راهکارهای جلوگیری از زورمداری و استبداد

راهکارهای جلوگیری از
زورمداری و استبداد

استاد هادی علی / ترجمه:حامد
بهرامی

یک نگاه اجمالی به
مبانی ساختار اسلام، این حقیقت را برایمان روشن می سازد که ساختار سیاسی در اسلام
،یک ساختار مدنی است وشهروندان در آن محترم وصاحب قدرتند ،به شرطی که اصول اولیه ی
شریعت الهی مراعات گردد.

پیامبر گرامی توانست
یک نسل  قرآنی پرورش دهد و به وسیله آنها
یک دولت ایده آل،بر پا سازد وبعد از آن بزرگوار، خلفای راشدین راه او را ادامه
دادند.

آنچه که باید مورد دقت
وتامل قرار گیرد این است که ساختار سیاسی اسلام،ساختاری متکامل می باشد ودر ذات
خود دارای موثرترین عواملی است که مانع انحراف ومیل به ستمکاری خواهد شد از جمله:

1-پایبندی دولت به
شریعت الهی؛از طریق قرآن و سنت پیامبر برای فرمانروایانی که بخواهند قانون را
بازیچه خویش قرار دهند ومطابق هوسهای خود آن را تاویل کنند،محدوده و چهارچوب تعیین
می نمایند.

چون در ساختار سیاسی
اسلام،دولت مشروعیت خود را از پایبندی و اقرر به شریعت خدا و رضایت مردم کسب می
کند ودولت ملت هر دودر برابر شریعت خداوند،مطیع و خا ضع اند.

این از جمله نقاط قوت
ساختار سیاسی اسلام می باشد که سایر سیستم های سیاسی دیگر از آن بی بهره اند واز
چنان (ثوابت) قابل قبولی برخوردار نیستند که همگان از آن اطاعت نمایندو بسان یک
معیار ومیزان تحول ناپذیر تمام تحولات و متغیرات زمان ومکان خود را با آن بسنجند.
این درست است که در اروپا دولت های نوین به عنوان شرط اولیه ی خویش، قانون را
پذیرفته اند، اما با این حال در غرب،قانون به یک زیر بنا ومعیار ثابت و لایتغیر
ومتعالی مقید نیست وطبقه ی با نفوذ می تواند در جهت حفظ مصالح خویش آن را به نفع
خود تغیر دهند.

2-ارتباط شهروند
ودولت؛از طریق عقد وپیمان بوده وشرایط خاص خود را دارا است.

فرمانروا مکلف است که
از چهار چوب شریعت دوری نجوید و امور حکومتی را شورایی به انجام برسانددر این صورت
ملت نیز وظیه خواهد داشت اطاعت نمایند واو را یاری دهند وچنانچه دچار انحراف گردید
او را اطاعت ننمایند و بکوشند به را حق هدایتش نمایند چون (لا طاعه لمخلوق فی
معصیه الخالق:هیچ مخلوقی را نسزد که در نافرمانی خدا از کسی فرمان ببرد).[1] ودر
صورتی که فرمانروا اصلاح نگردید باید او را عزل نمایند.

3-مهمتر از همه این
است که اسلام افراد جامعه را با احساس آزادی خواهی بار می آورد و عدم اطاعت از
فرمان غیر خداو مقابله با ظلم وظالمان را وظیفه ی هرد مسلمان می داند ولذا هرگز و
به هیچ شکلی به ظلم تن نخواهد داد و هیچ گاه در مقا بل ستمگران سر تسلیم فرود
نخواهد آورد تاریخ سیاسی ملل مسلمان آیینه ی تمام نمای این نوع تربیت آگاهانه ی
اسلامی است.

احساس آزادگی وعدم
اطاعت ظالمان نتنها در دل مسلمانان ریشه دوانیده بود بلکه غیر مسلمانانی که در
سایه ی حکومت اسلامی زندگی می کردند از این احساس بهره مند بودند ولذا یک
کشاورز(قبطی) اهل مصرکه پیش از اسلام زیر تازیانه ی ظلم فرمانروایان مصر به ستوه
آمده بود،در سایه ی اسلام به چنان آزادی ای نائل می شود که نمی تواند شلاق فرزند
مصر را که در مسابقه ی اسب دوانی به پسر او زده بود، تحمل نماید و به خلیفه عمر بن
خطاب شکایت می برد و او نیز به آسانی و بلا فاصله شکایت او را می پذیرد ودر
ملاءعام او را قصاص می کند و آن کلام گوهر بار را بر زبان می راند(متی ءاستعبدتم
الناس وقد ولدتهم ءامهاتهم ءاحرارا )

4-اسلام از
فرمانرمایان می خواهد که خود را از مردم جدا نسازند و نگهبان وموانع رااز میان
مردم بردارند، تا مردم بتوانند به آسانی با آنها رابطه برقرار کنند.در این باره
پیامبر گرامی (ص)می فرمایید:((هر کس که خداوند، امری از امور مسلمانان را به او
واگذار کنند و او در بار نیاز آنها پرده ومانع ایجاد نمایید ،خداوند نیزدر روز
قیامت بر سر راه براورده شدن نیاز او مانع ایجاد خواهد کرد )).

و به همین دلیل بود که
در خانه پیامبر (ص)و خلفای راشدین به مسجد که مرکز تجمع طبقات مختلف جامعه
بود،  باز می شد ولذا در دوران خلفای
راشدین و بعد ها نیز خیلی ها از قبئل فرمانروایی و مسئولیت در امور دولتی طفره می
رفتند،  زیرا که مقام و قدرت را به عنوان
غنیمت و منع سود آوری نگاه میکردند،بلکه آنرا مسئولیتی سنگین می دانستند و بیم آن
داشتند که نتوانند حق آن را به تمامی و درستی ادا نمایند وبه عذاب ورسوایی دنیا
وآخرت دچار شوند .چرا که دولت مردانی که با تربیت اسلامی پرورش می یابند،در هیچ یک
از کارها ی خود نمی توانند،باز پرسی ونظارت خدای متعال را نادیده بگیرند
واصولا” اولین شرط برای یک فرمانروا منش و تقوای اوست.

5- استقلال قوه ای  قضاییه و دادگاه ها و بویژه دیوان ((المظالم))
که عهدار رسیدگی به شکایات افراد علیه فرمانروایان است و شبیه به دادگاه های اداری
امروزی نیست واز قدرت اجرایی برخوردار بوده است .و لذا قضات وعلمای شجاع وبر چسته
را بر این کار می گمارند وهیچ یک از کار گزاران ویا فرمانروایان نمی توانستند از
باز خواست وحسابرسی های این دادگاه بگریزند.

6- اقتدار
((الحسبه))وبه عبارت دیگر قدرت امر به معروف ونهی از منکر که تمام شهروندان بسته
به توانایی وعلم خود می توانند آن را به انجام برسانند،راه دیگر جلوگیری از
استبداد ودیکتاتوری می باشد. هر چند که این وظیفه غالبا” به حکومتی ودستگاه
های حکومتی مربوط می شود؛اما علما و قضات نیز این کار را انچام می داده اند واز
تمام دستگاه ها و کار گزاران بازدید به عمل می آوردند و توانایی امر به معروف ونهی
از منکرات علنی وبی ابهام را دارا بودند، بدون آنکه به هیچ وجه به افشای اسرار
مردم و دخالت در امور شخصی آنها بپردازنند .

این عوامل وسایر
عواملی که عقیده و تفکر و فقه اسلام، جامعه را براساس آنها تربیت می کنند، مهمترین
فاکتورها وضمانت های ایجاد یک جامعه مدنی که بتواند در چهار چوب یک نظام سیاسی مطلوب،پیشرفت
نماید.

آن چه که مایه ی تاسف
است،این است که آغاز حکومت اموی ها،انحراف از خط مشی خلفا پدیدار کشت ،چون آنها
انتخاب خلیفه وحاکم از جانب مردم را به گزینش افراد از میان خاندان خود تغییر
دادندو به این ترتیب ،از نقش مردم کاسته شد و ساختار سیاسی اسلام دچار شکاف عمیقی
شد .در مقابقل این انحرتف،شورش ها و اعترتضات فراوانی صورت گرفت که هدف آنها باز
گردانیدن شرایط به وضع ایده آل دورانپیامبر وخلفای راشدین،بویژدو خلیفه نخست
بود،اما سران دولت اموی به جای اصلاح خویشتن وباز گشت به راه راست ،متاسفانه با
قهر وخوشنت ،شورش ها واعتراضات را سرکوب نمودند وبسیاری از علما ورهبران ملت را
شهید کردند وبرخی ار رهبران نیز سکوت وگوشه گیری اختیار نمودند و عده ای نیز به
تشکیل گروه ها وسازمانهای زیر زمینی پناه بردند ودر نهایت به انحراف ویا شکست دچار
شدند. البته بخش عمده ی علما ورهبران دینی ، روش مبارزه مسالمت آمیز سیاسی را
برگزیدندو تاحدودی توانستند فرمانروایان را مهار سازند و نگذارند که باسرعت بیشتر
به پرتگاه سقوت وانحراف گام نهند.

این انحذاف خطرناک
یعنی تغییر دادن خلافت راشده که با رای ملت بر سر کار آمده بودند وبه خلافت موروثی
توسط اموی ها ،موجب گردید که ابزار و روش های مطلوب برای مبانی ساختار سیاسی اسلام
فراهم نیایید ونتواند به موازات گسترش دولت ،نظم ونظام پیدا کند وگرنه می دانیم که
اسلام به یک دولت جهانی تبدیل شده بود و بخش اعظم مناطق خاور میانه وشمال آفریقا و
خاور نزدیک آن زمان را فتح کرده و نژادهای بسیاری را گرد هم آورده بود .

علی