ويژگيهاي اصحاب و همراهان پيامبر در قرآن
ويژگيهاي اصحاب و همراهان پيامبر در قرآن
نويسنده: منصور سلیمی
همراهان (خیر و نیکی) پیامبر (ص) و ویژگی های آنان (الذین معه)
همراه و الذین معه:
1- پیشروان و پیشگامان در ایمان آوری و جهاد
2- مهاجرین و انصار
3- عامه مسلمین
بنابر استعدادها و ویژگی های گوناگون بشری، مخاطبان دعوت الهی نیز گونه گون بودند و حتی باورمندان رسالت پیامبران نیز همه در یک مقام و جایگاه قرار نمی گیرند. طبیعی است مخاطبان آشنای دعوت اسلامی در صدر اسلام نیز، دارای یک رتبه و درجه نبوده؛ بلکه فراخور ظرفیت های ذهنی و شخصیتی و موقعیت های گوناگون در مدارج مختلفی قرار می گرفتند.
با توجه به آیات الهی قرآن کریم این پویندگان طریق حق و پذیرفتگان دعوت الهی به سه گروه مختلف تقسیم می شوند.
1- پیشروان و یا پیشگامان در ایمان:
﴿ وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ رَّضِيَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُواْ عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴾ (توبه/ 100)
« پيشگامان نخستين مهاجران و انصار ، و كساني كه به نيكي روش آنان را در پيش گرفتند و راه ايشان را به خوبي پيمودند ، خداوند از آنان خوشنود است و ايشان هم از خدا خوشنودند ، و خداوند براي آنان بهشت را آماده ساخته است كه در زير ( درختان و كاخهاي ) آن رودخانهها جاري است و جاودانه در آنجا ميمانند . اين است پيروزي بزرگ و رستگاري سترگ . »
﴿ وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ ۞ أُوْلَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ ۞ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ ﴾ (واقعه/ 12- 10)
« و پيشتازانِ پيشگام ! آنان ، مقرّبان ( درگاه يزدان ) هستند . در ميان باغهاي پرنعمت بهشت جاي دارند . »
پیشتازان در ایمان همان گروه اندک مجاهد، صابر و سنگ بنیادین جمع مؤمنانی هستند که در سخت ترین شرایط آغاز دعوت الهی، لبیک جان و مال را سر دادند و مشتاقانه و با انتخابی کاملاً آگاهانه لباس دین جدید را به تن کردند.
قرب و نزدیکی آنان در وهله ی نخست به خداست، در مرتبه ی دوم نزدیک ترین کسان به پیامبر خدا می باشند. آنان که از سرزنش هیچ سرزنش گری نهراسیدند و در برابر امواج پرتلاطم قبیله پرستی و توتمهای جاهلی، همچون کوه های استوار، ایستادگی کردند تا به مقام مقربین درگاه الهی نایل شدند.
2- مهاجرین و انصار:
گروه دوم از همراهان خیر و نیکی، مهاجرین و انصارند؛ یعنی همان دو گروهی که دو بازوی قدرتمند مؤمنان به دین خدا را در صدر اسلام تشکیل دادند. آنان با انسجام و اتحاد خود تنه ی درخت تناور دین را استوار و پابرجا ساختند.
مهاجران، آن هجرت گزیدگانی هستند که خانه و کاشانه ی خود را تنها و تنها به خاطر خدا و جلب رضایت حق ترک کردند و تمام تعلقات مادی و جغرافیایی و … را کنار نهاده و عملاً شهر مکه را به قصد نصرت دین خدا و نجات از شر و گمراهی ترک گفتند.
آنان که با او بیعت (عقبه اولی و ثانی) پیمان خون داده بودند، در مدینه چه فداکاری ها و از خودگذشتگی ها که در حق دین خدا و مؤمنان مهاجر نکردند. خدای بزرگ اینان را در آیات متعدد می ستاید و به آن ها در همین جهان وعده ورود به بهشت و رضایت خود را می دهد. این هم بخشی از آیاتی که در شأن مهاجران و انصار در قرآن کریم آمده است:
﴿ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ آوَواْ وَّنَصَرُواْ أُوْلَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُواْ وَلَمْ يُهَاجِرُواْ مَا لَكُم مِّن وَلاَيَتِهِم مِّن شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُواْ وَإِنِ اسْتَنصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلاَّ عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مِّيثَاقٌ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴾ (آنفال / 72)
« بيگمان كساني كه ايمان آوردهاند و ( از خانه و كاشانه خويش ) مهاجرت كردهاند و با جان و مال خود در راه خدا ( به تلاش ايستادهاند و ) جهاد نمودهاند ( و لقب مهاجرين را برازنده خود گرداندهاند ) ، و كساني كه ( مهاجرين را در منزل و مأواي خود ) پناه دادهاند و ( ايشان را با جان و مال ) ياري نمودهاند ( و از سوي خدا و پيغمبر لقب انصار دريافت داشتهاند ، ) برخي از آنان ياران برخي ديگرند ( و مسؤول و متعهّد در برابر يكديگرند ) و امّا كساني كه ايمان آوردهاند وليكن مهاجرت ننمودهاند ( و با وجود توانائي به جامعه نوين شما در مدينه نپيوستهاند ، هيچ گونه تعهّد و مسؤوليّت و ) ولايتي در برابر آنان نداريد تا آن گاه كه مهاجرت ميكنند . اگر ( چنين مؤمنان غيرمهاجري از دست ظلم و جور ديگران ) به سبب دينشان از شما كمك و ياري خواستند ، كمك و ياري بر شما واجب است ، مگر زماني كه مخالفان آنان گروهي باشند كه ميان شما و ايشان پيمان ( ترك مخاصمه ) باشد . ( در اين صورت رعايت عهد و پيمان ، از رعايت حال چنين مؤمنان بيحالي لازمتر است . به هر حال ) خداوند ميبيند آنچه را كه ميكنيد ( پس مواظب حال همديگر و حفظ حدود و عهود باشيد ) . »
﴿ وَالَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ آوَواْ وَّنَصَرُواْ أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقّاً لَّهُم مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ ﴾ (انفال / 74)
« بيگمان كساني كه ايمان آوردهاند و مهاجرت كردهاند و در راه خدا جهاد نمودهاند ، و همچنين كساني كه پناه دادهاند و ياري كردهاند ، ( هر دو گروه ) آنان حقيقه مؤمن و باايمانند ( و شايسته واژه مهاجر و انصارند و تار و پود جاودانه پرچم اسلامند و ) براي آنان آمرزش ( گناهان از سوي يزدان منان ) و روزي شايسته ( در بهشت جاويدان ) است . »
﴿ وَالَّذِينَ آمَنُواْ مِن بَعْدُ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ مَعَكُمْ فَأُوْلَئِكَ مِنكُمْ وَأُوْلُواْ الأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴾ (انفال / 75)
« و كساني كه پس از ( نزول اين آيات ) ايمان آوردهاند و مهاجرت كردهاند و با شما ( اي مهاجران و انصار ) جهاد نمودهاند ، آنان از زمره شما هستند و ( از حقوق و مدد و ياري شما برخوردار ميگردند . اين ولايت ايماني بود ، و امّا ولايت خويشاوندي علاوه بر اين ميان افرادي موجود است و ) كساني كه با يكديگر خويشاوندند برخي براي برخي ديگر سزاوارترند ( و حقوق آنان ) در كتاب خدا ( بيان شده است و حكم خدا بر آن رفته است و ) بيگمان خداوند آگاه از هر چيزي است . »
﴿ وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ رَّضِيَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُواْ عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴾(توبه/ 100)
« پيشگامان نخستين مهاجران و انصار ، و كساني كه به نيكي روش آنان را در پيش گرفتند و راه ايشان را به خوبي پيمودند ، خداوند از آنان خوشنود است و ايشان هم از خدا خوشنودند ، و خداوند براي آنان بهشت را آماده ساخته است كه در زير ( درختان و كاخهاي ) آن رودخانهها جاري است و جاودانه در آنجا ميمانند . اين است پيروزي بزرگ و رستگاري سترگ . »
﴿ لَقَد تَّابَ الله عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِن بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِّنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُوفٌ رَّحِيمٌ ﴾ (توبه/ 117)
« خداوند توبه پيغمبر ( از اجازهدادن منافقان به عدم شركت در جهاد ) و توبه مهاجرين و انصار ( از لغزشهاي جنگ تبوك ، مثل كُندي و سستي اراده و انديشه بد به دل راه دادن و آهنگ بازگشت از نيمه راه جهاد ) را پذيرفت . مهاجرين و انصاري كه در روزگار سختي ( با وجود گرماي زياد ، كمي وسيله سواري و زاد ، فصل درو و چيدن محصول خود ) از پيغمبر پيروي كردند ( و همراه او رهسپار جنگ تبوك شدند ) بعد از آن كه دلهاي دستهاي از آنان اندكي مانده بود كه ( از حق به سوي باطل ) منحرف شود . ( در اين حال ) باز هم خداوند توبه آنان را پذيرفت . چرا كه او بسيار رؤوف و مهربان است . »
﴿ الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللّهِ وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ ﴾ (توبه/ 20)
« كساني كه ايمان آوردهاند و به مهاجرت پرداختهاند و در راه خدا با جان و مال ( كوشيدهاند و ) جهاد نمودهاند ، داراي منزلت والاتر و بزرگتري در پيشگاه خدايند ، و آنان رستگاران و به مقصودرسندگان ( و سعادتمندان دنيا و آخرت ) ميباشند . »
با برداشت کلی از چند نمونه آیات ذکر شده، می توان دریافت که مصداق مؤمنان واقعی از نظر قرآن، مهاجران و انصارند. خداوند آنان را یار و یاور پیامبر و دین خود می داند. و آنان همان همراهان واقعی اند که ارج و ارزش و مقامشان به صراحت در آیات متعدد بیان شده است. قرآن این دو گروه را در زمره ی بهترین همراهان و رهروان راستین پیامبر خدا قرار داده است.
3- عامه ی مسلمانان (تابعین)
گروه سوم از همراهان خیر و نیکی که یاوران پیامبر خدا (ص) بوده و با اطاعت و پیروی از آیین تابناک اسلام، پس از مهاجران و انصار قرار دارند، عامه ی مسلمین هستند. اینان همان گروه بی نام و نشانی هستند که نشان ایمان را در سینه خود دارند و با این عنوان شناخته شده اند. اما توفیق پیشگامی یا هجرت و نصرت را پیدا نکرده اند، ولی ایمان آنان در مسیری قرار دارد که از نظر تابعیت و پیروی از رسول خدا (ص) چیزی از دیگران کم نداشتند و ندارند. عامه ی مسلمانان تحت عنوان (تابعین) یا رهروان راه مسلمانان صدر اسلام و سابقون و مهاجران و انصار شهره اند. چنان که قرآن در این باره می فرماید: ﴿وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ … ﴾
یادآوری این نکته ضروری است که طبقه بندی همراهان خیر و نیکی به این معنی نیست که عموم مؤمنین از ویژگی های ایمان و جهاد و … برخوردار نبوده یا کم کاری و اهمال در حیاتشان دیده شده است؛ بلکه بنا به شرایط خاص زمانی، جغرافیایی، فرد و … در یکی از مدارج مؤمنان و همراهان طبقه بندی شده اند. توجه شما مخاطب عزیز را به نمونه ای از آیاتی که در ارتباط با عامه مؤمنین است جلب می نماییم که همه ی آن مؤمنان نیز در شمار همراهان نیک پیامبر خدا (ص) بوده و در مسیر بندگی و عبودیت الهی قرار دارند.
﴿ آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَمَلآئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ وَقَالُواْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ ﴾ (بقره/ 285)
« فرستاده ( خدا ، محمّد ) معتقد است بدانچه از سوي پروردگارش بر او نازل شده است ( و شكّي در رسالت آسماني خود ندارد ) و مؤمنان ( نيز ) بدان باور دارند . همگي به خدا و فرشتگان او و كتابهاي وي و پيغمبرانش ايمان داشته ( و ميگويند : ) ميان هيچ يك از پيغمبران او فرق نميگذاريم ( و سرچشمه رسالت ايشان را يكي ميدانيم ) . و ميگويند : ( اوامر و نواهي ربّاني را توسّط محمّد ) شنيديم و اطاعت كرديم . پروردگارا ! آمرزش تو را خواهانيم ، و بازگشت به سوي تو است . »
﴿ لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ مَعَهُ جَاهَدُواْ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ وَأُوْلَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴾ (توبه/ 88)
« ولي پيغمبر و مؤمناني كه با او هستند ، با مال و جان خود به جهاد ميپردازند ( تا خدا را از خود خوشنود سازند و دين خدا را بالا برند ) . همه خوبيها و نيكيها ( از قبيل : پيروزي و غنيمت دنيا ، و بهشت و كرامت آخرت ) از آن ايشان است ، و آنان بيگمان رستگارانند . »
﴿ وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطاً ﴾ (کهف/ 28)
« با كساني باش كه صبحگاهان و شامگاهان خداي خود را ميپرستند و به فرياد ميخوانند ، ( و تنها رضاي ) ذات او را ميطلبند ، و چشمانت از ايشان ( به سوي ثروتمندان و قدرتمندان مستكبر ) براي جستن زينت حيات دنيوي برنگردد ، و از كسي فرمان مبر كه ( به خاطر دنيا دوستي و آرزو پرستي ) دل او را از ياد خود غافل ساختهايم ، و او به دنبال آرزوي خود روان گشته است ( و پيوسته فرمان يزدان را ترك گفته است ) و كار و بارش ( همه ) افراط و تفريط بوده است . »
﴿ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَّصُوحاً عَسَى رَبُّكُمْ أَن يُكَفِّرَ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنَا إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴾ (تحریم/ 8)
« اي مؤمنان ! به درگاه خدا برگرديد و توبه خالصانهاي بكنيد ، شايد پروردگارتان گناهانتان را محو نمايد و بزدايد ، و شما را به باغهاي بهشتي داخل گرداند كه از زير ( كاخها و درختان ) آن رودبارها روان است . اين كار در روزي خواهد بود كه خداوند پيغمبر و كساني را خوار و سبك نميدارد كه با او ايمان آوردهاند . ( بلكه ايشان را والا ميگرداند و به درجات بالا ميرساند ) . نور ( ايمان و عمل صالح ) ايشان ، پيشاپيش و سوي راستشان ( رو به جانب بهشت ) در حركت است . ( وقتي كه خاموش شدن نور منافقان را ميبينند ، رو به درگاه خدا ميكنند و ) ميگويند : پروردگارا ! نور ما را كامل گردان ( تا در پرتو آن به بهشت برسيم ) و ما را ببخشاي ، چرا كه تو بر هر چيزي بس توانائي . »
برآیند این بردارها سه گانه که از «والذین معه» (همراهان خیر و نیکی) به دست دادیم، آن است که هر سه طیف در یک راستا و در یک مرکز ثقل به هم می رسند و گرد هم آمده اند و آن پیروی از پیامبر خدا و داشتن ایمان راستین و عمل خالصانه است. همه چون سربازان لشکری خدایی به سوی هدفی واحد در حرکت اند با این تفاوت که مراتب و درجات این سپاهیان نور و خیر متفاوت است، ولی مجموعاً هر سه گروه یک «نسل قرآنی بی نمونه» بودند که یاران و همراهان پیامبر قلمداد می شوند.
——————————————————————————-
منبع:همراهان و یاروان در قرآن / مؤلف:منصور سلیمی / انتشارات: نشر احسان 1386
سلام.خواستم بابت وبسایت خوبتون ازتون تشکر کنم و امیدوارم باعث
ایجاد انگیزه براتون بشه