معماری
خانه ---> مقالات ---> نـقـد و اصـول شرعی آن

نـقـد و اصـول شرعی آن

نـقـد و اصـول شرعی آن

نويسنده: فتحي يكن

ترجمه: مولود بهراميان

یكی از مسلّمات بدیهی این است كه سطح درك و فهم و اندیشه و توان مردم با همدیگر تفاوت دارد؛ و اختلاف نظر در میان میانشان امری طبیعی است. كسی كه تاریخ اسلام را زمان بعثت پیامبر تاكنون مطالعه كرده باشد به این نتیجه‌ی حتمی و قطعی خواهد رسید كه همه‌ی مسلمانان به صورتی عام و اهل حل و عقد(خبرگان امور) به صورتی خاص در داوری درباره‌ی یك مسئله‌ با همدیگر اختلاف داشته‌اند؛ گرچه همه‌ی اجتهادات و كوششها در چارچوب شرع و اسلام صورت گرفته است.

به تبع اختلاف دیدگاهها و تفاوت اجتهادات درباره مسائل و رویدادهای جدید؛ پدیده‌ای به نام “نقد” به زبان امروزی و “تواصی به حق” به زبان قرآن  پدیدار گشته است.

 

تواصی و سفارش به حق یا نقد   بنا به فرموده‌ی قرآن و ( باید از شما گروهی باشند كه همواره امر به معروف و نهی از منكر می‌كنند و آنان رستگارانند) و بنا به احادیث و عمل به فرموده‌ها‌ی پیامبر كه فرموده :”هرگاه  كسی از شما كار بدی را دید باید آن را با دست  خویش    تغییر دهد  و اگر نتوانست با زبان خود آنرا منع كند و اگر نتوانست با قلبش از آن بدی ناراحت باشد و این ضعیفترین مرحله‌ی ایمان است” و نیز “كسی كه در مقابل ناحقی ساكت و بیصداست مانند شیطان لال است”  یكی از واجبات  اساسی هر مسلمان  و فرمانبرداری از كلام الهی هنگام مشاهده‌ی عیب یا انحراف از فرد،گروه، دولت یا فرمانروایان است.

نظارت شدید و توجه و رویكرد صادقانه به خداوند متعال و حسن سفارش به حق در میان مسلمانان؛ آنان را از انحراف بازداشته است و این رویه در طول تارخ اسلام وجود داشته است.  پیامبر  صلى الله علیه وسلم می‌فرماید:: ( المؤمن أخو المؤمن لا یدع نصیحته على كل حال ) مؤمن برادر مؤمن است و در هر حالتی از خیرخواهی و نصیحت وی دست برنمی‌دارد. و همچنین در حدیث دیگری آمده است : ( حق المؤمن على أخیه : أن یبین له الحق إذا احتاج ، ویشد عزمه إذا أصاب ، وأن یشكر له إذا أحسن ، ویذكِّره إذا نسی ، ویرشده إذا ذل ، ویصحح له إذا أخطأ ، ویجامله فی الحق ، ولا یسایره على الباطل ، المؤمن هادٍ ودلیل ومعین وأمین ) .

حق مؤمن بر برادر مسلمانش این است كه: هنگام نیاز حق را برایش تبیین و روشن نماید و هنگامی كه عزمش در اثر مصیبتی سست می‌شود آنرا تقویت نماید و هنگامی كه نیكی نمود از وی تشكر به عمل آورد و در هنگام فراموشی به وی یادآوری نماید و زمانی كه دچار ذلت و خواری می‌شود راهنمایی‌اش نموده و خطاها و اشتباهاتش را تصحیح نموده  و در حق مؤدبانه با وی  همراهی نموده در باطل وی را همنوایی و همرهی  ننماید؛ مؤمن هدایتگر، راهنما، یاری‌كننده و امانتدار است.)

 

شرایط نقد:

زمانی كه اسلام “تواصی به حق ” را بر مسلمانان واجب گردانده است شرطهای مشخص  را نیز برای آن قرار داده كه باید بر آنها تأكید شده و به آنها مقید شود؛ از جمله:

 

1– جستجوی راستی:

بایسته است برادر در نقد و پروسه‌ی انتقادی خود حقیقت و راستی را دنبال نماید  و در مورد امور روشنگری و تحقیق نموده و صحت و درستی شایعه‌ها و گفته‌ها را دریابد؛ چه بسیار شایعاتی كه اصلاً حظی از حقیقت نبرده‌اند و بسا گفته‌هایی كه بر اثر كثرت  نقل افراد و بسیار بر سر زبانهابودن شايع شده‌اند؛ در حالیكه در جهت رسیدن به حقیقت نبوده است. و كافی است در این موضوع به فرموده‌ای از پیامبر كه می‌فرماید: ( كبرت خیانة أن تحدث أخاك حدیثًا هو لك مصدق وأنت له كاذب ) رواه البخاری .  ترجمه: خیانت سترگی است كه شما برای برادر مؤمنت سخن دروغی بگویی  و او نیز (با اعتماد به صداقت تو) تو را تصدیق نماید.

بنا بر فرموده‌ی پیامبر( إیاكم والظن فإن الظن أكذب الحدیث )  ترجمه: خود را از گمان دور سازید چرا كه گمان؛ دروغترین سخن است. جایز نیست كه نقد بر اساس گمان و شك استوار باشد بلكه باید بر وجود قرائن ثابت و دلایل قطعی مبتنی باشد.

 

2- پاك ساختن انگیزه و نیت :

بدین معنی كه برادر منتقد از انگیزه و عللی كه وی را به نقد وا می‌دارد آگاهی داشته باشد ؛ از ترس اینكه مبادا علت نقد چیزی آرزوهای نفسانی مانند: دوستی تلافی ‌جویی،انتقامجویی،تحقیر دیگران ویا انگیزه‌ای پلشت باشد. 

لازم است درصورتی كه انگیزه و علل نقد برای  فرد منتقد روشن نباشد و از این مطمئن نباشد كه عمل نقد رضای خدا را در پی ندارد و در راستای مصلحت اسلام نیست و  تنها رشك بردن بر دیگران است ،  نقدش را متوقف سازد.

{ فمن كان یرجو لقاء ربه فلیعمل عملاً صالحًا ولا یشرك بعبادة ربه أحدًا } . هركس كه امیدی به دیدار پروردگارش دارد؛ پس عمل شایسته انجام دهد و هیچ كس را  در عبادت با پروردگارش شریك نسازد.

 

3– انتخاب روش نقد:

بایستی بهترین و استوارترین روش نقد و بیان آنرا با دلسوزی را جست و جو نمود؛ چرا كه شرط سفارش و توصیه این است كه به حق باشد نه باطل{ وتواصوا بالحق وتواصوا بالصبر } .ترجمه: و همدیگر را به حق و صبر سفارش نمودند.

 – نیكوست نقد مشفقانه از برادر مؤمن به تنهایی انجام گیرد؛ زیراكه -به صورت تنهایی – مؤثرتر و امكان دخالت شیطان و وسوسه‌ی وی نیز كمتر است . و سخن خلیفه‌ی راشد علی ـ رضی الله عنه- در این باره بجاست كه فرموده است:” نصیحت در میان مردم و به صورت آشكار به منزله‌ی در هم كوبیدن شخصیت فرد است”.

– شایسته است فرد ناصح و دلسوز با رعایت ادب و حجب و صدای آهسته  نقد  خود را عرضه كرده و كلمات نیكو و عبارات زیبا را برای بیان مقصودش بكار گیرد .چه بسیار كلماتی كه انسان بدون دقت آنها را بكار می‌بندد  و سبب ایجاد كینه و دشمنی‌ها می‌شود و رشته‌ی برادری را برای همیشه از هم می‌گسلد.پس باید برادران مسلمان مواظب  لغزشها و اشتباهات زبانی باشند و فرموده‌ی پیامبرشان را بیاد آورند كه فرمود: ( لا یستقیم إیمان عبد حتى یستقیم قلبه ، ولا یستقیم قلبه حتى یستقیم لسانه ) رواه أحمد ترجمه: “ایمان بنده راست و كامل  نمی‌شود تا اینكه قلبش راست شود و دلش راستی نپذیرد تا اینكه زبانش راست نشود.”

–  نیكو است ناصح مشفق به شیوه‌ای  نرم و آرام برخود كرده و این سخن خداوند را  در قرآن به یاد داشته باشد كه خطاب به پیامبر می‌فرماید: {ولو كنت فظًّا غلیظ القلب لانفضوا من حولك} و اگر تو تندخو و سنگدل بودی از دور تو پراكنده می‌شدند. اگر در ارائه‌ی  نقد تندخویی و بی‌ادبی باشد راه را بر روی دل  و شنیدن گوشها خواهد بست.در حالیكه مدارا  ونرمی دلها و روانها را آماده‌ی شنیدن نصیحت و  تأثیر از آن می‌كند و در نتیجه خیری كه “نصح و خیرخواهی”  به خاطر آن تشریع شده است تحقق پیدا می‌كند.

رسول الله ـ صلى الله علیه وسلم ـ می‌فرماید : ( إن الله ـ عز وجل ـ لیعطی على الرفق ما لا یعطی على الخرق ـ الحمق ـ وإذا أحب الله عبدًا أعطاه الرفق ) رواه الطبرانی . ترجمه: خداوند عزوجل آنچه را به نرمی و مدارا می‌دهد به حماقت نمی‌دهد  و هنگامیكه بنده‌ای را دوس بدارد نرمی و مدارا را به‌ وی می‌بخشد.

4-  موضوعیت داشتن نقد:

برادر نصیحت‌گر باید نصیحت و نقد خود را با دلیل شرعی كه مبتنی بر اثبات نظر وی است مستدل سازد ؛در  بحث و بررسی با برادر مؤمنش باید میانه‌رو و موضوعی به دور از تندروی و زیاده‌روی برخورد نموده تا بحث و گفتگویشان به جدل ناپسندی كه هوا و هوس و طبع بشری بر آن حكمفرماست؛ تبدیل نشود. در این حالت شیطان با جنباندن انگشتانش در صدد گسستن پیوندهای نزدیكی به خداوند و انداختن آنان در  مصیبت بزرگ  است و همچنانكه قرآن به آن اشاره می‌كند: { وما اختلفتم فیه من شیء فحكمه إلى الله } . اگر در چیزی دچار اختلاف نظر شدید پس حكم آن را به خدا (قرآن)ارجاع دهید.

 

 5- فراخی سینه

  از برادران خواه نصیحت‌كننده و خواه نصیحت‌شونده انتظار می‌رود كه به زینت شكیبایی و شرح صدر آراسته شوند و انگیزه‌اشان تنها  تحصیل رضایت خدا و رسیدن به حقّ  و التزام به آن باشد نه اینكه هدف چیره‌شدن یكی بر دیگری و برتری‌جویی فردی بر شخص دیگر باشد.شایسته است همه این سخن گهربار خلیفه‌ی راشد عمر بن الخطاب ـ رضی الله عنه- را به گوش جان بشنویم كه می‌فرمود:”محبوبترین افراد نزد من كسی است كه عیب و ایراد مرا  به من هدیه می‌دهد.

منبع: نيشتمان

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس