معماری
خانه ---> اندیشه ---> کافر کیست؟ کفر چگونه واقع می شود ؟ از دیدگاه علامه احمد مفتی زاده

کافر کیست؟ کفر چگونه واقع می شود ؟ از دیدگاه علامه احمد مفتی زاده

کافر کیست؟ کفر چگونه واقع می شود ؟ از دیدگاه علامه احمد مفتی زاده

نویسنده : محمد صالح دهقان زاده

 

قضیه ی اتمام حجت و اهمیت آن

در این جا لازم است به یک سؤال مهم پاسخ داده شود و آن این که با وجود همه تبلیغات دینی در جهان اسلام، چگونه علامه مفتی زاده ادعا می کند که حجت بر مردم کامل نشده است؟ در پاسخ به این سؤال توجه خوانندگان ارجمند را به توضیحات زیر جلب می نماییم:

در یک تقسیم بندی[1] قدیمی فقهی، کل مناطق مسکونی کره ی زمین (با توجه به انتشار یا عدم انتشار تعالیم اسلامی آن) به دو دسته تقسیم می شود: 1- دارالإسلام (مناطق اسلامی) 2- دارالحرب (مناطق غیراسلامی)

وضعیت تبلیغ و دعوت دینی در دارالإسلام، چنانکه ما مشاهده می کنیم با مشکلات و موانع زیر مواجه است:

1- تعدد و تشتت آراء و نظرات، اختلافات مذهبی، فرقه ای و سلیقه ای، سوء برداشت از مفاهیم دینی و علمی و وجود قرائت های مختلف از دین؛

2- کمبود مبلغین دانا و توانا، قابل قبول و قابل اعتماد برای مردم؛

3- عدم کارایی نظام تبلیغی مورد استفاده ی اکثر علما، بر اثر قدیمی بودن سیستم و تکراری بودن شیوه های آن و عدم تناسب با پیشرفت زمان و بالا رفتن سطح علمی و فکری بشر؛

4- تعارض آشکار میان قول و عمل بعضی از مبلغین دینی و عدم تعهد در مقابل گفته های خویش: به قول دانشمند شهیر عمر خیام – رحمة الله تعالی علیه – :

«صد لقمه خورند که می غلام است آن را !!!»

5- وجود روحیه ی انحصارطلبی در عده ای از علما و نیز استفاده ی ابزاری از دین جهت مقابله و سرکوب مخالفان، تا حدی که به قول استاد شیخ محمد عبده – رحمة الله تعالی علیه – هر کس مخالف روش و عادات آنان باشد، او را تکفیر می کنند ولو این که آن عادات و روش ها، از بدعت های ناپسند باشد؛

6- معضلات و مشکلات سیاسی و اجتماعی، وجود موانع بی شمار در راه دعوت صحیح و اصیل اسلامی و ایجاد گرفتاری بیش از حد برای دست اندر کاران امر دعوت و تبلیغ.

عواملی که ذکر شد، سبب گردیده است که بدنه ی دعوت اسلامی شدیداً دچار آسیب شود. محاسن و مزایا و ارزش های والای اسلامی ناشناخته باقی بماند و چهره ی نورانی دین، معیوب و مخدوش جلوه کند.

بدیهی است در چنین شرایطی سردرگمی در انتخاب شیوه ی صحیح دین داری پیش می آید؛ تفکیک حق از باطل و صواب از ناصواب و ترجیح نظر صحیح و رأی برتر، در میان آن همه آراء و نظرات، برای مردم بی اندازه سخت و مشکل می شود. آگاهی مردم – به ویژه قشر جوان – از برنامه های دینی به شدت کاهش پیدا می کند.

اثرات بعدی این وضعیت می تواند بسیار اسفبار باشد، از جمله: آشفتگی و بی انضباطی در رفتار و روش؛ شکاف و تفرق در میان جامعه ی اسلامی؛ عدم التزام به قوانین و مقررات دینی و نهایتاً بیگانه شدن و فاصله گرفتن از فرهنگ اسلامی و رفتن به طرف فرهنگ های بیگانه.

آیا در چنین وضعیتی ما می توانیم ادعا کنیم که پیام واقعی اسلام به گوش مردم رسیده و اطلاعات و آگاهی های لازم در مورد مبانی و موازین دینی به جامعه داده شده است؟!

چه کسی می تواند ادعا کند که دعوت را به پایان رسانده و حجت را بر مردم تمام کرده است؟!

به نظر ما با توجه به اصولی مانند: «فتری بودن»، «شبهه در مسلمانی»، «عدم حجیّت نظرات شخصی افراد»، «کامل نشدن حجّت بر جامعه»، «فقدان الگوی انسان کامل در زمان حاضر (نبودن اسوه و شاهد)» و بسیاری دیگر از موازین دینی، باید افراد جامعه را معذور بدانیم و از دادن حکم کفر بر آنان، امتناع ورزیم.

ما باید از اسوه ی حسنه و بزرگ داعی عالم بشریت، حضرت ختمی مرتبت – صلوات الله و سلامه علیه – درس بگیریم؛ چنان که امام مسلم – رحمة الله علیه – نقل می کند: (قیل یا رسول الله: ادع علی مشرکین، قال: إنّی لم ابعث لعّانا و إنّما بعثت رحمة) [صحیح مسلم کتاب 45 باب 24 حدیث شماره ی 2599] «به پیامبر خدا (ص) گفته شد که: علیه مشرکین دعا کن، آن حضرت در جواب فرمود: «من نیامده ام که مردم را نفرین کنم، بلکه فرستاده شده ام تا رحمت، برای بشریت شوم.»

و به توصیه ی آن حضرت باید توجه نمائیم که همواره می فرمود: بشّروا و لا تنفّروا، یسّروا و لا تعسّروا. باز خطاب به ابوموسی اشعری و معاذبن جبل – رضی الله تعالی عنهما – (هنگامی که آن ها را برای دعوت و تبلیغ به منطقه ی یمن می فرستاد) فرمود: « یسّروا و لا تعسّروا و بشّروا و لا تنفّروا [آسان بگیرید و سخت نگیرید. مردم را امیدوار کنید و مژده بدهید و آن ها را متنفر نکنید.]

بلبلا ! مژده ی بهار بیار خبر بد به بوم باز گذار[2]

زمانی که در دارالإسلام این همه موانع و مشکلات وجود دارد، وضعیت مردم در دارالحرب، چه حکمی باید داشته باشد؟

اساساً سکونت در دارالحرب، خود عذر به حساب می آید[3] و نیاز به دلایل دیگر و توضیحات بیشتر ندارد.

من فکر می کنم اگر هر عالمی، به طور دقیق و عمیق به این قضایا بیندیشید، به همان نتیجه ای می رسد که استاد مفتی زاده رسیده بود؛ ایشان بی دلیل سخن نگفته و بی گدار به آب نزده اند، بلکه دلایل محکم و متقنی از کتاب و سنت دارند و نظرشان با نظر جمهور علما و مفسرین و محققین مطابقت می کند. شیخ ما سال ها در ابتلا بود و سیر و سلوک در امواج را بر عافیت ساحل برگزید و لابد به فرموده ی شیخ شیرازی:

            «سالک، بی خبر نبود ز راه و رسم منزل ها»

یک تحلیل استدلالی:

مجدداً به تعریف علامه مفتی زاده از کافر، رجوع می کنیم و روی آن یک تحلیل استدلالی انجام می دهیم:

باید «دین» در صورت «درست» و «کامل» آن «عرضه گردد» و همراه چنان عرضه ای وجود «شاهد» (:نمونه ی عینی) دین هم لازم است، آنگاه، «مقابله گر» با «علم» و «عمد» کافر خواهد بود.

در این تعریف تعداد هفت قید (شرط) درج شده که لازم است هر کدام –جداگانه- مورد توجه قرار گیرند:

قید اول: باید دین، «عرضه گردد»

باید (بعد از عرضه ی مستقیم دین توسط شخص پیامبر (ص) ) در هر جامعه ای از جوامع انسانی و در هر ظرف زمانی و مکانی، افرادی باشند که دین خدا را به درستی فهم کرده و با زبان روز و در خور فهم مردم و نیز مطابق با سنت پیامبر (با حکمت و موعظه ی حسنه) مجدداً آن را ابلاغ نموده و به سمع و نظر مردم برسانند.

(… فَلَوْلاَ نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَآئِفَةٌ لِّيَتَفَقَّهُواْ فِي الدِّينِ وَلِيُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ) (توبه: 122)

« بايد كه از هر قوم و قبيله‌اي ، عدّه‌اي بروند ( و در تحصيل علوم ديني تلاش كنند ) تا با تعليمات اسلامي آشنا گردند ، و هنگامي كه به سوي قوم و قبيله خود برگشتند ( به تعليم مردمان بپردازند و ارشادشان كنند و ) آنان را ( از مخالفت فرمان پروردگار ) بترسانند تا ( خويشتن را از عقاب و عذاب خدا برحذر دارند و از بطالت و ضلالت ) خودداري كنند.»

(وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ …) (ابراهیم: 4)

« ما هيچ پيغمبري را نفرستاده‌ايم مگر اين كه به زبان قوم خودش ( متكلّم بوده است ) تا براي آنان ( احكام الهي را ) روشن سازد ( و حقائق را تبيين و تفهيم كند ).»

آنچه مسلم است دین همواره به صورت مستقیم باید عرضه شود و عرضه ی اولیه برای زمان ها و دوران های بعدی و نسل های جدید کفایت نمی کند. اگر چنین بود، دیگر علما هیچ وظیفه ای نداشتند و دعوت و تبلیغ تعطیل می گردید در حالی که هیچ کس به تعطیل کردن و یا توقف دعوت معتقد نیست و همه ی علما خود را مکلف به ابلاغ دین و دعوت مردم به سوی خدا می دانند و خود را مخاطب (ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ …) می شناسند.

همچنانکه صحابه کرام – رضی الله تعالی عنهم – نیز خود را مخاطب این آیه می دانستند و همزمان با دعوت پیامبر آن ها هم به کار دعوت پرداختند و در تبلیغ دین و توسعه و گسترش آن با رسول خدا (ص) مشارکت داشتند و ایفای نقش می کردند (قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَاْ وَمَنِ اتَّبَعَنِي)[4] (یوسف: 108) بعضاً هم از طرف پیامبر خدا مأموریت می یافتند که در مناطق دیگر به کار دعوت و تبلیغ بپردازند (مانند ارسال مصعب ابن عمیر به مدینه[5] (قبل از هجرت پیامبر به آن جا)، معذبن جبل و ابوموسی اشعری به یمن).[6]

بعد از رحلت رسول خدا (ص) صحابه و یاران به ادامه ی دعوت پرداختند و دین خدا را به اکثر نقاط دنیا گسترش دادند. در این راه سنگ تمام گذاشتند و جان و مال خود را فدا کردند.

نتیجه ی مسلمی که می گیریم این که در هر دوره ای از زندگی بشر، مبلغین و داعیانی باید باشند که دین خدا را به طور مستقیم و متناسب با زمان و مکان و شرایط روز، برای مردم تعیین کنند. حدیث: فلیبلغ الشاهد الغائب … مدرک محکمی بر این مدعا است.

اضافه می کنم که در عرضه ی دین، مجرد ابلاغ کافی نیست، بلکه داعی باید همزمان با انتقال مفاهیم و موازین دینی افراد جامعه را مطابق با آن موازین تربیت کند و احکام و دستورات دینی را در زندگی خود و پیروان به مرحله ی اجرا بگذارد. درد مردم با سخنرانی درمان نمی شود. به فرموده ی سعدی بزرگوار: «به عمل کار برآید به سخندانی نیست!» تکلیف داعی همان شیوه ای است که برای پیامبر خدا تعیین شده که: ( … يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ …) (جمعه/2)

اگر در جامعه ای با چنین شرایطی، دین عرضه نشود، مردم آن جامعه فتری و غیرمکلف هستند و حکم کفر بر آن ها داده نمی شود هر چند با دین اسلام مخالفت کنند.

قید دوم: دین باید به صورت «کامل» عرضه شود نه ناقص.

چون کتابی که خداوند برای هدایت بشر فرستاده، نور است: (…وَأَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُوراً مُّبِيناً) (نساء/174) «و به سويتان نور آشكاري فرستاده‌ايم.» هرگاه این نور بر جامعه ی انسانی بتابد به درون افراد نفوذ می کند؛ تمام نقاط کور روان پیچیده ی آدم ها را روشنی می بخشد و آن را از فعل و انفعالات و واکنش های کورکورانه و غیر واقع بینانه رهایی می دهد: (…يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّوُرِ) (بقره: 257)

(أَفَمَن شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِّن رَّبِّهِ …) (زمر/22) « آيا كسي كه خداوند سينه‌اش را براي پذيرش اسلام گشاده و فراخ ساخته است و داراي ( بينشي روشن از ) نور پروردگارش مي‌باشد ( و در پرتو آن ، راه را از چاه تشخيص مي‌دهد ، همچون كسي است كه هدايت الهي در سايه اسلام پرتوي به دل او نيفكنده است و درونش با ايمان تابان نشده است‌ ؟ ! )». این نور ماده حیات بخش است و تمام رگ ها و عصب های به خواب رفته و یا خشکیده ی روان را دوباره حیات می بخشد:

(أَوَ مَن كَانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِّنْهَا …) (انعام/122) «آيا كسي كه ( به سبب كفر و ضلال همچون ) مرده‌اي بوده است و ما او را ( با اعطاء ايمان در پرتو قرآن ) زنده كرده‌ايم و نوري ( از مناره ايمان ) فرا راه او داشته‌ايم كه در پرتو آن ، ميان مردمان راه مي‌رود ( و چشم او را روشنائي ، گوش او را شنوائي ، زبان او را توان گفتار ، و دست و پاي او را قدرت انجام كار مي‌بخشد ) مانند كسي است كه به مَثَل‌گوئي در تاريكيها فرو رفته است ( و توده‌هاي انباشته ظلمتكده كفر او را در خود بلعيده است و شبح بي‌جان و بي‌انديشه و بي‌تكاني از او برجاي نهاده است ) و از آن تاريكيها نمي‌تواند بيرون بيايد ؟».

زمانی که کتاب هدایت به طور کامل بر مردم عرضه نشود، ممکن است نور کافی به همه ی زوایا، خفایا و جوانب مختلف درون انسان ها نرسد و نقاطی تاریک، بدون نور باقی بماند. این نقاط محل رشد وسوسه ها، شبهه ها و شک و تردیدها می شوند و مانع رسیدن به یقین و اطمینان قلبی.

به همین جهت است که: ( … وَيَأْبَى اللّهُ إِلاَّ أَن يُتِمَّ نُورَهُ …) (توبه/32) «ولي خداوند جز اين نمي‌خواهد كه نور خود را به كمال رساند.» و نعمت هدایت را بر بشر تمام کند: (وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطاً مُّسْتَقِيماً) (فتح/2) «و نعمت خود را بر تو تمام نمايد ، و به راه راست هدايتت فرمايد.» و رضایت خود را پس از اکمال دین و اتمام نعمت اعلام می فرماید:

(الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِيناً) (مائده/3) «امروز ( احكام ) دين شما را برايتان كامل كردم و ( با عزّت بخشيدن به شما و استوار داشتن گامهايتان ) نعمت خود را بر شما تكميل نمودم و اسلام را به عنوان آئين خداپسند براي شما برگزيدم».

پس در جامعه ای که دین به طور کامل عرضه نشود، عذر آنان مقبول است و مقصر شناخته نمی شوند. زیرا با توجه به این آیات در آن جامعه اکمال دعوت و اتمام نعمت و اقامه ی حجت صورت نگرفته است.

حال این سؤال مطرح است که دین کامل کدام است؟

می دانیم که اسلام امروز به صورت یک مجموعه ی واحد وجود ندارد بلکه در میان مذاهب و مسلک های متعدد، پراکنده شده است. علاوه بر مذاهب رسمی و شناخته شده، آراء و نظرات متعدد، برداشت های متفاوت و قرائت های مختلف، دین اسلام را به صورت مجموعه اجزاء از هم گسیخته و غیرمنسجم درآورده است.

در چنین شرایطی ارائه ی یک مذهب یا یک سری از نظرات و برداشت ها و یا یک نوع قرائت، ارائه ی دین کامل نیست، بلکه چنین کاری تنها بخشی از اسلام را به جامعه منتقل می کند. چون آنچه از طرف خدا آمده، دین اسلام است نه مذاهب، به این ترتیب متوجه می شویم که اکنون چون اسلام با مفهوم کامل آن در دسترس نیست، مردم ناچارند از مذاهب اسلامی که هر کدام شاخه هایی هستند پیروی کنند.

زمانی که این شاخه ها و فرقه ها با هم متحد شوند و “شورای اولی الأمر” دوباره به وجود بیاید، همه ی گروه ها را در خود ذوب کند، بر کل جامعه ی اسلامی حاکم شود و به جای این همه مذهب و مسلک – مانند دوران خلفای راشدین- برنامه ی واحدی را ارائه نماید و مردم را با آن پرورش دهد، آن وقت می توان گفت که دین کامل به جامعه عرضه گردیده و حجت بر مردم تمام شده است.

قرآن کریم در سوره ی طه راجع به فرعون زمان موسی می فرماید: (‏ وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَى ‏) (طه/56) «‏ما همه معجزات خود را ( كه مؤيّد رسالت موسي و صدق او در اموري بود كه از سوي خدا ابلاغ مي‌كرد ) به فرعون نشان داديم ، ولي او ( همه آنها را ) تكذيب كرد و ( از ايمان بدانها ) سرپيچي كرد.»

و در سوره ی قمر درباره ی همان طاغوت و اعوان و انصارش می فرماید: (‏ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُّقْتَدِرٍ ‏) (قمر/42) «‏آنان همه آيات ما را تكذيب كردند ، و ما هم ايشان را گرفتار كرديم و كيفر داديم بسان گرفتار ساختن و كيفر دادن خدائي چيره و پيروز و قدرتمند و زبردست.» پس اطمینان و برطرف کردن شک و گمان مخالفان و اتمام حجت به آنان، ارائه ی کل آیات و دین کامل[7] لازم است. در غیر این صورت موضع گیری مخالفان علیه اسلام را نمی توان کفر نامید.

در این جا به یک سؤال بسیار مهم باید پاسخ بدهیم. گفتیم برای متحقق شدن کفر ارائه ی دین کامل لازم است اما سوره ی الکافرون در مکه نازل شده است در آن دوران اکثر آیات قرآن هنوز نیامده بود. مخاطب این سوره کسانی هستند که در آن زمان بسیاری از مسائل دینی را نشنیده بودند. با این وصف قرآن کریم آن ها را “الکافرون” خطاب می کند. آیا این قضیه با آنچه ما گفتیم در تعارض نیست؟!

برای جواب این سؤال نکاتی به ذهن حقیر می رسد که از نظر خوانندگان می گذرد:

  • کافر در این سوره به معنی مشرک و (…يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ) به معنی یا أیها المشرکون است. چون در این سوره اساساً بحث پرستش مطرح شده و موضوع کفر و انکار در کار نیست. توجه به شأن نزول[8] سوره ی الکافرون ما را از چنین تفسیری مطمئن می سازد.
  • به این دلیل خداوند متعال مشرکان قریش را کافر خطاب می کند، چون عالم به غیب است و می تواند حتی قبل از به وجود آمدن هر انسانی تمام خصوصیات و توانایی های بالقوه و بالفعل او را شناسایی کند و سرنوشت آینده ی او را رقم بزند.

طبق کتب سیره و اسباب نزول، مخاطب قرآن در سوره ی الکافرون عبارت بودند از: ولیدبن المغیرة، عاص بن وائل، أسود بن عبدالمطلب و أمیة بن خلف که هیچکدام ایمان نیاوردند و با کفر از دنیا رفتند و این خود شاهدی بر معجزه بودن قرآن کریم است که همه ی پیش گویی هایش به واقعیت تبدیل می گردد.

در التفسیر القرآنی للقرآن الشیخ عبدالکریم خطیب ج 16 ص 1696-1698 آمده است: «مخاطبان این سوره افرادی از قریش بودند که حکم ابدی بر آن ها داده شده که کافرند و هرگز ایمان نخواهند آورد، یعنی مشرکان مخاطب این سوره به دین اسلام نپیوسته و ایمان نمی آورند و این معنی از عبارت یا أیها الکافرون فهمیده می شود این که مشرکان را با وصف کفر خطاب می کند نشان دهنده ی این است که عناد و دشمنی با حق – به هنگام دعوت پیامبر از آنان – سبب انتقال از شرک به کفر شده است، مشرکانی که با وصف کفر از آن ها نام می برد بر کفر مرده اند و مجازات کفار را خواهند دید. این افراد قبل از دعوت اسلامی مشرک بودند اما هنگامی که دعوت را نپذیرفتند [با وجود یقین به حقانیت به آن] سر از کفر درآوردند و کافر شدند.]

3- پیامبر عظیم الشأن را نباید با علما و مبلغین امروزی مقایسه کرد. آن حضرت با نفوذ کلام و نفوس مؤثر و نورانیتی که در وجودش موج می زد می توانست با القای مختصر جملاتی تا عمق جان مخاطبان پیش برود و چنان تحولی ایجاد کند که قلب آنان از صدق گفتارش مطمئن و از حقانیت دعوتش یقین حاصل نماید و حجت برایش تمام شود.

اما واعظانی که به قول حافظ جلوه بر محراب و منبر می کنند ممکن است ده ها ساعت سخنرانی کنند و صدها آیه و حدیث را بر مردم بخوانند اما مطالب آنان از بیخ گوش مخاطبان فراتر نرود و شک و تردیدشان برطرف نشود بلکه چندین برابر افزوده گردد. قیاس رحمة للعالمین با واعظان امروزی روا نیست. به فرموده ی مولانا:

کار پاکان را قیاس از خود مگیر         گر چه باشد در نوشتن شیر شیر

 

قید سوم: دین باید به صورت «صحیح» عرضه گردد، چون اسلام، دین حق است: ( … وَبِالْحَقِّ أَنزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ …) (اسراء/105)

مراحل تنزیل، تبلیغ و تبیین آن به حق انجام گرفته، سالم و صحیح، بدون کم و کاست و تغییر و تبدیل به دست مخاطبان اولیه اش رسیده است و این حقانیت در مراحل ابلاغ و ارائه ی مجدد آن به نسل های جدید باید استمرار یابد.

چنانچه دین حق به صورت اشتباه یا غلط عرضه شود حقانیت آن زیر سؤال می رود و از حجیت خارج می گردد. چرا که مطلب غلط هیچگاه حق محسوب نمی شود و بر کسی حجت نخواهد بود. پس در این صورت مردم مقصر نیستند و اگر با دین از در مخالفت درآمدند کافر به حساب نمی آیند، چون در برابر حق نایستاده اند.

قید چهارم: عرضه کنندگان دین به جامعه، خود «شاهد» و «اسوه ی حسنه» باشند و اعمال و رفتارشان مؤید صدق گفتارشان باشد.

(‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً ‏‏ وَدَاعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجاً مُّنِيراً ‏) (احزاب/ 45و46)

«‏ اي پيغمبر ! ما تو را به عنوان گواه و مژده‌رسان و بيم‌دهنده فرستاديم . ‏ و به عنوان دعوت كننده به سوي خدا طبق فرمان الله ، و به عنوان چراغ تابان.»

خلعت رسالت بر قامت شخصی استوار است (‏إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ) که سیرتش معرف شخصیت و شخصیتش گواه بر صدق رسالت و عملکردش بیانگر حسن نیت اوست.

کسی که الگوی انسان کامل و اسوه ی حسنه ی خداپرستان تاریخ است. (شَاهِداً). او راهنمای مطمئن (وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ) (شوری/52)، و خیرخواه و امین (عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُم …) (توبه/128) و رحمت خدا بر روی زمین است (‏ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ ‏) (انبیاء/107)

او با چنین پشتوانه ای اجازه می یابد (بِإِذْنِهِ) که عهده دار دعوت به سوی الله شود (‏‏ وَدَاعِياً إِلَى اللَّهِ) و پرچم عدالت و آزادی را برافراشد.

دعوت خود را با «انذار و تبشیر» آغاز می کند (وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً): به انسان های درستکار نوید می دهد که سرانجام کار رستگار خواهند شد و به عناصر بدکردار هشدار می دهد که فرجام ناگوار به انتظارشان خواهد نشست.

سال ها رنج برد و تلاش کرد برای این که دعوت پربرکتش به بار بنشیند و چراغ هدایت را برفراز راه بشریت قرار دهد (وَسِرَاجاً مُّنِيراً) تا انسان ها بتوانند راه را از چاه و صواب را از خطا، جدا نمایند و به سرای سعادت نایل آیند.

درباره ی شاهد گفتیم که پیامبر خدا (ص) وظیفه ی تبلیغ دین را بعد از خودشان به عهده ی شاهدان امت گذاشته و آن ها را مکلف به انتقال پیام ایشان به آحاد مردم نموده است: فلیبلّغ الشاهد الغائب

(…لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ) (حج/78)

«… تا پيغمبر ( با شهادت عملي خود ) گواه بر شما باشد ( و در روز قيامت رفتار و كردارش مقياس سنجش اعمال شما مسلمانان گردد ) و شما هم ( با شهادت عملي خود ) گواه بر مردمان باشيد ( و رفتار و كردارتان به عنوان امت نمونه ، محكّ سنجش اعمال سايرين ، و الگوي بارز خداپرستان راستين گردد ).»

با کمال تأسف بسیاری از مبلغین و داعیان زمان ما، عالمان بی عمل و واعظان لا یتّعظ اند و ( … يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ) (شعراء/226) . حتی بعضی از آن ها برخورد و رفتارشان به حدی نسنجیده و غیرحکیمانه است که به جای علاقه مند کردن مردم، آنان را از دین متنفر می کنند. انگار که این داعیان یا بهتر بگویم این مدعیان برای وصل کردن نیامده اند!

در چنین شرایطی، مقابله ی بعضی اشخاص با دین، ممکن است به خاطر رفتار نامناسب آنان باشد که در این صورت مقابله با حق نیست بلکه حق با آن هاست.

این چهار قید که توضیح داده شد مربوط به شروط دعوت است و اگر دین با رعایت این شروط عرضه شود، در آن صورت حجت می باشد. سه قید بعدی به شرایط دعوت شدگان ارتباط دارد. پس جمیع این شروط و شرایط باید موجود باشد تا کفر تحقق پیدا کند در غیر این صورت نمی توان انگشت اتهام کفر به طرف کسی نشانه گرفت.

قید پنجم: کسانی که با دین «مقابله» کنند؛ اگر کسی، ضدیتی با دین ندارد و با آن مبارزه نمی کند، متهم به کفر نمی شود هر چند برنامه ی دین را قبول نداشته باشد و به آن ایمان نیاورد، زیرا ممکن است از درون به علم الیقین نرسیده باشد. کافر آن طور که از تعریف پیداست به کسی گفته می شود که با وجود یقین به حقانیت دین، با آن به مقابله برخیزد و برای نابود کردنش تلاش کند و حتی بجنگد.

(…وَقَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءكُم مِّنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَن تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ) (ممتحنه/1) «… در حالي كه آنان به حق و حقيقتي ايمان ندارند كه براي شما آمده است . پيغمبر و شما را به خاطر ايمان آوردن به خدا كه پروردگارتان است ( از شهر و ديارتان ) بيرون مي‌رانند…»

(‏ إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُم مِّن دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَن تَوَلَّوْهُمْ وَمَن يَتَوَلَّهُمْ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ‏) (ممتحنه/9)

«‏ بلكه خداوند شما را بازمي‌دارد از دوستي ورزيدن با كساني كه به خاطر دين با شما جنگيده‌اند ، و شما را از شهر و ديارتان بيرون رانده‌اند ، و براي اخراج شما پشتيباني كرده‌اند و ياري داده‌اند . كساني كه ايشان را به دوستي گيرند ، ظالم و ستمگرند.»

(‏ إِن يَثْقَفُوكُمْ يَكُونُوا لَكُمْ أَعْدَاء وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُم بِالسُّوءِ وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ ‏) (ممتحنه/2)

«‏ اگر بر شما دست يابند ، دشمنان شما مي‌گردند ، و دست تعدي به سويتان دراز مي‌كنند ، و زبان را در حق شما به بدي مي‌گشايند ، و آرزو مي‌كنند كه كاش مي‌شد كافر شويد ! ‏»

قید ششم: مقابله با دین با «آگاهی کامل» و یقین به صحت و حقانیت آن صورت گیرد.

اگر کسی بدون علم و اطلاع کافی از دین، با آن مقابله کند، کافر به حساب نمی آید. زیرا جاهل معذور است و به طور طبیعی «المرء عدوّ لما جهل»: انسان با آن چه برایش مجهول باشد، مخالف است.

امام ابن تیمیه –رحمه الله – در این باره می نویسد: «این طور نیست که هر کس با بعضی از موضوعات اعتقادی مخالفت ورزد، الزاماً (کافر شود و) هلاک گردد؛ زیرا شخص مخالف، یا مجتهد است و اشتباه می کند که خداوند اشتباه او را می بخشد، یا شخصی است که در آن مسائل در حدی علم و آگاهی به او داده نشده که حجت بر او تمام شده باشد و گاهی هم فرد مخالف، حسناتی دارد که به وسیله ی آن خداوند سیئات و گناهان او را پاک می کند.»[کتاب الفتاوی نوشته ی امام ابن تیمیه رحمة الله تعالی علیه به نقل از کتاب فقه الإئتلاف]

و در جای دیگری از همان کتاب می فرماید:

«همه ی آنچه که نزد بعضی از مردم قطعی و یقینی است، واجب نیست پیش بقیه ی مردم هم قطعی و یقینی باشد و این طور نیست که همه ی فرموده های پیامبر را همه ی مردم درک کنند و بفهمند، اصلاً خیلی ها بسیاری از احادیث را نشنیده اند یا فهم نکرده اند و خیلی ها مراد و مقصود پیامبر را اشتباهی گرفته اند، گر چه فرموده های ایشان روشن است و همراه قرائنی است که مقصود او را بیان می کند.»

قرآن کریم در آیات زیادی این قضیه را روشن می نماید که کفار با علم و آگاهی کفر می ورزند: ( … وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكَانُوا مُسْتَبْصِرِينَ) (عنکبوت/38)

«اهريمن اعمال ( زشت و پلشت ) ايشان را در نظرشان آراست و بدين وسيله ايشان را از راه ( حق و حقيقت ) بازداشت ، در حالي كه چشم بينا داشتند ( و حق و باطل را در پرتو تبليغ انبياء از هم تشخيص مي‌دادند ).»

(‏ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِّنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ‏) (بقره/146)

«‏ آنان كه بديشان كتاب ( آسماني ) داده‌ايم ، او را ( كه محمّد نام و پيغمبر خاتم است ، خوب ) مي‌شناسند ، بدان گونه كه پسران خود را مي‌شناسند ، و برخي از آنان بي‌گمان حق را ( از جمله پيغمبري محمّد و قبلگي كعبه را ) پنهان مي‌دارند ، در حالي كه مي‌دانند.»

قید هفتم: مقابله «عمداً و با اختیار» صورت گیرد، چنانچه کسی از روی خطا و اشتباه و یا اکراه و اجبار با دین مقابله کند، کافر نیست؛ زیرا اشتباه یا اکراه هر دو عذر مقبول به حساب می آیند:

(وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُم بِهِ وَلَكِن مَّا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ …) (احزاب/5)

« هر گاه در اين مورد اشتباه كرديد ( و مثلاً بر اثر عادت گذشته ، يا سبق لسان ، به لغزش افتاديد و به خطا رفتيد ) گناهي بر شما نيست . ولي آنچه را كه دلتان مي‌خواهد ( يعني از روي عمد و اختيار مي‌گوئيد ، گناه است و كيفر دارد ).»

(‏ مَن كَفَرَ بِاللّهِ مِن بَعْدِ إيمَانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإِيمَانِ وَلَكِن مَّن شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِّنَ اللّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ‏) (نحل/106)

«‏ كساني كه پس از ايمان آوردنشان كافر مي‌شوند – بجز آنان كه ( تحت فشار و اجبار ) وادار به اظهار كفر مي‌گردند و در همان حال دلهايشان ثابت بر ايمان است‌ – آري ! چنين كساني كه سينه خود را براي پذيرش مجدّد كفر گشاده مي‌دارند ( و به دلخواه خود دوباره كفر را مي‌پذيرند ) ، خشم تند و تيز خدا ( در دنيا ) گريبانگيرشان مي‌شود ، و ( در آخرت ، كيفر و ) عذاب بزرگي دارند.»

آیات قرآن اثبات می کند که کفار عمداً و با قصد و اختیار، راه کفر و انکار را انتخاب کرده اند نه این که ناخواسته و بدون قصد و یا به اشتباه این راه را رفته باشند: (وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَن نُّؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ …) (سبأ/31) «كافران مي‌گويند : ما هرگز به اين قرآن و ديگر كتابهاي پيش از آن ايمان نخواهيم آورد.»

(‏ وَلَمَّا جَاءهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ ‏) (زخرف/30)

«‏ هنگامي كه قرآن به پيش ايشان آمد ، گفتند : اين جادو است و ما بدان باور نداريم.»

( … وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنذِرُوا هُزُواً) (کهف/56) «همواره كافران بيهوده به جدال مي‌پردازند تا با جدال حق را ( از ميدان به در كنند و آن را ) از ميان ببرند . آنان آيات ( قرآني ) مرا و چيزي را كه از آن بيم داده شده‌اند ( كه مكافات دنيوي و اخروي است ، به باد ) استهزاء مي‌گيرند.»

سیره ی ابن هشام موضع کفار قریش را در مقابل خاتم انبیاء – علیه الصلاة و السلام- این گونه توصیف می کند:

[هنگامی که پیامبر خدا – علیه الصلاة و السلام- با برنامه ای روشن که حقانیت آن برای قریش معلوم بود به سوی آنان آمد و به یقین دانستند که حق می گوید و در حین سؤال و جواب از او، شأن و منزلت نبوتش را درک کردند، حسادت مانع شد که آن برنامه را تصدیق کنند و از آن تبعیت نمایند، پس در مقابل امر خدا ایستادند و دستور او را آشکارا نقض کردند، بر کفر خود پافشاری نمودند، به همدیگر گفتند: (…لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ) (فصلت/26) « گوش به اين قرآن فرا ندهيد ، و در ( هنگام تلاوت ) آن ياوه‌سرائي و جار و جنجال كنيد ( تا مردمان هم قرآن را نشنوند و مجال انديشه درباره مفاهيم آن از ايشان گرفته شود و ) شما پيروز گرديد.»]

این هفت قید که در تعریف کفر به کار رفته است هرگاه با هم در یک جا جمع شدند، کفر واقعیت پیدا می کند و کافر مشخص می شود. اما اگر هیچ کدام از این قیدها یا بعضی از آن ها وجود نداشته باشد، کفر متحقق نمی شود و کافر مصداق پیدا نمی کند.

———————————————————————–

منبع: کفر و ایمان از دیدگاه علما و بزرگان /مؤلف: محمد صالح دهقان زاده /انتشارات: آراس 1389

[1] – این نوع تقسیم بندی مربوط به جامعه ی محدود سابق و شرایط حاکم بر آن بوده است. برای جامعه ی امروزی با توجه به وسعت مساحت، کثرت جمعیت و گستردگی روابط شاید لازم باشد تقسیم بندی دقیق تری صورت گیرد. مرحوم استاد مفتی زاده، جامعه امروزی را به مسلمان و غیر مسلمان تقسیم می کند. غیر مسلمان هم سه گروه کافر، منافق و اهل فتره را شامل می شود.

[2] – شیخ اجل سعدی رحمت خدا بر تربت پاکش باد.

[3] – چون دین با شروط و ضوابط لازم در آن مناطق عرضه نمی شود، کفر در آنجا مصداق پیدا نمی کند. پس ساکنین آن مناطق اهل فتره به حساب می آیند و در قبول نکردن دین معذورند.

[4] – « بگو : اين راه من است كه من ( مردمان را ) با آگاهي و بينش به سوي خدا مي‌خوانم و پيروان من هم ( چنين مي‌باشند ).»

[5] – سیره ی ابن هشام جلد دوم ص 61.

[6] – صحیح مسلم کتاب 32 باب 3 حدیث شماره ی 1732 و 1733.

[7] – البته این قضیه نسبی است چون انسان ها متفاوتند. بعضی قلب­هایشان به حدی شفاف و رقیق است که با القای چند کلمه ممکن است متأثر شوند و به یقین و اطمینان قلبی برسند: ( … ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ …) (زمر/23) «… و از آن پس پوستهايشان و دلهايشان ( و همه وجودشان ) نرم و آماده پذيرش قرآن خدا مي‌گردد ( و آن را تصديق و بدان عمل مي‌كنند )» اما کسانی هستند که قساوت قلبشان به حدی است که در مقابل تلاوت ده ها آیه از قرآن هم ممکن است نرمشی نداشته باشد و جواب مثبت ندهد. به فرموده ی قرآن (…فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً …) (بقره/74) «…(دل های آنان) همچون سنگ يا سخت‌تر از سنگ شده است.»

[8] – ماجرا از این قرار بود: سران قریش که در مقابل دعوت بر حق و صادقانه ی پیامبر خدا (ص) احساس شکست می کردند، از آن حضرت درخواست نمودند که ایشان مدتی برای بت های قریش عبادت کنند و آن ها نیز مدتی برای خدای یگانه به عبادت بپردازند. به این صورت هم از جنگ و درگیری میان فریقین جلوگیری می شود و صلح برقرار می گردد و هم – به زعم آنان – از مزایای دو نوع عبادت بهره مند می شوند و از حمایت دو نوع معبود برخوردار.در چنین شرایطی سوره ی الکافرون نازل می شود و پیشنهاد قریش را به شدت رد می کند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس