بررسي كلمات زوج و امرأة در قرآن

بررسي كلمات زوج و امرأة در قرآن

نویسنده:دکتر عایشه عبدالرحمن بنت الشاطی / ترجمه: حسین صابری

در قرآن کریم شاهدیم که زمانی که از آدم و همسرش سخن به میان می آید کلمه ی زوج به کار برده می شود

(‏ وَبَشِّرِ الَّذِين آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُواْ مِنْهَا مِن ثَمَرَةٍ رِّزْقاً قَالُواْ هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِن قَبْلُ وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ‏) بقره/35

«‏ مژده بده به كساني كه ايمان آورده‌اند و كردار نيكو انجام داده‌اند ، اين كه ايشان را است باغهاي ( بهشتي ) كه در زير درختان آن رودها روان است . هرگاه بعضي از ميوه‌هاي آنها بديشان عطاء شود ، گويند : پيشتر اين نصيبمان گشته بود ، و همسان آن را آورده‌اند .  ( چه چنين ميوه‌هائي در جنس و شكل يكي بوده ، ولي طعم و مزه جداگانه‌اي دارند ) . و در آنجا همسران پاك و بي‌عيبي داشته و در آنجا جاويدان خواهند ماند . ‏»

(‏ وَيَا آدَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلاَ مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ ‏)اعراف/19

«‏ اي آدم ! تو و همسرت در بهشت ساكن شويد و در هر كجا كه خواستيد ( بگرديد و از نعمتهاي آن ) بخوريد ، ولي به اين درخت ، نزديك نشويد ( و از آن نخوريد ، كه اگر چنين كنيد ) از زمره ستمكاران خواهيد شد . ‏»

(‏ فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَّكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى ‏)طه/117

«‏ آن وقت گفتيم : اي آدم ! اين دشمن تو و همسر تو است ، پس ( بپائيد به دام وسوسه خود شما را گرفتار نسازد و ) از بهشت بيرونتان نكند كه به رنج و زحمت خواهي افتاد . ‏»

این در حالی است که در مواردی چون همسر عزیز، همسر نوح، همسر لوط و همسر فرعون از واژه امرأة استفاده شده است.

ممکن است آسان به نظر برسد که هر یک از این دو واژه که از واژه های قرآنی اند در جای یکدیگر قرار گیرند و مثلاً به جای «زوج آدم»، «امرأة آدم» و به جای «امرأة عزیز»، «زوج عزیز» گفته شود.

اما با تأملی بیشتر روشن می شود که بیان اعجاز قرآن چنین چیزی را نمی پذیرد. این بیان قرآن است که راز نهفته در دلالت واژه ی زوج را در اختیارمان می گذارد که چگونه در داستان نخستین زوج انسان ها زوجیت معیار و ملاک رابطه ی میان آدم و همسر اوست، نه آنکه همسر آدم زنی از میان انسان های دیگر باشد، بلکه در این ماجرا وی تنها یک همسر بود، و تنها زوجیت یا همان رابطه ی همسری، و نه چیزی جز آن ملاک رابطه ی آدم با او و راز وجود او بود.

ما به تأمل در سیاق استعمال این دو واژه در قرآن می پردازیم و این تأمل ما را به رازی که در دلالت این دو واژه نهفته است رهنمون می گردد:

واژه ی زوج یا همسر زمانی به کار می رود که مسئله ای زوجیت یا جفت بودن مرد برای زن محور و معیار سخن اصلی آیه است که یا حکمت و آیتی را بیان می دارد و یا در مقام تشریع و تبیین حکمی است.

خداوند درباره ی آیت نهفته در زوجیت یا جفت بودن زن برای مرد می گوید:

(‏ وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً ‏) روم/ 21

«و يكي از نشانه‌هاي ( دالّ بر قدرت و عظمت ) خدا اين است كه از جنس خودتان همسراني را براي شما آفريد تا در كنار آنان ( در پرتو جاذبه و كشش قلبي ) بياراميد ، و در ميان شما و ايشان مهر و محبّت انداخت ( و هر يك را شيفته و دلباخته ديگري ساخت ، تا با آرامش و آسايش ، مايه شكوفائي و پرورش شخصيّت همديگر شويد ، و پيوند زندگي انسانها و تعادل جسماني و روحاني آنها برقرار و محفوظ باشد ) .»

(‏ وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَاماً ‏) فرقان/ 74

«‏ و كسانيند كه مي‌گويند : پروردگارا ! همسران و فرزنداني به ما عطاء فرما ( كه به سبب انجام طاعات و عبادات و ديگر كارهاي پسنديده ، مايه سرور ما و ) باعث روشني چشمانمان گردند ، و ما را پيشواي پرهيزگاران گردان ( به گونه‌اي كه در صالحات و حسنات به ما اقتداء و از ما پيروي نمايند ) . ‏»

مسئله در مورد زوج هایی که در آخرت نیز زوج یکدیگرند نیز چنین است و در آیات زیر به چنین زوج هایی اشاره رفته است:

(‏ وَكُنتُمْ أَزْوَاجاً ثَلَاثَةً ‏)  واقعه/ 7

«‏ و شما سه گروه خواهيد شد . ‏»

(‏ وَبَشِّرِ الَّذِين آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُواْ مِنْهَا مِن ثَمَرَةٍ رِّزْقاً قَالُواْ هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِن قَبْلُ وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ‏)   بقره/ 25

«‏ مژده بده به كساني كه ايمان آورده‌اند و كردار نيكو انجام داده‌اند ، اين كه ايشان را است باغهاي ( بهشتي ) كه در زير درختان آن رودها روان است . هرگاه بعضي از ميوه‌هاي آنها بديشان عطاء شود ، گويند : پيشتر اين نصيبمان گشته بود ، و همسان آن را آورده‌اند .  ( چه چنين ميوه‌هائي در جنس و شكل يكي بوده ، ولي طعم و مزه جداگانه‌اي دارند ) . و در آنجا همسران پاك و بي‌عيبي داشته و در آنجا جاويدان خواهند ماند . ‏»

(‏ قُلْ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيْرٍ مِّن ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ ‏)   آل عمران/ 15

«‏ بگو : آيا شما را از چيزي با خبر سازم كه از اين ( چيزهائي كه در ديده‌ها آراسته و جلوه داده شده است ) بهتر است‌ ؟ براي كساني كه پرهيزگاري پيشه كنند در نزد پروردگارشان باغهائي ( در جهان ديگر ) است كه رودخانه‌ها از پاي ( درختان ) آنها مي‌گذرد ، آنان در آنجاها جاويدانه خواهند بود .  ( همچنين ايشان را ) همسران پاكيزه ( از هر پليدي و نقصي ) و خوشنودي خدا است . و خداوند ( رفتار و كردار ) بندگان را مي‌بيند ( و نيّت دروني ايشان را مي‌داند ) . ‏»

(‏ وَالَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً لَّهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً ‏) نساء/ 57

«‏ و امّا كساني را كه ( بدانچه به سويشان آمده است ) ايمان آورده‌اند و كارهاي شايسته كرده‌اند به باغهائي ( از بهشت برين ) وارد خواهيم ساخت كه رودبارها در زير ( درختان ) آنها جاري است . در آنجاها ( زندگانيشان هرگز پايان نمي‌گيرد و ) جاودانه تا به ابد مي‌مانند . در آنجاها همسران پاكيزه‌اي ( و به دور از آلودگيها و عيبها ) دارند . و آنان را ( زندگي پرناز و نعمتي مي‌دهيم و ) به سايه ( عزّت و رفاهيّت ) گسترده‌اي داخل مي‌گردانيم . ‏»

(‏ هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ فِي ظِلَالٍ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَّكِؤُونَ ‏)  یس/ 56

«‏ آنان و همسرانشان در زير سايه‌هاي پر و فراخ ، بر تختها تكيه زده‌اند . ‏»

اما هر جا آنچه که آیت زوجیت است یعنی آن آرامش و دوستی و مهربانی، به سبب خیانت یا ناسازگاری در عقاید، رخت از میان بربسته باشد، دیگر زوج نیست بلکه امرأة (زن) است. چنانکه می خوانیم: «زن عزیز در پی کامجویی از غلام خویش است» (یوسف/ 31 و یوسف/ 51) «زن نوح و زن لوط که هر دو در نکاح دو تن از بندگان صالح بودند، پس خیانت کردند و آن ها نتوانستند در برابر قهر خداوند زنان خود را سودی بخشند:

 (‏ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِّلَّذِينَ كَفَرُوا اِمْرَأَةَ نُوحٍ وَاِمْرَأَةَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَقِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ ‏) تحریم/ 10

«‏ خداوند از ميان كافران ، زن نوح و زن لوط را مثل زده است . آنان در حباله نكاح دو تن از بندگان خوب ما بودند و ( با ساخت و پاخت با قوم خود ، و گزارش اسرار و اخبار بديشان ) به آن دو خيانت كردند و آن دو نتوانستند در پيشگاه الهي كمترين كاري براي ايشان بكنند و ( آنان را از عذاب خانمانسوز دنيوي ، و سخت كمرشكن اخروي نجات دهند . به هنگام مرگ توسّط فرشتگان بديشان ) گفته شد : به دوزخ درآئيد همراه با همه كساني كه بدان در مي‌آيند . ‏

همچنین درباره زن لوط است آیات: عنکبوت/33 ، نمل/57 ، حجر/60 ، ذاریات/81  و اعراف/83 …

همچنین می خوانیم:«زن فرعون»

(‏ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِّلَّذِينَ آمَنُوا اِمْرَأَةَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِندَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِن فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ‏)تحریم/11

«‏ و خدا از ميان مؤمنان ، زن فرعون را مثل زده است . وقتي ( از اوقات ) گفت : پروردگارا ! براي من در بهشت ، نزد خودت خانه‌اي بنا كن ، و مرا از فرعون و كارهايش رهائي‌بخش ، و از اين مردمان ستمكاره نجات بده . ‏»

که با ایمان آن زن و کفر فرعون آیت زوج بودن میان آن دو رخت از میان بر بسته بود.

فلسفه ی ازدواج در انسان و در سایر موجودات زنده، اعم از حیوان و گیاه ، استمرار حیات از طریق توالد و تناسل است، و در چنین سیاقی است که کلمه ی زوج، زوجین، ازواج و من ذکر و انثی می آید، از قبیل آیات: نساء/1، هود/40،شوری/11،یس/36، ذاریات/49، نجم/45،نبأ/8…

و همچنین: مؤمنون/27، انعام/103، زمر/6، لقمان/10، حج/5، شعراء/7، طه/53، ق/7…

اما زمانی که این فلسفه ی ازدواج در انسان، با مسئله ی چون عقیم شدن یکی از طرفین یا مردن مرد از میان برود، دیگر امرأة است، نه زوج؛ از قبیل آیاتی که از زن ابراهیم و زن عمران سخن می گوید( هود/71، ذاریات/29، آل عمران/35).

در آیاتی از قرآن کریم زکریا بر درگاه خداوند سبحان چنین توسل می جوید:

(‏ وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِراً فَهَبْ لِي مِن لَّدُنكَ وَلِيّاً ‏)مریم/5

«‏ ( پروردگارا ! ) من از بستگانم بعد از خود بيمناكم ( چرا كه در ايشان شايستگي و بايستگي به دست گرفتن كار و بار دين را نمي‌بينم ) و همسرم هم از اوّل نازا بوده است ؛ پس از فضل خويش جانشيني به من ببخش . ‏»

(‏ قَالَ رَبِّ أَنَّىَ يَكُونُ لِي غُلاَمٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ قَالَ كَذَلِكَ اللّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ ‏)آل عمران/40

«‏ ( با رسيدن اين مژده ، زكريّا متحيّرانه و مضطربانه كيفيّت وقوع اين امر خارق‌العاده را جويا شد و ) گفت : پروردگارا ! چگونه فرزندي مرا خواهد بود ، در حالي كه پيري به سراغ من آمده است و همسرم نازا است‌ ؟  ( خداوند توسّط فرشتگان بدو ) فرمود : همين طور است ، خداوند هر كاري را بخواهد انجام مي‌دهد . ‏»

بعدها خداوند حاجت او را برآورد و فلسفه ی زوجیت به تحقق پیوست، و اینجاست که آیه می گوید:

(‏ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَباً وَرَهَباً وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ ‏)انبیاء/90

«‏ ما دعاي او را برآورده ساختيم و ( با وجود كبر سن ، فرزندي به نام ) يحيي را بدو بخشيديم ، و ( براي حصول اين مقصود ) همسر ( نازاي ) او را برايش بايسته ( و در خور زاد و ولد ) كرديم ، آنان در انجام كارهاي نيك بر يكديگر سرعت مي‌گرفتند ، و در حالي كه چيزي مي‌خواستند يا از چيزي مي‌ترسيدند ما را به فرياد مي‌خواندند ،  ( و در وقت نيازمندي و بي‌نيازي ، و بيماري و سلامت ، و خوشي و ناخوشي ، رو به آستانه ما مي‌كردند و ميان خوف و رجا مي‌زيستند ) و همواره خاشع و خاضع ما مي‌بودند . ‏»

در آیات مربوط به تشریع نیز آن جا که رابطه ی ازدواج و همسری، خواه واقعا" و خواه حکما"، برقرار است واژه زوج یا ازواج آمده و احکام ارث و عده ی زنانی که شوهرانشان مرده اند:

(‏ و كساني كه از شما در آستانه مرگ قرار مي‌گيرند و همسراني را از خود به جاي مي‌گذارند ،  ( فرمان خدا اين است كه ) بايد براي همسران خود وصيّت كنند كه تا يك سال آنان را ( با پرداخت هزينه زندگي ) بهره‌مند سازند ، به شرط اين كه آنان ( خودشان از خانه شوهر ) بيرون نروند ، پس اگر بيرون روند هر كار پسنديده‌اي كه نسبت به خود انجام دهند ( از قبيل ازدواج مجدّد ) گناهي بر شما نيست ، و خداوند توانا و حكيم است . ‏)بقره/240

«‏ و كساني كه از شما در آستانه مرگ قرار مي‌گيرند و همسراني را از خود به جاي مي‌گذارند ،  ( فرمان خدا اين است كه ) بايد براي همسران خود وصيّت كنند كه تا يك سال آنان را ( با پرداخت هزينه زندگي ) بهره‌مند سازند ، به شرط اين كه آنان ( خودشان از خانه شوهر ) بيرون نروند ، پس اگر بيرون روند هر كار پسنديده‌اي كه نسبت به خود انجام دهند ( از قبيل ازدواج مجدّد ) گناهي بر شما نيست ، و خداوند توانا و حكيم است . ‏»

از این قبیل است.

اما آن چه که رابطه ی زوجیت و همسری با مسایلی چون طلاق یا ایلاء از میان رفته، آن که موضوع احکام تشریعی قرار می گیرد نساء است نه ازواج :طلاق/1،بقره236.

[در رهنمود این برداشت] مقتضای آیه سوره بقره/230:

(‏ فَإِن طَلَّقَهَا فَلاَ تَحِلُّ لَهُ مِن بَعْدُ حَتَّىَ تَنكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِن طَلَّقَهَا فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَن يَتَرَاجَعَا إِن ظَنَّا أَن يُقِيمَا حُدُودَ اللّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ‏)بقره/230

‏«‏ پس اگر ( بعد از دو طلاق و رجوع ، بار ديگر باز هم ) او را طلاق داد ، از آن به بعد زن بر او حلال نخواهد بود ، مگر اين كه با شوهر ديگري ازدواج كند ( و با او آميزش جنسي نمايد و ازدواج واقعي و جدّي صورت گيرد ؛ نه موقّتي و فريبكارانه ) . در اين صورت اگر ( شوهر دوم ) او را طلاق داد ، گناهي بر آن دو ( زن و شوهر اوّل ) نخواهد بود كه ( به كانون زندگي زناشوئي ) برگردند ( و زن با شوهر اوّل مجدّدا ازدواج نمايد ) در صورتي كه اميدوار باشند كه مي‌توانند حدود الهي را ( محترم بشمارند و ) پابرجا دارند . و اينها حدود الهي است كه خدا آنها را براي كساني كه آگاهند ( و به شرع اسلام ايمان دارند ) بيان مي‌نمايد . »‏

این خواهد بود که در ازدواج زنی که به طلاق بائن طلاق داده شده، یا محلل، واقعا" نیز رابطه ی زناشویی و همسری برقرار گردد، نه آن که با اجرای یک عقد ازدواج صوری میان زن و محلل، ازدواج مجدد زن با شوهر نخست خود حلال شود!

در آیات ظهار ١نیز مشاهده می کنیم زن مسلمانی درباره ی همسر خود جدل و از او شکایت می کند که با وجود پیوند همسری با او ظهار می نماید٢. اما حکم ظهار درباره مردانی نازل می شود که در برابر نساء خود ظهار می کنند، از این نظر که با ظهار آثار پیوند زناشویی را از میان برده اند.

_______________________

منبع: اعجاز بیانی قرآن / نویسنده:دکتر عایشه عبدالرحمن بنت الشاطی / ترجمه: حسین صابری / انتشارات:  علمی فرهنگی-1376