معماری
خانه ---> سياسي اجتماعي ---> حفظ محیط زیست از دیدگاه اسلام
حفظ محیط زیست

حفظ محیط زیست از دیدگاه اسلام

حفظ محیط زیست از دیدگاه اسلام

نویسنده : سید ادریس قیصری

محیطی  که  در  آن  انسان  به سر  می برد  و  زندگی  می  کند  را  محیط زیست  گویند  و  حفظ  آن  سبب  سلامتی  انسان  می شود  و  مصادر  شرعی  به طور  فراوان  اشارات  واضح و روشنی  به  آن  داشته اند  و  انسان را  متوجه  آن  می  کنند  که  از  محیطی  که زیست  می  کند  نگهداری  کند.( وصایا الرسول  /سعد یوسف  ابو عزیز)

در  اسلام  محافظت از  محیط  به  عنوان  شعبه ای  از  ایمان  نامبرده  شده است  چناننچه  در  حدیث  است  که  پیامبر  -صلی الله علیه وسلم- فرموده اند:

الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ أَوْ بِضْعٌ وَسِتُّونَ شُعْبَةً فَأَفْضَلُهَا قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الْأَذَى عَنْ الطَّرِيقِ وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنْ الْإِيمَانِ» (رواه  مسلم) یعنی  ایمان  هفتاد  و  چند  شعبه دارد   که  بهترین  آن  گفتن لا اله  الا  الله  است  و  پایین  ترین  درجه ی  آن  کنار زدن  و برداشتند  اذیت  و آزار  از  راه  مردم  می  باشد  و  حیا نیز  شعبه ای  از  ایمان  است.

چنانچه  در  حدیث  فوق  ملاحظه  می  کنید  از  بین  بردن  اذیت  و آزار  در  محیطی  که  مردم  زندگی  می  کنند  از  شعبه  های  ایمان  نامبرده شده  است.

در  حدیث دیگری  پیامبر-صلی الله علیه وسلم-  ما  را  در  نگهداری  حفظ محیط  چنین تشویق  می  کند  و  می فرماید:

«عُرِضَتْ عَلَيَّ أُمَّتِي بِأَعْمَالِهَا حَسَنِهَا وَسَيِّئِهَا فَرَأَيْتُ فِي مَحَاسِنِ أَعْمَالِهَا الْأَذَى يُنَحَّى عَنْ الطَّرِيقِ وَرَأَيْتُ فِي سَيِّئِ أَعْمَالِهَا النُّخَاعَةَ فِي الْمَسْجِدِ لَا تُدْفَنُ» (سنن ابن  ماجه)

 یعنی  اعمال  خوب  و بد  امتم بر  من عرضه  شد  در  میان  اعمال  نیک  عملی  توجه مرا به  خود  جلب  کرد  و  آن  هم  از بین  بردن  اذیت  و  وآزار  در  راه  مرد م  بود  و  در  میان  اعمال  بد  نیز  عملی  که  توجه مرا به  خود  جلب  کرد  انداختن آب  دها  به  مسجد  بود.

چنانچه  در  این  حدیث  رسول  خدا  ملا  حظه  می  کنید   بهترین  عمل  پاک  نمودن  اذیت  در  سر راه  مردم  (محیط)  ،  و بد ترین  عمل  انداختن اشغال  به  محیط  است.

خداوند  متعال  مرا مسؤل  آبادانی  زمین  کرده  تا  در این  زمین  به  خوبی  و بدون  اذیت  و آزار  با  هم زندگی  کنیم  اگر برای  خود  و دیگران  اذیت  و آزار  ایجاد  کنیم  پس  ما در فکر  آبادانی  زمین  نیستیم  خداوند  متعال  در این  باره  می فرماید:

 « هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا» [هود/61] او است كه شما را از زمين آفريده است و آباداني آن را به شما واگذار نموده است.

با توجه به  آیه ی 61 سوره ی  هود  آبادانی زمین  بر  ما  واجب  می باشد  و باید  عواملی  که سبب  اضطراب  و  خلل  در  زمین  می شود  را  دفع  کنیم  تا  زمین  فساد  و تباه  نشود  .خداوند  متعال  در  این  باره  می فرماید :

« وَلاَ تُفْسِدُواْ فِي الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاَحِهَا»[اعراف /56] در زمين بعد از اصلاح آن فساد و تباهي مكنيد .

لا تفسدوا  فی الأرض  در  قرآن  کریم  سه بار  آمده  است  .  که شامل  هر نوع فسادی  خواهد شد.

در  ایه ای دیگر  خداوند  متعال  فساد  بر  و بحر  را  عقوبت نام نهاده  که سبب  آن  کوتاهی  مردم نسبت  به  دستورات  الهی  می باشد. «  ‏ ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُم بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ‏»[روم/41]

‏ ( هميشه چنين بوده است كه ) تباهي و خرابي در دريا و خشكي به خاطر كارهائي پديدار گشته است كه مردمان انجام مي‌داده‌اند . بدين وسيله خدا سزاي برخي از كارهائي را كه انسانها انجام مي‌دهند بديشان مي‌چشاند تا اين كه آنان ( بيدار شوند و از دست يازيدن به معاصي ) برگردند . ‏

در قرآن  آلودگی ها ی  زیست  محیطی  به  دو صورت  بیان شده است  : یکی  آلودگی صوتی چنانچه  فرموده است : «‏ لَّا تَسْمَعُ فِيهَا لَاغِيَةً ‏»[غاشیه/11]‏ در آنجا (بهشت) سخن ياوه‌اي نخواهند شنيد . ‏

 و «‏ لَّا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْواً وَلَا كِذَّاباً ‏»[نبأ/35] :«‏ بهشتيان در آنجا نه سخن پوچ و بيهوده‌اي مي‌شنوند ، و نه دروغگوئي و دروغگو ناميدني .

«لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْواً إِلَّا سَلَاماً»[مریم/62] آنان در آنجا گفتار پوچ و بيهوده‌اي نمي‌شنوند.

دوم آلودگی  هوا‏: «‏ وَظِلٍّ مِّن يَحْمُومٍ ‏»[واقعه/34]‏ و در سايه دودهاي بسيار سياه و گرم قرار خواهند گرفت . ‏

نفی این  گونه موارد  در  زندگی  بهشتیان  ندایی برای  ماست  که  هان! در  زندگی  امروزتان  از  آنها  دوری  گزینید.

محیط  زیست  حتی  بر  جسم  وروح و زنگی  آدمی  تأثیر  فراوانی  دارد . در  حدیث داریم  که  پیامبر-صلی الله علیه وسلم- رنگ سبز  را بسیار  دوست  می داشتند. « كان أحب الألوان إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم الخضرة » (معجم الوسط طبرانی)

امام بیهقی در  شعب ایمان  آورده  است  که نگاه  کردن  به  سبزه  و در  برابر  نسیم  سحرگاه  ایستادن  برای  چشم بسیار  مفید  است.

و همچنین  در  مسند  شهاب  قضاعی  چنین  آمده  که «« النظر إلى الخضرة يزيد في البصر»  نگاه  کردن  به مناظر  سر سبز  بینایی  آدمی  را  می  افزاید.

بنا براین  می  توان  گفت  : این  که  چرا  رسول  خدا  -صلی  الله  علیه  وسلم-  کوه  حرا  را  برای  مناجات  با  خدا  انتخاب  کرد  و یا  حضرت  موسی علیه السلام  به  کوه  طور  می  رفت  . به  خاطر  تأثیر  فضای  کوه  در  تلطیف  روح  انسان  و آمادگی  بیشتر  برای  مناجات  با  خدا  بوده  است. این  اوج  تأثیر  محیط  ،  بر  انسان  ،  در  تعالی  او به  سوی  پروردگار  است  ،  که  در  کنار   بلند ترین  درختان  (درخت سدر  که سلطان  جنگل  خوانده  می  شود[ گیاهان  در  قرآن]) و یا بالای  کوه  در  هر  منطقه ای محقق  می  شود.

بنا بر این  وظیفه ی  ماست   که  اولا: برای  گسترش  سلامت  محیط زیست  بکوشیم  و ثانیا  : از  خطر  تخریب آن  پیشگیری  کنیم  و از  راه  آموزشهای  همگانی ، در  جهت  طراوت  و شادابی  محیط  زیست  بکوشیم.

از بزرگترین  اموری  که اسلام به  آن  توجه  خاصی  نموده  و  در  مورد  آن  توجیهات  عمیق  و دقیقی  را بیان  کرده  «آب» است  و  فرموده  که:

« وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ»[انبیاء/30] و هرچيز زنده‌اي را ( اعم از انسان و حيوان و گياه ) از آب آفريده‌ايم . آيا ( درباره آفرينش كائنات نمي‌انديشند و ) ايمان نمي‌آورند ؟

به این  سبب  پیامبر  مارا  نهی فرموده  که  حتی  در  عبادت  و  برای  وضو  وغسل  آب را اسراف  نکنیم  و  همچنین  نهی  فرموده  از  اینکه در  آب  راکد  ادرار  و  مدفوع  کنیم. « نهی  النبی  ان یبال  فی الماء الراکد» رواه  مسلم .

از  جمله  حفظ محیط زیست  این  است که  محیط  بیرون  دشت  و صحرا  را  آتش  نزنیم  و  هنگامی  که  برای  تفریح  بیرون  می رویم  و  آتش روشن  می  کنیم  سعی  کنیم  در  جایی  که  قبلا  جای  آتش بوده  آنجا آتش روشن  کنیم  و  یا  در  جایی  که  گیاهی  وجود  ندارد  آتش روشن  کنیم . و  نگزاریم  که  آتش  محیط بیشتری  را در  بر  گیرد  .  متأسفانه در  بعضی  مناطق  بسیاری  از  کشاورزان  بعد  از برداشت  گندم  مزارع  خود  را  آتش  می زنند  که  این  بسیار برای  محیط  ضرر مند  است  و  می  توان  آن  را  از  چند  جهت  مورد  بررسی  قرار  داد.

اول:  اینکه  آتش  زدن  محیط  و  مزارع  سبب برپا  شدن  طوفان  شن  می  شود  . به  طوری  که  به  محض  آمدن  باد  شدید  گرد  و غبار آن  بلند  می  شود  و به  چشم خودمان  برمی  گردد ولی  اگر  گیاه  و  کلش روی  خاک را  بگیرد  دیگر باد  آن  را  بر  نمی دارد تا  گرد  وغبار  به  راه اندازد.

دوم : اینکه  گیاه  و بازمانده ی  ساقه های  گندم  سبب  می  شود  که  آب  بیشتری  به  آن  زمین  جذب  شود  و جلو  آب را می  گیرد  و سبب فرسایش  زمین  نخواهد  بود.

سوم : با  آتش  زدن  مزارع  و  درختان  و جنگلها  ضرر و  اذیت  و آزار  به  حیوانات  و  جانوران  دیگری  می رسد  این  درحالی است  که  هیچ  کسی  حق ندارد  به  حیوانی  یا  جانوری  آزاری  برساند  مگر  خداوند.  در  حدیثی  که  اما ابوداود  نقل  می  کند  چنین  آمده  که  « رأی  قریة نمل  قد  حرقنا ها  ، فقال من  حرق هذه؟  قلنا  :

نحن  قال:  « انه  لا ینبغی  أن  یعذب بالنار  الا  رب النار» پیامبر  لانه ی  مورچه  ای را دید  که آتش گرفته  بود فرمودند  که  چه  کسی  آن  را  آتش زده  است؟  همراهان  پیامبر  فرمودند  ما پیامبر  -صلی الله  علیه  وسلم- فرمودند  شما  چگونه به  خود  اجازه  می  دهید  که  چنین  کاری  را  انجام  دهید  بدانید  که بجز خداوند   هیچ  کسی  نمی  تواند آزاری  به  دیگری  برساند  .

اسلام ما را به  کاشت  نهال  و ابادانی  محیط  زیست  تشویق  نموده  است  چنانچه پیامبر –صلی الله  علیه  وسلم- فرموده اند:« مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَغْرِسُ غَرْسًا أَوْ يَزْرَعُ زَرْعًا فَيَأْكُلُ مِنْهُ طَيْرٌ أَوْ إِنْسَانٌ أَوْ بَهِيمَةٌ إِلَّا كَانَ لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ» (صحیح بخاری) هر  مسلمانی  که  نهالی بکارد  و یا  صیفی جاتی  بکارد  و  پرندگان  یا  انسان  یا  چهارپایان  از  آن  بخورند  برای  صاحبش صدقه  خواهد بود.

در  حدیث  دیگری  آمده  که  پیامبر  -صلی الله  علیه وسلم- فرموده اند«  هرگاه  قیامت  آمد  و در  دست شما  نهالی  بود  آن  را بکارید.

از  جمله  تشویقات دیگری  که  در شریعت  نسبت  به  محیط زیست  شده  این  است  که فرموده  در  اماکن  عمومی  و  سر راه  و  آب  ایستاده  برای  قضای  حاجت استفاده  نکنید  که  مورد  لعت  قرار  خواهی  گرفت.« اتقوا  الملاعن الثلاث:  البراز  فی الموارد،  و قارعة الطریق،  والظل.» سنن ابی داود.

اگر  ما  محیط  آلوده را  پاک  کنیم  خداوند  از  ما  تشکر  می  کند  و ما را  مورد  مغفرت  قرار  می دهد:« بینما  رجل  یمشی  بطریق وجد  غصن  شوک علی الطریق  فأخره، فشکرالله له  فغفر  له » رواه البخاری

در اسلام  توصیه هایی  به  صورت  نکات  اخلاقی  و یا  مجازات های  فقهی ، برای  تهدید  کنندگان  محیط زیست  ،  وارد  شده است  .  حج  یکی  از  یزرگترین  مسایل  عبادی  اسلام  است  که در  طول  آن،  با  انجام  داد ن  مناسک  و  عبادات  عملی  و  بدنی   انسان  روشهای  مختلف  بندگی  را به  صورت  مختلف  تمرین  می  کند  تا  پس  از  فارغ شدن  از  این  همایش  عبادی  ، آنها را  در  زنگی  خود  به  کار  گیرد.(فقه المنهجی/علی  شربیجی  و همکاران با تصرف  و تلخیص مبحث فلسفه ی  حج) از  جمله  مسایلی  که در  حج  در  شرایط  خاص  (احرام) مطرح  است،  رعایت  شدید  حقوق  طبیعت  و  جاندارن  است.  در  این  شرایط  ،  صید ،  قطع  درختان  و  آزار  به  موجودات ، در  حرم  امن  الهی   حرام  شمرده  می  شود و حتی  مسلزم  پرداخت  فدیه  است. این  مسأله  به  نوبه ی  خود  قوانین  مناطق حفاظت  شده  را  تداعی  می  کند.

طبق  قاعده ی  اصولی   شرع  من  قبلنا  منع  خداوند  از  مصرف  گونه گیاهی خاص به  وسیله ی  حضرت  آدم  و  مجازات  او  نیز  می  تواند  نشان  دهنده  تأیید  اسلام  در  محدویت  های  استفاده  از  طبیعت  و  لزوم  به  کار  گیری  روشهای  درست  در  این  زمینه  است.

اگر به قرآن  توجه بیشتری  داشته باشیم  می  بینیم  که  در  قرآن  از  واژه ی  نبات  در  چند  مورد  استفاده شده است  که  نشان  دهنده ی  اهمیت  گیاه  در  قران  است. آری  گیاهان  فواید  بسیاری  دارند  از جمله می  توان  به عنوان  تأمین  کننده ی  غذای  انسان  و  تولید  خاک  و  چوب  و اکسیژن  و تلطیف  هوا  و  تولید  علوفه  و تولید  فراورده های  صنعتی  و دارویی  اشاره  کرد.

حسن  ختام  این  نوشته را  این  آیه  قرار  می  دهیم  که  اهمیت  محیط  و  گیاهان  وتاثیر آن بر  خداشناسی را  برایمان  تداعی  می  کند.

‏ وَهُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِراً نُّخْرِجُ مِنْهُ حَبّاً مُّتَرَاكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِن طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِّنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انظُرُواْ إِلِى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ‏»[انعام/99]‏ و او كسي است كه از ( ابرِ ) آسمان ، آب ( باران ) فرو مي‌فرستد ، و ما ( كه خدائيم ، با قدرت سترگ خود ) به وسيله آن آب ، همه رُستنيها را مي‌رويانيم و از رُستنيها سبزينه بيرون مي‌آوريم ، و از آن سبزينه ، دانه‌هاي تنگاتنگ يكديگر ، و از شكوفه‌هاي درخت خرما خوشه‌هاي آويزان نزديك بهم و در دسترس ، و باغهاي انگور و زيتون و انار پديد مي‌سازيم كه ( در شكل و مزه و بو و سود ) همگون و يا غيرهمگونند . بنگريد به ميوه نارس و رسيده يكايك آنها ، آن گاه كه ميوه دادند . بيگمان در اين ( گوناگوني دروني و بيروني و تغيير آغاز و انجام ميوه‌ها ) نشانه‌ها و دلائل ( خداشناسي ) است براي كساني كه ( حق را مي‌پذيرند و بدان ) ايمان مي‌آورند . ‏

منابع:

تفسیر  نور

صحیح بخاری

صحیح مسلم

وصایا الرسول/سعد یوسف ابو عزیز

سنن ابن ماجه

مسند شهاب القضاعی

معجم الوسط طبرانی

شعب ایمان بیهقی

فقه المنهجی

 مجموعه مقالات  قرآن  و علوم  روز / بنیاد  پژوهش  های  قرآنی  حوزه  و دانشگاه

مجموعه مقالات  مشکلات فی طریق النهوض/مقاله ی  احمد معاذ الخطیب

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس