رمضان ماه تغییر و اصلاح
رمضان ماه تغییر و اصلاح
نويسنده : ابو رقیه احمد سلیمان الدبشه، از علمای أزهر شریف / ترجمه: ادریس قیصری
با گذشت زمان و چرخش شب و روز ماه مبارک رمضان می آید و به افکار و اذهان مردم خطور می کند که هدف و فایده ی رمضان و یا وظیفه ی رمضان چیست؟
چنانچه هرکدام از ما در زندگی وظیفه ای دارد رمضان نیز وظیفه ای دارد که باید آن را ادا کند این ظیفه چیست؟
وظیفه ی رمضان این است که نفس را پاک و قلب را تزکیه و دلها را صاف و اخلاق و رفتار را پایدار نماید، پس به مدرسه ی رمضان وارد می شویم و با قلبی که به وسیله ی ایمان پاک شده فارغ التحصیل می شویم، و همچنین با نفسی از مدرسه ی رمضان خارج می شویم که با قرآن اصلاح شده است، و با رفتاری خارج می شویم که با تقوا پایدار شده است. و وقتی که مردم به اخلاق و رفتار و تصرفات تو در زندگی ات نگاه می کنند می گویند که این مسلمانی است که در مدرسه ی رمضان تربیت و تعلیم یافته است.
وظیفه ی رمضان چنانچه خداوند جل و علی می فرماید: تقوا است.« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ »[بقره/183] اي كساني كه ايمان آوردهايد ! بر شما روزه واجب شده است ، همان گونه كه بر كساني كه پيش از شما بودهاند واجب بوده است ، تا باشد كه پرهيزگار شويد . تقوا چیست ؟ تقوا چنانچه علی ابن ابی طالب –رضی الله عنه- تعریف کرده اند عبارت است از: ترس از خداوند، وعمل به قرآن، وراضی شدن به کم (قناعت داشتن) و خود را آماده کردن برای سفر آخرت.
وظیفه ی رمضان چنانچه از ابی هریره روایت شده که پیامبر- صلی الله علیه وسلم- فرموده اند: این است:«مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ فِي أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ» [رواه البخاری] کسی که مل دروغ و عمل به ان را ترک نکند ، باید بداند که خداوند متعال نیازمند آن نیست که خوردن و آشامیدن خود را ترک کند.
وظیفه ی رمضان چنانچه ابی هریره روایت کرده که پیامبر –صلی الله علیه وسلم – فرموده اند : این است که«ليس الصيام من الأكل والشرب إنما الصيام من اللغو والرفث(1) ، فإن سابك أحد ، وجهل عليك فقل : إني صائم » « هذا حديث صحيح على شرط مسلم ، ولم يخرجاه »روزه فقط خود داری از خوردن و آشامیدن نیست ، بلکه روزه عبارت است از اینکه کسی حرف لغو و ناسزا نگوید ، و اگر کسی تو را دشنام داد یا با تو سرجنگ داشت –و نمی دانست که روزه ای – بگو که من روزه ام .
شاید فریضه ی روزه و آمدن ماه رمضان فرصت مناسبی را برای گفتگو و بحث کردن در مورد طبیعت عبادات و وظایف آن نمایان کند. علی الخصوص فرصت خوبی است برای این که مسلمانان در دل بیدار شوند و موانع دینی و اخلاقی را برداند و آن را دور بیندازند و کوتاهی هایی را که در ایام عادی در زندگی اشان ثبت شده جبران کنند. هرچند که بعضی از این یافته ها در رفتار مسلمان رمضانی به عادات و تقالید اجتماعی در این ماه مبارک بر می گردد.
مظاهر ایجابی در رفتار مسلمانان فقط با گرفتن روزه در ماه رمضان حفظ نمی شود ، بلکه انجام عبادات به محفوظ ماندن رفتار رمضانی قوت می بخشد. نصوصی که از عبادات بحث می کنند این بُعد را در بر می گیرد لذا لازم است که آن را انجام داد و بر آن ممارست داشت.
اسلام برای مساعدت و یاری دادن مسلمان در تغییر رفتار و اخلاقشان عبادات و ارکان را تشریع نموده است. وبرای رسیدن به این هدف پیامبر-صلی الله علیه وسلم- مبعوث شده . چنانچه از پیامبر-صلی الله علیه وسلم- در مورد هدف از بعثتش سوال شد فرمودند:«إنما بعثت لأتمم مکارم الأخلاق»(سنن بیهقی)در روایت دیگری «إنما بعثتلأتمم صالح الأخلاق » من برای این مبعوث شده ام تا مکارم اخلاق را کامل کنم.
نمازوقتی که اقامه می شود واجب است که مسلمان را تقویت کند و دافع خیر و محافظ شر باشد، و برای این به نماز داخل شود تا وقتی که خارج شد رفتارش تغییر کند چرا که او در مدرسه ی قرآن تعلیم دیده پس باید تغییر کند.« اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ »[عنکبوت/45] ( اي پيغمبر ! ) بخوان آنچه را كه از كتاب ( آسماني قرآن ) به تو وحي شده است ، و نماز را چنان كه بايد برپاي دار . مسلّماً نماز ( انسان را ) از گناهان بزرگ و از كارهاي ناپسند ( در نظر شرع ) بازميدارد ، و قطعاً ذكر خدا و ياد الله ( از هر چيز ديگري ) والاتر و بزرگتر است ، و خداوند ميداند كه شما چه كارهائي را انجام ميدهيد ( و سزا و جزايتان را خواهد داد ) .
و همچنین به او یاد داده شده که« الَّذِينَ إِن مَّكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ »[حج/41] ( آن مؤمناني كه خدا بديشان وعده ياري و پيروزي داده است ) كساني هستند كه هرگاه در زمين ايشان را قدرت بخشيم ، نماز را برپا ميدارند و زكات را ميپردازند ، و امر به معروف ، و نهي از منكر مينمايند ، و سرانجام همه كارها به خدا برميگردد ( و بدانها رسيدگي و درباره آنها داوري خواهد كرد ، همان گونه كه آغاز همه كارها از ناحيه خدا است ) .
وهمچنین زکات و صدقات که اولا رابطه ی اجتماعی است چرا که حق نیازمندان در جامعه است و بر ثروتمندان و کسانی که بیشتر از نیاز خود دارند واجب است که آن را بپردازند، پس ادای زکات نقش مهمی در تحقق معنای اسلام در بُعد اجتماعی و خانوادگی دارد، و صاحب مال آن را ادا می کند تا شاید خداوند آنچه را که خود خبر داده شامل او گرداند.« خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاَتَكَ سَكَنٌ لَّهُمْ وَاللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ »[توبه/103] ( اي پيغمبر ! ) از اموال آنان ( كه به گناه خود اعتراف دارند و در صدد كاهش بديها و افزايش نيكيهاي خويش ميباشند ) زكات بگير تا بدين وسيله ايشان را ( از رذائل اخلاقي ، و گناهان ، و تنگچشمي ) پاك داري ، و ( در دل آنان نيروي خيرات و حسنات را رشد دهي و درجات ) ايشان را بالا بري ، و براي آنان دعا و طلب آمرزش كن كه قطعاً دعا و طلب آمرزش تو مايه آرامش ( دل و جان ) ايشان ميشود ( و سبب اطمينان و اعتقاد بيشترشان ميگردد ) و خداوند شنواي ( دعاي مخلصان و ) آگاه ( از نيّات همگان ) است .
و اما حج – با تمام اشکال لفظی مادی و معنوی اش – که تاج صفا و صمیمیت ارتباط بین مردم ، و مجسم ساختن سلامتی محیط و مردم از دست مسلمانان است. خداوند می فرماید:« الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَّعْلُومَاتٌ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ وَلاَ جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللّهُ وَتَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُوْلِي الأَلْبَابِ »[بقره/197] حجّ در ماههاي معيّني انجام ميپذيرد ( كه عبارتند از : شوّال و ذوالقعده و ذوالحجّه ) . پس كسي كه ( در اين ماهها با احرام يا تلبيه يا سوق دادن حيوان قرباني و شروع مناسك ديگر حجّ ) ، حجّ را بر خويشتن واجب كرده باشد ( و حجّ را آغاز نموده باشد ، بايد آداب آن را مراعات دارد و توجّه داشت�