارکان اساسی محسوب نمی شود، بلکه وقتی از ان سخن می گوید، با این منظور است تا اعلام دارد که قدر هم مانند سایر نظام ها و قانون های آسمانی، قانون و نظم خداست. در قرآن ایمان به قدر ذکر نشده است و وجوب ایمان به قدر به وسیله ی حدیث می باشد.»
در میان مکاتب و ادیان موجود- اعم از وحیانی و انسانی- تنها مکتبی که به قضیه ی ایمان به قدر و قض اهمیت فراوان داده و بدان توجه اساسی مبذول داشته مکتب اسلام است. ایمان به قدر و قضا در مکتب اسلام تا حدی برجسته شده که از امتیازات اسلام به شمار می رود چون در سایر مکاتب یا اصلا" از قدر و قضا بحثی به میان نیامده یا بدان توجه ضعیفی مبذول شده است.
ایمان به قدر و قضا در میان سلف صالح و مسلمانان صدر اسلام عامل تحرک و نشاط، ثبات و پایداری در جبهه ی جهاد و تلاش و وسیله ی خود سازی و پایذاری به شمار می رفت و مسلمانان در سایه ی آن از روحیه ی چنان بالایی برخوردار بودند که همت بزرگشان کوه ها را از جا تکان می داد، ایمان به قدر و قضا،و رضا به قضا در هنگام ابتلا به مصائب و مواجه با مشکلات، عامل تقویت درون و آفرینش اطمینان آنان بود چون در پرتو آن همه چیز را از خدا می دانستندو به قدر او ارجاع می دادند،با این نگرش به میدان جنگ می رفتند و پیروزی و شکست، سلامتی و شهادت را از سوی خدا می دانستند و به هر دو از عمق دل راضی و خرسند بودند با این اعتقاد به میدان کار و تلاش می رفتند و ثمره ی آن را از خدا می طلبیدند. ایمان به قدر و قضا هرگز انها را وادار به تنبلی و تن آسایی نمی کرد بلکه انها را به فعالیت و تلاش وا می داشت.
اما متأسفانه امروز گروهی ناآگاهانه به بهانه ی ایمان به قدر و قضا به تنبلی و تن آسایی روی اورده و برای ان توجیه های ناروا می نمایند که عقیده به قدر و قضا از ان مبرا است در واقع این گروه مصداق فرموده ی حضرت عمر هستند که خطاب به عزلت گزیدگان در گوشه ی مسجد النبی فرمود: «شما اهل توکل نیستید، بلکه سربار و انگل جامعه (اهل توکل) هستید لذا هر چه سریعتر اینجا را ترک کنید .
———————————————
منبع: نگرشی قرآنی در فهم قضا و قدر /مؤلفان: اسماعیل کسنزانی0 بهزاد مولایی/ ناشر: آراس سال 1388/نوبت چاپ: اول

۲ نظر:

  1. ناشناس

    با عرض سلام و خسته نباشید از زحمات شما بزرگواران برای ترویج فرهنگ اسلامی .
    آیا به نظرتان اگر از کتاب نویسنده ای استفاده می کنید بهتر نیست که از خود مولف هم اجازه کسب نمایید و او بر مطلبی را که پخش می کنید مطلع باشد و صحت آن را تأیید نماید ؟
    بهزاد مولایی

  2. ناشناس

    با سلام
    آقاي مولايي ارجمند از اين نوشته ها كه استفاده تجاري و… نمي شود و هدف بقول ششما ترويج فكر اسلامي است و كسب اجازه از اين همه نويسنده و متزجم عملا ممكن نيست .

    و اگر شخصا از استفاده از نوشته خود ناراضي هستيد با مديريت تماس بگيريد
    با تشكر .
    ضمنا كتاب شما مفيد است
    موفق باشيد

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس