معماری
خانه ---> اندیشه ---> موقت یا دائم بودن احکام اسلام؟!
نویسنده: کمال روحانی یکی از مباحثی که از جانب نو فلسفیان جدید مطرح گردیده است و با حرص و ولعی شدید از جانب ایشان دنبال می شود، بحث موقتی بودن احکام و آموزه های وحیانی است که آن هم برگرفته از همان نگاه هرمنوتیکی به دین می باشد و این اعتقاد که متون دینی بر اساس نظریات گادامر و دیگران باید در افق تاریخی مطالعه گردد؛ به دیگر سخن طرفداران این دیدگاه، معتقدند نصوص و احکام دینی تاریخ مصرف دارند و ...

موقت یا دائم بودن احکام اسلام؟!

موقت یا دائم  بودن احکام اسلامموقت یا دائم  بودن احکام اسلام؟!

نویسنده: کمال روحانی

یکی از مباحثی که از جانب نو فلسفیان جدید مطرح گردیده است و با حرص و ولعی شدید از جانب ایشان دنبال می شود، بحث موقتی بودن احکام و آموزه های وحیانی است که آن هم برگرفته از همان نگاه هرمنوتیکی به دین می باشد و این اعتقاد که متون دینی بر اساس نظریات گادامر و دیگران باید در افق تاریخی مطالعه گردد؛ به دیگر سخن طرفداران این دیدگاه، معتقدند نصوص و احکام دینی تاریخ مصرف دارند و زمانی فرا می رسد که دیگر، تاریخ اجرای این احکام به سر خواهد آمد از دلایل مهم و قابل استناد این افراد این است که این آموزه ها و احکام، براساس تئوری انطباق با محیط، متناسب با محیط و جامعه زمان صدر اسلام بوده است نه متناسب با همه ی محیط ها و جوامع، و قهرا" با تغییر و تحول محیط باید آموزه ها و احکام نیز تغییر کند.

 

در پاسخ خواهم گفت:

آن چه این بزرگواران در مورد احکام اسلام مطرح کردند که ناشی از مقایسه ی آن ها با کتاب مقدس است، در مورد دین اسلام صادق نیست چون بسیاری از آموزه های ثابت دین اسلام این تغییر و تحول را برنمی تابد آن هم به دلیل خدایی، فطری و دائمی بودن آن احکام.

این نظریه که تمام احکام فقهی اسلام موقتی و ناپایدار است، در واقع نادیده گرفتن فطری بودن احکام و شریعت اسلام و نیز اجتهاد پذیری متون و منابع دینی است. ما معتقدیم: احکام و معارف اسلام براساس فطرت انسانی است و چون فطرت انسانی ثابت و جاودانه است قهرا" نوع احکام و آموزه های اسلام ثابت و جاودانه است. قرآن کریم در این باره می فرماید:

(‏ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ ‏)روم/30

«‏ روي خود را خالصانه متوجّه آئين ( حقيقي خدا ، اسلام ) كن . اين سرشتي است كه خداوند مردمان را بر آن سرشته است . نبايد سرشت خدا را تغيير داد ( و آن را از خداگرائي به كفرگرائي ، و از دينداري به بي‌ديني ، و از راستروي به كجروي كشاند ) . اين است دين و آئين محكم و استوار ، و ليكن اكثر مردم ( چنين چيزي را ) نمي‌دانند . ‏»

البته معنای فطری و دائمی بودن احکام و آموزه های اسلام این نیست که هیچ حکمی، هیچ گونه تحولی را نمی پذیرد بلکه در برخی موارد ممکن است موضوع حکم منتفی یل متبدل شود یا ممکن است استنباط فقیهی از متون دینی مغایر با استنباط فقیه دیگر از همان متون دینی باشد اما این متون به معنای موقتی و نه عصری بودن احکام اسلام آن هم، همه ی احکام اسلام نیست.

دکتر یوسف قرضاوی در این باره می فرماید:«ما معتقدیم خداوند متعال ما را با شریعت اسلام- که خاتم تمام شریعت های آسمانی است- گرامی داشته و آیین اسلام، برای همه ی دوران ها و همه جهانیان است و برنامه ی این دین، برای همه بشریت و سراسر زندگی است. اسلام آیینی برای انسان، خانواده، جامعه، امت، حکومت و در یک کلام انسانیت است».

شریعت اسلام، برنامه ای کامل برای انسان در زمینه های فکری، جسمی، روحی، عاطفی و روابط انسان با دیگران و امور مربوط به دنیا و آخرت است، شریعتی که در هر مکانی فراگیر و در هر زمانی ماندگار و جاوید است و تأمین کننده ی مصالح انسان و ضامن خوش بختی و سعادت، گستردگی مکانی آیین اسلام با این آیه روشن می شود:( ‏ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ ‏)

«‏ ( اي پيغمبر ! ) ما تو را جز به عنوان رحمت جهانيان نفرستاده‌ايم . ‏»

گستردگی زمان آن نیز از این آیه روشن می شود:

(‏ مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِكُمْ وَلَكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً ‏)احزاب/4

«‏ محمّد پدر ( نسبي ) هيچ يك از مردان شما ( نه زيد و نه ديگري ) نبوده ( تا ازدواج با زينب براي او حرام باشد ) و بلكه فرستاده خدا و آخرين پيغمبران است ( و رابطه او با شما رابطه نبوّت و رهبري است ) . و خدا از همه چيز آگاه بوده و هست . ‏»

و گستردگی انسانی و آبادانی دین اسلام از آیه ی زیر به دست می آید:

(‏ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِم مِّنْ أَنفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيداً عَلَى هَؤُلاء وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِّكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ ‏)نحل/89

«‏ روزي در ميان هر ملّتي گواهي از خودشان بر آنان مي‌گماريم ( كه در دنيا پيغمبر ايشان بوده است ) ، و تو را ( اي محمّد ! ) بر اينان ( كه هم اينك در جهان هستند و يا اين كه بعدها به وجود مي‌آيند ) گواه مي‌گيريم ،  ( و از تو درباره عملكرد مسلمانان به قرآن و دوري گزيدنشان از آن مي‌پرسيم . قرآني كه برنامه كامل و جامعي در بر دارد ) و ما اين كتاب ( آسماني ) را بر تو نازل كرده‌ايم كه بيانگر همه‌چيز ( امور دين مورد نياز مردم ) و وسيله هدايت و مايه رحمت و مژده‌رسان مسلمانان ( به نعمت جاويدان يزدان ) است . ‏»

واجب بودن پیروی از دستور شریعت

خداوند متعال ما را با شریعت اسلام گرامی داشته، پس واجب است که پذیرای احکام آن باشیم. پذیرش احکام اسلام از سر استحباب و دل بخواهی نیست بلکه یک واجب الهی و شرط کمال ایمان انسان و ایمان کسی صحیح نخواهد بود مگر آن که به شریعت اسلام و پذیرش فرمان ها و احکام آن معتقد باشد: خداوند بلند مرتبه می فرماید:

(‏ وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَن يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَن يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالاً مُّبِيناً ‏)احزاب/36

«‏ هيچ مرد و زن مؤمني ، در كاري كه خدا و پيغمبرش داوري كرده باشند ( و آن را مقرّر نموده باشند ) اختياري از خود در آن ندارند ( و اراده ايشان بايد تابع اراده خدا و رسول باشد ) . هر كس هم از دستور خدا و پيغمبرش سرپيچي كند ، گرفتار گمراهي كاملاً آشكاري مي‌گردد . ‏»

(‏ إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَن يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ )نور/51

«‏ مؤمنان هنگامي كه به سوي خدا و پيغمبرش فرا خوانده شوند تا ميان آنان داوري كند ، سخنشان تنها اين است كه مي‌گويند : شنيديم و اطاعت كرديم ! و رستگاران واقعي ايشانند . ‏»

(‏ فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّىَ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاَ يَجِدُواْ فِي أَنفُسِهِمْ حَرَجاً مِّمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسْلِيماً ‏)نساء/65

«‏ امّا ، نه ! به پروردگارت سوگند كه آنان مؤمن بشمار نمي‌آيند تا تو را در اختلافات و درگيريهاي خود به داوري نطلبند و سپس ملالي در دل خود از داوري تو نداشته و كاملاً تسليم ( قضاوت تو ) باشند . ‏»

شایستگی ماندگاری شریعت

شریعت اسلام، خانم ادیان آسمانی است. مؤمن باور دارد که خداوند بهتر از او مصالح و منافعش آگاه است؛ چرا انسان به دلیل دانش محدودش و چیرگی خواسته های نفسانی و نیز به علت وجود پرده های فراوانی که مانع از رسیدن به حق است، از شناخت مصالح خود ناتوان است ولی خداوند متعال انسان را آفریده به نیازها و منافع وی در راه رسیدن به کمال آگاه است:

(‏ أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ ‏)ملک/14

«‏ مگر كسي كه ( مردمان را ) مي‌آفريند ( حال و وضع ايشان را ) نمي‌داند ، و حال اين كه او دقيق و باريك بين بس آگاهي است‌ ؟ ! ‏»

لازم به یادآوری است که مجموعه تعالیم و آموزه های دین به سه بخش: مبانی اعتقادی، اصول احکام عملی و ارزش های اخلاقی و از جهت ثبات و تغییر به دو بخش «ثوابت و متغییرات» تقسیم می گردد:

 

بخش ثوابت

که اساس، رمز هویت دینی و تمایز امت اسلامی از دیگر ادیان و ملت هاست.

شامل:

1-      ثوابت اعتقادی: توحید و ایمان به خداوند، ملایک،کتب آسمانی، پیامبران و قیامت

2-      ثوابت عبادی: نماز، روزه، حج، زکات، جهاد

3-      ثوابت اخلاقی:صداقت، امانت، تواضع، وفاداری، شکیبایی،بخشندگی و شجاعت و…

4-      و در عرصه ی سیستم سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، اصول و قواعدی کلی مانند (انتخابی بودن حاکمان، شورا و مردم سالاری، یا به تعبیر دیگر علم و عقل جمعی، عدالت، آزادی، تحریم ربا، احتکار و… موارد اندکی از احکام مالی و خانوادگی مانند: مقدار ازث برخی از وارثان و نکاح و طلاق و…)

زیرا که طبیعت این تعالیم به گونه ای است که دگرگونی زمان و تغییر اوضاع و احوال بر روی آن ها تأثیری ندارند؛ بدین معنا که ایمان به خداوند و اصل توحید و احکام نماز و روزه و مطلوب بودن امانت و رعایت صداقت، انتخابی بودن دولتمردان و عدالت و آزادی، به هیچ وجه دچار کهنگی و ناکارآمدی نمی گردند. لازمه ی تزکیه و تعالی و عدالت و دادگری و امنیت و پیشرفت انسان در گرو مراعات این اصول و ثوابت است.

همان گونه که امام، ابن قیم جوزی می گوید:«مقصد اصلی و نهایی شریعت، تأمین مصالح و منافع مادی و معنوی، فردی و اجتماعی، دنیوی و اخروی و جلوگیری از مفاسد و مضار مادی و معنوی، دنیوی و اخروی در ارتباط با افراد و جامعه هاست.»

این اصول و ثوابت را می توان به خطوط قرمز منافع و مصالح درجه اول و یا قوانین اساسی کشورها تشبیه نمود، با این تفاوت که قوانین اساسی کشورها از آن جا که حاصل علم و تراوش ذهن انسان است محدود به زمان و مکان هستند و پس از مدتی به تغییر و تبدیل نیاز دارند اما اصول و ثوابت اسلام از آنجا که وحی الهی و برخاسته از علم و حکمت مطلق و نامحدود خداوند هستند هیچ گاه به تغییر و دستکاری نیاز پیدا نمی کنند.

به هیچ وجه ممکن و معقول نیست زمانی پیش بیاید که بی ایمانی و شرک و چند خدایی خوب و مطلوب و ایمان وتوحید بد و مذموم باشند، یا انسان از نماز و نیایش و روزه و صداقت و بخشندگی بی نیاز شود و قطع ارتباط روحی و معنوی با خداوند، دروغگویی، بخل و نکاح محارم جای آن ها را بگیرند، آیا احکام زیر برای اهل دانش و اندیشه و برخوردار از فطرت و روان سالم دارای تاریخ مصرفند؟!

(حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ…)نساء/23

« خداوند بر شما حرام نموده است ازدواج با مادرانتان ، دخترانتان ، خواهرانتان را برای شما حرام کرده است…»

(‏ وَلُوطاً إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُم بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِّنَ الْعَالَمِينَ ‏)عنکبوت/28

«‏ لوط را ( هم به سوي قوم خود فرستاديم و او ) زماني به قوم خود گفت : شما كار بسيار زشتي را انجام مي‌دهيد ، كار زشتي كه كسي از جهانيان پيش از شما مرتكب آن نشده است ! ‏»

اما قرآن از زبان پیامبر(ص) می گوید که:

(وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لأُنذِرَكُم بِهِ وَمَن بَلَغَ)انعام/19

«اين قرآن به من وحي شده است تا شما و تمام كساني را كه اين قرآن بدانها مي‌رسد بدان بيم دهم . »

(‏ تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيراً ‏)فرقان/1

«‏ والا مقام و جاويد كسي است كه فرقان ،  ( يعني جدا سازنده حق از باطل ) را بر بنده خود ( محمّد ) نازل كرده است ، تا اين كه جهانيان را ( بدان ) بيم دهد ( و آن را به گوش ايشان برساند ) . ‏»

 

بخش متغییرات

دیگر آموزه های دینی- در عرصه های اقتصاد، سیاست، علوم و فنون- با حفظ آن اصول و قواعد و مراعات اهداف و مقاصد شریعت. تعدیل و یا تغییر پذیرند و در جهت برآورده نمودن نیازهای جوامع بشری و بر پایه ی راهکارهای اجتهاد علمی و پیشرفته به وسیله متخصصان و کارشناسان حقوقی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، روان شناسی و اقتصادی با توجه به پیشرفت های علمی و تحولات زمان، مکان، اشخاص و احوال قابل تغییر و تبدیل هستند.

 برای مثال می توان به مسائل و موارد قابل بررسی و احیانا" تجدید نظرپذیر زیر اشاره نمود:

«حق ریاست و مدیریت سیاسی زنان، مفهوم قوامت و… هم چنین راهکارهای علمی و تجربی سیاسی مانند شیوه انتخابات، نوع حکومت، چگونگی محاسبه اولیای امور، راهکارهای تحقق عدالت، آزادی و برنامه های لازم برای پیشرفت علمی و اقتصادی…»

_________________
منبع: دین سوزی معاصر / نویسنده: کمال روحانی / انتشارات:آراس-1390

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس