معماری
خانه ---> دعوت و داعی ---> جایگاه و فضیلت شهید و شهادت در پرتو آیات و احادیث
شهادت

جایگاه و فضیلت شهید و شهادت در پرتو آیات و احادیث

جایگاه و فضیلت شهید و شهادت در پرتو آیات و احادیث

نویسنده:خلیل احمد حامدی

شهید و شهادت در فرهنگ اسلامی از جایگاهی بس رفیع برخوردار می باشد، براستی این فهم قرآنی و صحیح شهید و شهادت بود که باعث نشر اسلام در بلای مختلف گردید . خداوند در این باره می فرمایند:

(‏ وَلَئِن قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ ‏) آل عمران: 157

«‏ و اگر در راه خدا كشته شويد يا بميريد ، مغفرت و مرحمتي ( كه شما را در برمي‌گيرد ) بهتر از چيزهائي است كه ( آنان در طول عمر ) جمع‌آوري مي‌كنند.»

حیات جاودانی شهید

ارشاد خداوند است:

(‏ وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبيلِ اللّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاء وَلَكِن لاَّ تَشْعُرُونَ ‏)

«‏ و به كساني كه در راه خدا كشته مي‌شوند مرده مگوئيد ، بلكه آنان زنده‌اند ، وليكن شما ( چگونگي زندگي ايشان را ) نمي‌فهميد.»

(‏ وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْيَاء عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ ‏‏ فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُواْ بِهِم مِّنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ ‏ يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ ‏‏) آل عمران: 169- 171

«‏ و كساني را كه در راه خدا كشته مي‌شوند ، مرده مشمار ، بلكه آنان زنده‌اند و بديشان نزد پروردگارشان روزي داده مي‌شود ( و چگونگي زندگي و نوع خوراك ايشان را خدا مي‌داند و بس ) . ‏‏ آنان شادمانند از آنچه خداوند به فضل و كرم خود بديشان داده است ، و خوشحالند به خاطر كساني كه بعد از آنان مانده‌اند ( و هنوز در راه خدا مي‌رزمند و به فوز شهادت نائل نشده‌اند و ) بديشان نپيوسته‌اند .  ( شادي و سرور آنان از اين بابت است كه پيروزي يا شهادت در انتظار هم‌كيشان ايشان است و مقامات برجسته آنان را در آن جهان مي‌بينند ، و مي‌دانند ) اين كه ترس و هراسي بر ايشان نيست و آنان اندوهگين نخواهند شد .  ( چه نه مكروهي بر سر راه آنان در سراي باقي است ، و نه بر كاري كه در سراي فاني كرده‌اند و دارائي و عزيزاني را كه ترك گفته‌اند ، پشيمانند ) . ‏‏ شاد و خوشحالند به خاطر نعمتي كه خدا بدانان داده است و فضل و كرمي كه او بديشان روا ديده است ، و خوشوقت و مسرورند از اين كه ( مي‌بينند ) خداوند اجر و پاداش مؤمنان را ضائع نكرده و هدر نمي‌دهد . ‏»

آرزوی شهادت مکرر

از انس بن مالک (رض) روایت است: رسول الله (ص) فرموده اند: به روز قیامت یک تن از اهل بهشت به پیشگاه خداوند حاضر خواهد شد که خداوند تعالی از وی سؤال کند: از فرزند آدم رهایش گاهت را چگونه می یابی! او عرض خواهد کرد: ای پروردگار رهایش گاه خوبی را نصیب شده ام، خداوند خواهد فرمود: طلب و آرزوی دیگری داری؟ او عرض خواهد کرد ای پروردگار! من طلب و آرزوی دیگری جز این ندارم که تو مرا ده مرتبه به دنیا بفرستی و من هر مرتبه جانم را در راه تو قربان کنم، این آرزوی وی بنابر مشاهده درجه عظیم شهادت اوج میگیرد. (نسائی- احمد)

از حضرت ابوهریره رضی الله عنه روایت است: رسول الله (ص) فرمود: قسم به آن ذات که روح محمد در اختیارش است آرزوی من این است که من در راه خدا برزمم و کشته شوم، بعد برزمم و کشته شوم، بعد برزمم و کشته شوم. (یعنی بعد از هر شهادت مجدداً زنده شود تا باز هم به شهادت نایل آید.) (ترمذی)

نخستین اهل بهشت

از حضرت ابوهریره رضی الله عنه روایت است: رسول الله (ص) فرمود: سه شخص قبل از همه به بهشت داخل خواهند شد و از آن برایم معلومات داده شده: نخستین آن شهید، دوم آن پاک دامن و اجتناب کننده از دست دراز کردن به سوال و سوم آن بنده خدا که عبادت خدا را به صورت اساسی ادا می نمایند و بر خدمت گذاران، نوکرها و زیردستان خود خیراندیش بوده باشد.( ترمذی)

 

صله شهید

مقداد بن معدیکرب بیان می کند رسول الله صلی الله علیه و سلم فرمود: برای شهید در نزد خداوند هفت انعام است: با چکیدن نخستین قطره خود برای او مغفرت نصیب خواهد شد. قبل از رفتن به بهشت فرودگاهش در بهشت به وی معلوم خواهد شد، از عذاب قبر محفوظ خواهد بود، هنگام اضطراب شدید (که به روز قیامت پیش خواهد آمد) در ایمن خواهد بود، بر سرش تاج وقار (عزت و تکریم) نهاده خواهد شد، که یک یاقوت از آن از دنیا و مافیها نیز بهتر است. زنان خوشکل و چشم زیبا در نکاح وی درخواهد آمد و شفاعت وی در مورد هفتاد رشته دارش (خویشاوندانش) پذیرفته خواهد شد. (ترمذی، ابن ماجه، احمد)

ابن عباس رضی الله عنه بیان می کند: رسول الله (ص) به اصحابش فرمود آن برادران شما که به روز احد به شهادت رسیده اند، خداوند متعال روان­شان را بر پشت پرنده های سبز گذاشته این پرنده ها از انهار بهشت سیراب می شوند، میوه های بهشت را صرف می کنند، در قندیل­های طلایی معلق شده در سابه عرش الهی آرام می گیرند. آن ها همین که این غذا و نوشیدنی خوب و این آرام گاه های عالی منزلت را مشاهده می کنند این آرزو را بدل دارند که کیست به برادران ما اطلاع دهند که ما زنده ایم و در بهشت به سر می بریم، تا برادران ما از بهشت ناامید نشوند و در نبرد کم همتی نشان ندهند. خداوند متعال این آرزوی­شان را برآورده می­سازد و می فرماید: ما این پیام تان را به بازماندگان شما می­رسانیم چنانچه این آیه از طرف خداوند متعال نازل می شود: « ‏ و كساني را كه در راه خدا كشته مي‌شوند ، مرده مشمار ، بلكه آنان زنده‌اند و بديشان نزد پروردگارشان روزي داده مي‌شود ( و چگونگي زندگي و نوع خوراك ايشان را خدا مي‌داند و بس ) . ‏ ‏ آنان شادمانند از آنچه خداوند به فضل و كرم خود بديشان داده است ، و خوشحالند به خاطر كساني كه بعد از آنان مانده‌اند ( و هنوز در راه خدا مي‌رزمند و به فوز شهادت نائل نشده‌اند و ) بديشان نپيوسته‌اند .  ( شادي و سرور آنان از اين بابت است كه پيروزي يا شهادت در انتظار هم‌كيشان ايشان است و مقامات برجسته آنان را در آن جهان مي‌بينند ، و مي‌دانند ) اين كه ترس و هراسي بر ايشان نيست و آنان اندوهگين نخواهند شد .  ( چه نه مكروهي بر سر راه آنان در سراي باقي است ، و نه بر كاري كه در سراي فاني كرده‌اند و دارائي و عزيزاني را كه ترك گفته‌اند ، پشيمانند ) . ‏ شاد و خوشحالند به خاطر نعمتي كه خدا بدانان داده است و فضل و كرمي كه او بديشان روا ديده است ، و خوشوقت و مسرورند از اين كه ( مي‌بينند ) خداوند اجر و پاداش مؤمنان را ضائع نكرده و هدر نمي‌دهد. [آل عمران: 169- 171]) (ابوداود، احمد)

 

قطره خون ریخته شده در راه خداوند

ابو امامه (رض) روایت می کند: پیامبر (ص) فرمود: «برای خداوند چیزی بیش از دو قطره و دو نشان محبوب نیست. نخست دو قطره اشک که از خوف خدا سرازیر شود و دیگری قطره خونی که در راه خداوند بریزد. یکی آن نشانی که در راه خداوند ثبت شود و دیگری آن نشانی که پس از بجا آوردن فرض عاید شده از طرف خداوند تعالی ثبت شود. (ترمذی)

حضرت جابر (رض) بیان می کند: روز جنگ احد شخصی آمد و به رسول خدا (ص) عرض نمود اگر کشته شوم منزلم کجا خواهد بود؟ پیامبر (ص) فرمود: «در بهشت» چنانچه آن شخص با شنیدن این پاسخ خرما را از دستش به دور افکنده و داخل معرکه کارزار شد و تا حدی برزمید تا به شهادت نایل آمد. (مسلم، نسائی، احمد)

 

چهاد درجه شهداء

حضرت عمربن الخطاب (رض) بیان می کند من این ارشاد رسول الله (ص) را شنیدم که: شهدا را چهار درجه است. نخست شهیدی است مؤمن کامل الایمان که با دشمن مقابله نموده و وعده ی خود با پروردگارش ایفا نموده و شجاعت خود را نشان داده کشته شده است. این شهیدی است که روز محشر، مردم به سوی وی سرهای بلند نظاره می کنند. (حضرت عمر (رض) با پیامبر (ص) هنگام تشریح این بیان سر خود را بلند کرده و کلاهش فرو افتاد. به راوی ذیل شک شده است که راوی اول از حضرت عمر نقل روایت کرده است که او از فرو افتادن کلاه حضرت عمر خبر داده یا از کلاه پیامبر (ص) ). مؤمن کامل الایمان دوم آن است که هنگام مقابله با دشمن زیر پوستش خار می خلد و همتی بر وی طاری می گردد، ننیربی هدفی بر وی وارد می آید و به قتل می رسد این شهید درجه دوم است. و سوم مؤمن است که در عمل صالحه اش گناهی چند آمیزش کرده باشد او وعده اش را با خداوند به اکمال رسانید و جان داد، این درجه سوم قرار دارد. چهارم مؤمن است که (نسبت به گناهان) بر نفس خود ستم کرده باشد و هنگامی که مقابله اش با دشمن آغاز می شود تعهدش را با پروردگارش ایفا کرد و کشته شد، این درجه چهارم قرار دارد.(ترمذی)

در این حدیث پیامبر (ص) چهار مرتبه شهدا را بیان فرمود، این چهار مرتبه به اساس کیفیت ایمان و جذبه شهادت تعیین می شوند:

درجه اول شهید خوش نصیبی را داده می شود و صفتش این است که او را بر خدا و پیامبر ایمان کامل است. وی تقاضای ایمان کامل را می کند، زندگی شخصی و اجتماعی او بر این امر شهادت می دهد که وی هستی بالاتری را پروردگار خود پذیرفته و تعلیم رسول فرستاده او را بر حق می داند، او را در ایمان و تسلیمش ریب و شک دخل ندارد (الذین آمنوا و لم یرتابوا) زندگی و مرگ او به خاطر خداست. (إِنَّ صَلاَتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) او را همین که هدایت نبرد می رسد به تأسی از آن ایمانش افزون می گردد (فَزَادَهُمْ إِيمَاناً) و هنگامی که به مقابله با دشمن برمی خیزد شعار می دهد که اکنون آن موقع طلائی فرا رسیده که خداوند با اهل ایمان وعده نموده بود (هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ) جذبه رضا و تسلیم او انکشاف مزید می یابد (وَمَا زَادَهُمْ الله إِيمَاناً وَ تَسْلِيماً) و بعد عهدی را که مبنی بر قربان کردن مال و جان خود در عوض بهشت با پروردگارش بسته بود به سر می رساند (صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ) وی نزد خداوند حایز بلندترین درجه خواهد شد (أُوْلَئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً عند الله)

در ابن کثیر و فتح الباری آمده است: حضرت انس بن نضر بنابر ملحوظی که در غزوه بدر سهیم نشد وی با خداوند تعهد بسته بود که اکنون اگر برای آن حضرت (ص) موقع نبرد میسر آمد من با جانبازی تام خواهم رزمید. چنانچه وی در غزوه احد شامل لشکر مسلمانان بود غرض وفا کردن به عهدش شمشیر را برداشته به طرف دشمن پیش رفت. حضرت سعد بن معاذ (رض) از وی مانع شد، اما وی در حالی که می گفت (مرا از جبل احد خوشبویی جنت می آید) به سوی دشمن یورش برد و جان بازی کاملی از خود نشان داد و در آن جراحت برداشته به شهادت رسید.

ابن کثیر می نویسد که کافه مسلمانان باید همانند انس بن نضر (رض) در کامل کردن عهد فدایت خویش با خداوند و پیامبرش (ص) وفادار باشند.

در درجه دوم شهیدی قرار دارد که کمال و پختگی ایمانش متناسب با شهید او الذکر باشد اما در شجاعت و فدایتش کاهش به نظر می رسد. او از یورش بردن جرأت مندانه بر صفوف دشمن و نشان دادن شجاعت خوف می کند و در این اثنا تیر بی هدف دشمن او را به شهادت می رساند. وی شهید درجه دوم است. اگر با شهید اول الذکر تفاوت دارد تنها از جهت کمبود جذبه اقدام و شجاعت است. و مؤمن شجاع بهتر از مؤمن ضعیف است. صفت شهید درجه سوم این است که در میدان کارزار کارنامه های دلاوری و بهادری نشان می دهد و جان بازی می کند. از این جهت وی با اول الذکر هم پله می باشد اما دامن اعمال گذشته وی بی لکه نیست، اعمال صالحه دارد اما گناه هایی در آن آمیزش نموده است. برخی از صفحات کتاب زندگی روشن و بعضی دیگر لکه دار و سیاه است. از این جهت وی نسبت به دو شهید فوق الذکر در درجه پایین قرار دارد و چون تمام اعمال بر مدار کیفیت ایمان می چرخد از این رو عمل شهادت او با آن عمل شهادت هم مرتبه نبوده که در نهادش ایمان پخته و خالص کارفما باشد با چکیدن قطره خون، خداوند تعالی گناه او را مورد عفو قرار می دهد و بر خلعت شهادت نوازشش می دهد.

شهید درجه چهارم نیز پیکر جرأت و بهادری بود و به پیمانه شهدای درجه اول و درجه سوم از جان افشردگی و شوق سربازی مخمور بود اما فهرست گناهانش طویل است و ارتکاب معاصی اش تا حدود اسراف میرسد و بیرون شدنش در راه خدا و تقدیم سرش را با عزم و افتخار کامل مقبول بارگاه خداوندی قرار گرفت.

السیف محاء الذنوب، شمشیر گناهان او را از بین برد و رحمت کردگار او را درجه شهادت ارزانی فرمود. چون وی از جهت سرمایه انسانی نسبت به شهید فوق فروتر بود از این رو درجه اش از آن سه پایین قرار گرفت اما او شهید است و نزد خداوند مستحق بزرگترین اجرها می گردد و بالینی که در بهشت به وی اعطا می گردد از دنیا و مافیها بهتر است. این درجه تنها به آن سعادتمندانی میسر می شود که مورد نظر کرم خداوندی قرار بگیرد. خاصان خداوند نیز آرزومند نیل به این سعادت اند.

درجه ثابت قدمی

از عبدالله بن مسعود (رض) روایت است: پیامبر (ص) فرموده اند: خداوند تعالی از آن بنده اش بسا خشنود است که هم سنگرش در محاذ شکست خورد اما او وظیفه اش را دنبال کرده برای مقابله با دشمن برگردد و بالاخره خونش را در راه خدا ریخته شده است. خداوند عز و جل خشنود شده به فرشتگان می فرماید: این بنده ام را ببینید، او تنها در جذبه اجر من و خوف از عذاب من برگشته با دشمن مقابله می کند تا اینکه خونش ریخته شد. (ابوداود)

افضل ترین شهید

نعیم بن هماد از قبیله غطفان می گوید: شخصی از پیامبر (ص) پرسید: افضل ترین شهید کدام است؟ آن خضرت فرمود آنانی که در مقابله با دشمن کشته شوند اما عقب نشینی نکند این ها در کاخ های بهشت به سر خواهند برد. خداوند تعالی ثابت قدمی آن ها را دیده به آن تبسم می کند و هنگامی که پروردگارت در جهان به کس تبسم کند در آخرت بازپرسی از وی نخواهد بود.(مسند احمد)

شهدا برادران پیامبر اند

طلحه بن عبیدالله بیان می کند که ما به بیعت رسول الله (ص) حرکت کرده هنگامی که به حره واقم نزدیک شدیم در پیچ و خم وادی کوهی قبری چند مشاهده کردیم. ما گفتیم ای رسول الله! این مقبره های برادران ما هستند؟ آن حضرت فرمود: «این مقبره های اصحاب (رفقای) ما اند» و هنگامی که کمی جلوتر رفتیم به مقبره های شهدا رسیدیم رسول الله (ص) فرمود: این مقبره های برادران ما اند». (مسند احمد)

اصحابی که به شهادت نایل آمده اند پیامبر (ص) آن ها را برادران خود خوانده اند آنانی که به موت طبیعی رخصت شده اند اصحاب خویش قرار داده اند اصحاب به معنی رفقا، جماعت شهدا برادران رسول اند و غیر شهدا یاران رسول (ص). اول الذکر را اعزاز اخوت رسول (ص) نصیب شد و ثانی الذکر را مودت رسول. و هنگامی که رنگ شهادت بر مودت افزون گشت امتیاز اخوت در آن پدید آمد. (مسند احمد)

سه گروه از مقتولین

از عتبه بن عبدالسلمی (رض) که از اصحاب پیامبر (ص) بود روایت است رسول الله (ص) فرمود نبرد کنندگان در جنگ سه گروه اند: نخست مؤمنی که با جان و مال اش در راه خدا بجنگد و هنگامی که در مقابله با دشمن با سپاه دشمن رزمیده کشته شود، این است شهید قابل فخر، زیر عرش الهی در چادر خداوند تعالی (خیمه منسوب به خداوند متعال) جایگزین می شود. انبیا تنها در مرتبه نبوت بر آن ها افضل اند. ثانیاً شخص مؤمنی که مرتکب گناه و اشتباهات شده اما با جان و مالش در راه خداوند جهاد می کند و هنگامی که مقابله با دشمن صورت می گیرد سخت می رزمد و در آن جان می دهد، گناه ها و اشتباهاتش نابود می شوند. چه شمشیر گناه و خطاها را در هم می شکند، وی از هر دری از دروازه های بهشت که بخواهد داخل شده می تواند. بهشت را هشت درب است و جهنم را هفت. هر در بهشت بر دیگرش افضل است. ثالثاً منافق است که بدون شک در جهاد سهم می گیرد و در مقابله با دشمن نیز فی سبیل الله می جنگد تا اینکه کشته می شود اما با این همه تحویل جهنم می گردد چه شمشیر نفاق را درهم شکسته نه می تواند. (مسند احمد)

شهادت موت بی اذیت است

حضرت ابوهریره (رض) بیان می کند رسول الله (ص) فرمود شهید هنگام نوشیدن جام شهادت دردی احساس می کند تنها به قدری که آن حصه بدنش را مور بگزد. (ترمذی، نسائی)

ابومالک اشعری (رض) بیان می کند رسول الله (ص) فرمود: کسی که در راه خدا از خانمانش برون رود یا وفات یابد و یا کشته شود یا اسبش و یا شترش او را زخمی سازد و یا ماری او را بگزد، یا در بسترش جان دهد خلاصه به هر نحوی که خداوند برایش مرگ مقدر کرده باشد بمیرد شهید است.

در این حدیث آن سوء تفاهم از بین رفت که گویا شهید تنها آن است که از درد ضرب دشمن جان دهد. شخصی که خانه اش را به قصد جهاد در راه خدا ترک بگوید و ایمانش از شک و نفاق مبرا باشد اگر در این راه موت او را نصیب شود موت شهادت است و خداوند تعالی او را در زمره شهدا محسوب خواهد کرد خواه اگر به تیغ و تفنگ دشمن کشته شود از ضربات پی هم دشمن جان دهد و یا هدف مرمی ها و تیر بی هدف دشمن قرار گیرد و در سنگر خزنده های زهری او را بگزد و بمیرد و از سواری اش فرو غلتد و یا از انفجار اسلحه چشم از جهان بپوشد و یا بر فرش راحت موت طبیعی بر وی سایه افکند به هر صورتی که باشد مرگ در راه خداست و تاج شهادت بر سرش نهاده خواهد شد. (ابوداود)

ارشاد خداوند تعالی است:

(وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مُهَاجِراً إِلَى اللّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلى اللّهِ وَكَانَ اللّهُ غَفُوراً رَّحِيماً ) نساء: 100

« و هر كه از خانه خود بيرون آيد و به سوي ( سرزمينهاي اسلاميِ ) خدا و رسول هجرت كند ، و سپس مرگ او را دريابد ، اجر او بر عهده خدا است ، و خداوند بسي آمرزنده و مهربان است. »

———————————————————-

منبع: جهاد در راه اسلام /مؤلف:خلیل احمد حامدی /انتشارات: دارالعروبه للدعوة الاسلامیة، المنصوره، لاهور

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس