له زنجيره توێژينهوهى توندرهويي ئهڵقهى ( 1 – 3 )
له زنجيره توێژينهوهى توندرهويي ئهڵقهى ( 1 – 3 )
نوسه ر: دوکتور عمر عبدالعزیز
بسم الله الرحمن الرحيم
پيێشهكى توێژينهوهكه:
پاش سوپاسى شايان بۆ خوداي تاك و تهنها،درودو صهلآوات بۆ سهر گيانى پيَغهمبهرو ئال و يارانى:
سهربارى جياوازيى ناوهرۆكى (وهحى) دابهزيوى ئاسمان بؤ سهر هةر پيَغةمبهريَك، ههموو پيَغةمبهران جهختيان كردووهتهوه لهسهر ميانهرِهويى، كة رِوخساريَكى بنهرِهتييه له رِوخسارى پهيامهكانى خوداى گهوره، بهلآم ههنديَك كهس و تاقم و گروپى جياجيا – له ههموو ميللهتيَكدا – له ئاينهكهياندا توندرِهوييان كردووه، بهدهرچوون له سنوره دياريكراوهكانى خوداى دانا، جا به زيادهرِۆيى و پهرِگريى بيَت، يان به كهمرِهويى و كهم و كورتى. قورئانى پيرؤز ئاماژه دهكات بؤ گرفتارربوونى خاوهن كتيَبهكانى تر بهدةست توندرِهويى ئاينييهوه. ههروهها هؤشدارى داوه بهموسلَمانان تا ليَى دوور بكهونهوه. فهرمويةتى: (ئهى خةلَكي خاوهن كتيَبهكان! توندرِهويى مهكهن له ئاينهكهتاندا، لهبارهى خوداوه جگه له رِاستى هيچ مهلَيَن. (مهسيح) عيساى كورِى مهريهم، پيَغهمبهرى خودايهو كهليمهى ئهوه،ئارِاستهى مهريهمى كردووهو لهو رِؤحهوه هاتووه..) النساء: 171.
له ئايهتيَكى تريشدا جهخت دهكاتهوه كه توندرِهويى له ئايندا شتيَك نيه جگه له شويَنكهوتنى حهزى گومرِاكان و پهيرِهويكردنى سهر ليَتيَكدهران و لادان لهرِيَگهى رِاست، فهرمويهتى: (بلَێ: ئهى خاوهن كتيَبهكان، له ئاينهكهتاندا توندرِهويى مهكهن -جگه لهرِاستى- شويَن حهزى كهسانيَك مهكهون كه پيَشتر سهريان لیشيَواوهو خهلَكانيَكى ديكهشيان گومرِاكردووهو بهتهواويى لهرِيَگهى رِاست لايان داوه) المائدة: 77.
بهههمان شيَوه پيَغهمبهرى خوا ميللهتهكهى ئاگادار كردؤتهوه، نهبادا بكهونه داوى توندرِهوييهوهو جهختى كردؤتهوه كه لهناوچوونى ميللهتانى پيَشتر بةهؤى توندرِهوييهوه بووه، دهفةرموىَ: نهكهن توندرِهو بن له ئايندا، ئهوهى كةسانى پيَش ئيَوهى لهناو برد، توندرِهويى بوو له ئايندا). ههروهها ئاگايى داوه له توندرِهويى له قورئاندا، دهفهرموىَ: (قورئان بخويَننهوهو زؤر تيَيدا رِۆ مهچن و لانهوازو بيَنازيشى مهكهن). ههروهها رِيَگهى گرتووه له پياههلَدانى خؤی، فهرموويةتى: (پيَمدا ههلَمهدهن، وةك چؤن نهصرانييهكان به (عيسا) ياندا ههلَدا، بهلَكو بلَيَن: محمد بهندهو پيَغهمبهرى خوايه).
ههروهها فهرمانى دهدا به ميانهرِهويى له خواپهرستيداو دوركهوتنهوه له توندرِةويى و توندگيريى و زيادهرِؤيى. له وهلآمى ئهو چةند كهسهى پرسيارى خواپةرستى ئهويان كردبوو، فرمووى: ئهرێ ئهوانهى كارهكانى خؤيان بهكهم زانيوه، بؤيه برِياريان داوه هةموو شهوهكه نويَژ بكهن و ههموو سالَهكهش بهرِؤژوو بن بآ شكاندن و واز له ژنهيَنانيش بهيَنن- فهرمووى: ئيَوة بوون كه ئاواو ئاواتان گوت؟ سويَندبێ بة (الله) من له ههمووتان زياتر لة خواترسم و خۆپاريَزترم، بهلآم بهرِؤژوو دهبم و جاروباريش بةرِۆژوو نابم، شهونويَژ دهكهم و دهشخهوم و ژنيش دههيَنم، ئهو كهسهش پشت له رِهويهو رِيَباز (سوننةت)ى من بكات، له من نيه.
سةرهةلَدانى دياردةى توندرِةويى و زيادةرِؤچوون لة ئايندا، لة سةرةتاى ئيسلامدا، چةند هؤكاريَكى تايبةتى خؤى هةبوو، هةنديَكيان هزريى و باوةرِيى بوون، پةيوةنديدار بوون بة لادانى تيَگةيشتن و هةلَس و كةوتةوة. هةنديَكيشيان هؤكارى سياسى بوون، دةگهرِانةوة بؤ پالَنةرى ئاشووبة بةناوبانگةكان، پاش كوژرانى خةليفة عوسمانى كورِى عةففان. پاشان دياردةكة گةشةى كردو شيَوازةكانى لةسةردةمى ةرخى دووةمى ئيسلامةوة (سةردةمى ئاشووبةكان) جؤراوجؤر بوون، هةتا ئةم سةردةمةى ئيَستا، دياردةكة لةناو شةقلَى هزرو هةلَسوكةوتةكاندا بةرجةستة دةبوو، زانايان و بيرياران لة سةدةكانى دووةم و سيَيةمى كؤچيدا قسةو باسيان لةسةر كردووة، پاشان چةندين نوسةرو تويَژةر- لة سةردةمةكانى دواتردا- باسيان كردووةو هةلَسةنگاندنيان بؤ كردووة.
ئةو خالَةى كة زاناو تويَذةرانى كؤن و نوێ لةسةرى رِيَكةوتوون، ئةوةية كة دياردةى توندرِةويى لة ئايندا دؤخيَكى نامؤو دةركةوتةيةكى لةرِيزبةدةرى ئيسلامةو ميانةرِةويى خةسلَةتى چةسپاوى ئيسلامة، كة پةيامى ئيسلامى پرِ لة ليَبوردةيى پێ دةناسريَتةوة. خواى گةورة لة ئايةتيَكدا تايبةتمةندى ميانةگيريى ميللةتى موسلَمانى چةسپاندووة، كة دةفةرموىَ: (بةو شيَوةية، ئيَوةمان كرد بة ئوممةتيَكى ميانة) البقرة: 143، هةروةها ئةركى زياد لة سنورى لةسةر ئةو ئوممةتة لابردووة، كة دةفةرمويَت: (خوداى گةورة لة ئاينيدا هيچ ئةركيَكى تةنگةتاوكةرى لةسةر ئيَوة دانةناوة) الحج: 78، لة چةندين ئايةتيشدا دةستدريَژيكردنى قةدةغة كردووة. هةروةكو فةرمانى داوة بةرِاسترِةوى و ملهورِى قةدةغة كردووة. فةرمويةتى: (خؤت و ئةوانةى لةگةلَتا تؤبةيان كرد، سةررِاست بن و ملهورِى مةكةن) هود:112. هةروةها ئاسانكاريى ويستوة بؤ ئوممةت و بارگرانى لةسةر لابردووة، فةرمويةتى:(خواى گةورة ئاسانكاريى بؤ ئيَوة دةويَت، بارگرانى بؤ ئيَوة ناويَت) البقرة: 185. بؤية رِازيي نةبوو بةو چلةكيَشي و رِةهبانيةتة داهيَنراوةى ئةهلى كيتاب، فةرموى: (ئةوة رِةهبانيةت و چلةكيَشييةك بوو خؤيان دايانهيَنا، ئيَمة داماننةنابوو لةسةريان) الحديد:27.
لة سةريَكى ترةوة خودا لةخواردن و خواستندا شتة باشةكانى حةلآلَ كردووةو نارِازيى بووة بة حةرامكردنى شتة جوانةكانى خودا، فةرمويةتى :(بلَێ: كێ ئةو جوانييانةى حةرام كردووة كة خوا وةدةرى هيَناون بؤ بةندةكانى؟، هةروةها كىَ رِزق و رِؤزى پاك و خاويَنى خواى حةرام كردووة؟) الاعراف: 32. جگة لةوة فةرمانى داوة بةوةرگرتنى بةشيَك لة دونيا، لةگةل خوازياريى رِؤژى دوايى و فةرموويةتى: (خوازيارى ئةوة ببة كة خودا پيَت دةدات كة رِؤژى دواييةو، پشكى خؤت لةدونياش لةبير نةچيَت). القصص: 77.
لةسةر ئةو بنةماو رِيَسايانةى قورئانى ثيرؤز، پيَغةمبةرى خودا بةشيَكى وردو درشتى ئةو كاروبارانةى رِوونكردؤتةوةو ئاگايى بة ميللةتةكةى داوة كة نةكةونة داوى ئةو زيادةرِؤييةى ميللةتانى پيَشترى لةناو برد. بؤية لة چةند فةرمودةيةكدا جةختى كردؤتةوة لةسةر ئةنجامدانى نويَژ بة گورِو تينةوةو نةرم و نيانيى له ههموو شتيَكداو ئةنجامدانى پةرستشةكان بةپيَى تواناو فةرمانى داوة بة ئاسانكاريى و مژدهدان و رِيَخؤشكردن. هةروةها چةندين دياردةى پيَچةوانةى قةدةغة كردووة، وةك: قورسكردنى كارو تؤراندن و كةللةرِةقى و زؤر ليَكردن و بيَزاركردنى خةلَك و خؤگوشاردان و ملةجةرِێ له گهڵ ئاينداو خؤسةغلَةتكردن لة خواپةرستيداو دوركةوتنةوة لة سنوربةزاندن لة هةموو شتيَكدا.
پيَويستة ئةوةش بزانين كة ئةو زيادةرِةوييةى لة قورئاندا باسى كراو پيَغةمبةر ميللةتةكةى لىَ ئاگاداركردةوة، هةر ئةوة بوو لة سةرةتاى ئيسلامدا تاقمى (خةواريج)ى خستة داوى بةلآى كافركردنى موسلَمانان، بگرة بة كافركردنى زؤريَك لة هاوةلَة پيَشينةكانى كؤچةران و پشتيوانان، ئةوانةى كة خوداى گةورة لة دووتويَى پةرِاوةكةى خؤيدا بة چاك و باش و نمونة باسيان دهكات. ئهم زيادةرِةويية هاوچةرخةش دريَژكراوةى هةمان ئةو زيادةرِةوييةية. هةر ئةوةيشة ليَكئالآنيَكى زؤرى دروست كردووة، لة تيَگةيشتنى زؤرينةى تاقمة توندرِةوةكاندا، بؤ نمونة: وةك تيَكةلَكردنى چةمكى (جيهاد) بةمانا گشتييةكةى، لةگهل چةمكى (قتال)و هةموو جؤرةكانى جةنگ، يان: تيَكةلَكردنى نيَوان برِگةو باسةكانى بانگةوازو برِگةو باسةكانى ئيمامةت و ئيمارةت. هةر لةسةر بنةماى ئةو تيَگةيشتنة هةلَةو تيَكةلآوكردنةشة كة فةتوايان داوة بة واجببوونى رِاپةرِين دژى فةرمانرِةواكان و برِياردان لة جياتى دةسةلآتةكان و بةكافركردنى زؤرينةيان، بةلَكو بةكافركردنى ئةو كؤمةلَگايانةى بيَدةنگن بةرامبةر دةسةلآتدارةكان و حةلآلَكردنى خويَنى ئةوانةى تؤمةتى كوفر دةدةنة پالَيان، تةنها لةبةرئةوةى كافرن، جا شةرِكةر بن يان نا، بێوةى بن، يان دوژمن، بگرة هةنديَك لة توندرِةوة هاوچةرخةكان فةتواى كوشتنى ئةو كةسانةشيان داوة كة رِايان جياوازة، هةرچييةك بن.
هةروةكو تيَكةلَبوون و ليَگۆرِان سةبارةت بة ماناى (ولاء) و (براء)، لاى ئةوانة دروست بوو. (ولاء)يان داية پال ئيمانداران و (براء) بؤ ناموسلَمانةكان بة شيَوازيَك كة چةمكةكة نايخوازيَت، وا ليَكيان دايةوة كة هةر كةسيَك لةگةل كةسانى تردا هةلَس و كةوت بكات، ئةمة (ولاء)ةو، (براء)يشيان بةماناى رِاگةياندنى دابرِان ليَكدايةوة، بگرة هةندێ جاريش بة ماناى جةنگ و ثيَكدادان واتايان كرد. لةلايةكى ترةوة- بةپيَى ئةو ديدة هةلَةو تيَگةيشتنة چةوتة- لة بةرنامةى بانگةواز و بانگكردنى خةلَكدا، هةلَةى گةورة رِوويداوة. لة مامةلَةياندا (توندوتيژيى، توندگيريى و پةرِگريى، تورِةيى، بارگرانكردن، تةرةكردن و تؤراندن، تةنگةتاوكردن)ى قةدةغةكراويان، لة جيَى (نةرم و نيانيى، ليَبوردن، بةزةيى، ئاسانكاريى، مژدةدان، رِاستپيَكان و، كةم ئةركيى) دانا، كه شهرعى خوا دهرههق به ميللهتى بانگهوازو ميللهتى بهدهمهوه هاتوو، ههروهكو يهك فهرمانى پێ داون.
پهرِاويێزو ژێدهرهكان:
1- نةسائى بة سةنةديَكى (صحيح) گيَرِاويةتيةوة لةكتيَبى (مناسك الحج)دا، بابي 217 بةذمارة 3057، هةروةها (ابن ماجة)ش بة سةنةديَكى (صحيح) گيَرِاويةتيةوة له كيتابى (المناسك)دا، بابى 63، بة ژمارة 3029
2- (مسند)ى ئةحمةد، وة ذمارةى فةرموودةكةش 14981.
3- صةحيحى بوخارى، بة ذمارة: 3445.
4- (صحيح)ى بخارى، كتابى (نكاح) بابى، هاندانى هاوسةريَتى، به ژمارة 5063 و (صحيح)ى مسليم و كتابى (نكاح) بةذمارة : 1401.
5- لة بةشيَكى تايبةتى ئةم تويَذينةوةيةدا، ثشت بةخوا بةدريَذى واتاو مهدلولهكانى ميانهييى بوونى ئوممهتى ئيسلام رِوون دهكهينهوه.
پشت بهخوا له ئهڵقهی (2)دا باسی پالَنهرى ههڵبژاردنى ئهم زنجيره تويێژينهوهيهو گرنگترین ناونيشانهكانى دهكهم، بۆ ئهوهی پێشوهخت خوێنهرانی بهڕێز له چوارچێوهی توێژبنهوهكه ئاگادار بن.
ئهلَقهى دووهم/ (له زنجیره توێژینهوهی توندرهويي):
پالَنهرى هةلَبژاردنى ئهم زنجيره تويێژينهوهیهو سهرهكيترين تهوهرهو ناونيشانهكانى:
پالَنهرى سهرهكيى هاندهرم بۆ ههلَبژاردنى ئهم زنجيره باسه، بريتییه له نويێبوونهوهى دياردهى توندرڕهويى و زيادهرِهويى له ئايندا له بهرگه هاوچهرخهكهيداو ئالودهبوونى ژمارهيهكى زررى گهنجى دلَگهرم بهو دهردهوه. له كاتيَكدا كه جيَگهى سهرنجه، ميللهتى موسلَمان له ههر كاريَكى ديكه زياتر پيَويستى ههيه بهتيَگهيشتن له فهرمايشتهكانى ئيسلام وهكو خۆى، به سهرنجدانى ئهو ململانێ گهورهيهى لهلايةن رِكابةرةكانييةوة رِووبةرِووى ئيسلام دةبيَتةوة. ئةوة لةبةرئةوةى رِاستكردنةوةى چهمك و ديدو بؤچوونةكان، پاشان رِاستكردنةوةى هةلَويَست و هةلَسوكةوتةكان، هةنگاوى يةكةمة بؤ هةلَمةتى بةخؤداچوونةوةو پرِؤسةى چاكسازيى ناوخؤيى، پيێش رِووبةرِووبونةوةى هةر ئاستةنگ و هةرِةشةيةكى دةرةكيى.
ميتؤدو بةرنامةى پةيرِةوكراو لةم تويَژيينةيةدا:
بةوپيَيةى كة لة رِووى سةرهةلَدانةوة، باسةكة كؤنةو لة رِووى رِوالَةت و رِوخساريشةوة نويَيةو چهند لايةنيَكى هةية، بؤچوونم لةسةر ئةوة گيرسايةوة كة باسةكة بةپيَى رِيَبازيَكى شيتةلَكاريى چارةسةر بكةم، ئةمةش لة چوار رِةهةندى سةرةكييةوة:
سةرةتا پشتم بة قورئانى پيرؤزو سوننةتى (صحيح) بةست، بؤ زانينى رِاى شةرعدانةرى دانا لةسةر مةسةلةكة. پاشان چوومة سةر گيَرِانةوةيةكى ميَژووى زيادةرِؤيى و رِوكارة جياجياكانى بةسةر برِواو هةلَسوكةوت و پةرستشةكانةوة. پاشان رِاى زانايان و فيقهناسانم باسكردووه لةو بارةيةوة. هةروةها تيشكم خستۆته سةر دياردةى توندرِةويى (لة رِوالَةتة هاوچةرخةكةيدا)و هؤى پهيدابوونى و هةندێك لة رِوخسارةكانى و چةند لايةنيَكى رِيَگاكانى چارةسةرى، بة بةراورد لةنيَوان توندرِةويى لة كؤن و نويَدا. لةوةشدا سوودم وةرگرتووة لة كتيَبةكانى سةرچاوةى زمانةوانى و وتةى رِاڤهكارة باوةرِپيَكراوةكان و تويَكارة ناودارةكانى فةرمودةو گوتةى زاناو فيقهناسة متمانة پيَكراوة ديَرينةكان، سةرةرِاى سوودوةرگرتن لة رِاوبؤچوون و وتةى هةندێ نوسةرو ليَكؤلَةرى هاوچهرخ.
كؤى باسةكانى ئةم تويَژينةوةية:
ئةم تويَژينةوةية (40) سةرباس و ناونيشان لةخؤ دةگريَت كه ئةمانةن:
- لايةنى زمانةوانى و زاراوةيى چةمكى (غلو)و توندرِةويي.
- ئةوةى سةبارةت بة توندرِةويى وتراوة لة قورئان و سوونةتدا.
- زاراوةو چةمكة پةيوةنديدارةكان بة توندرِةوييةوة.
- تايبةتمةنديى ميانةيى ئوممةتى ئيسلاميى.
- رِةگ و رِيشةى توندرِةوةكان لة ميَژوودا.
- توندرِةويى ژمارةيةك لة جولةكةو نةصرانى و رِوخسارةكانى ئةو دياردةية لاى ئةوان.
- توندرِةويى كؤمةلَة ئيسلامييةكان و رِوخسارو هؤكارةكان.
- ئاماژةيةك بؤ ئةو رِيوايةتانةى باس لة فيتنةو ئاشووبةكان دةكةن.
- گرنگترين رِوكارةكانى توندرِةويى لة بيروبرِوادا.
- توندرِةويى لة قورئاندا.
- زيادة پياهةلَدانى پيَغةمبةر (د.خ)و ئةولياو چاكان.
- توندرِةويى لة خواپةرستيدا.
- كاريگةريى توندرِةويى لةسةر چهمكى بانگةوازو شيَوازى گةياندنى.
- كاريگةريى توندرِةويى لة پرؤسةى فةرمان بة چاكةو قةدةغةكردنى خراپهو رِيَكارةكانى.
- كاريگةريى توندرِةويى و دةرهاويشتةكانى لهباسى (وه لا و بةراء)دا.
- توندرِةويى لة تيَگةيشتنى ماناى ژيانى دونيا.
- توندرِةويى تيَگةيشتن لة هةردوو چةمكى تيَكؤشانى زؤر (جهاد)و شةرِكردن (قتال)دا.
- جياوازييه قورئانييةكان لة نيَوان دوو زاراوةي (جهاد)و (قتال)و ماناكانياندا.
- ماناى زاراوةى (جيهاد) لة سةردةمى مةككةدا كة لة قورئاندا هاتووة.
- ئاسةوارة ناباشةكانى شيَوازى دةستبژيَريى لة تيَگةيشتنى حوكمى ئايةتةكاندا.
- ئةو ئايةتانةى فةرمانيان تيَدا هاتووة بة كوشتن.
- ئةو ئايةتانةى حوكمى كوشتن و شةرِكردنيان تيَداية لة سورةتى (البقرة) و (النساء) و (الأنفال)و (البراءة)دا.
- مامةلَةى قورئانيي لهگهڵ خةلَكانى تر.
- ئازاديى ئاينيى و بیرو ڕا له قورئاندا.
- بنةماكانى پيَكةوةژيان.
- حةرامكردنى زؤرةملىَ و (إكراه) له ئايندا.
- حوكمى دروستى هةلَگهرِاوة لة ئاين (مورتةد).
- حوكمى دروستى نويَژننهكهر (تارك الصلاة).
- بوونى ئؤپؤزسيؤن لةناو دةولَةتى ئيسلامدا.
- پالَنةرةكانى شةرِ لة ئيسلامدا.
- بابةتى (جزية)و حوكمى ئةهلى زيممةو پهنادراوةكان.
- هؤكانى رِوودانى جةنگ و سيريةكان.
- چهند بةلَگهیهكى ميَژوويي لةسةر خيانةتى جولةكةو بتپهرستان.
- هۆ فيكريى و دةرونيى و كؤمةلآيةتى و سياسييهكانى سهرهةلَدانى توندرِةويى هاوچهرخ.
- سێ بهلگهنامهو ديكؤميَنتى ترسناك لةسةر تيَوةگلانى هةنديَك لة فةرمانرِةوايانى عةرةب لةگةلَ دوژمنان دژ به موسلَمانان.
- تيرؤركردن له ئيسلامدا نيه.
- جيَبةجيَكردنى حوكمى تۆلَةو كوشتنهوه” كارى دهزگاي قهزاودادگايه.
- خؤكوشتن و خؤتةقاندنةوة كة بة (خؤشةهيدكردن) ناوبانگي دةركردووة، بيدعةيةكى داهيَنراوة.
- دياردةى تةكفيرو رِوخسارو نيشانةكاني، لة نيَوان توندرِةويية كؤن و نويَكةدا.
- رِيَگاكانى چارةسةرى دياردهى زيادةرِةويى و توندرِةويى.
ئهوانه گرنگترین تهوهره سهرهكییهكانی زنجیره توێژینهوهكهن، لهخواى تاك و پاك داواكارم هاوكاريم بكات بۆ خێرو چاكهى ميللهتهكهمان،خواى گهوره بهسهر ههموو شتيێكدا تواناى ههیه.
پشت به خوا له ئهلَقهى (3)دا باسی زيادهرڕۆچوون له ئايندا (الغلو)و ماناكهى له زمان و زاراوهدا شی دهكهمهوه.
ئهڵقهى (3): زیادهڕۆچوون له ئاینداو ماناكهى له زمانو زاراوهدا
زیادهڕۆچوون (الغلو) له زماندا:
به بهدواداچوونى وشهى زیادهڕۆچوون (غلو)و وهرگیراوهكانى – له سهرچاوهى كتێبهكانى زمانى عهرهبیدا- دهردهكهوێت كه واتاكانى ڕیشهى (غلو)، مانایهكى لێكنزیك دهدهن بهدهستهوه، كه بریتییه له (دهرچوون له سنوور). فهرههنگى فهیروزئابادى دهڵێت: “غلا، یغلو، غلوّا وغلاءاً، فهو غال” واته: زیادهڕهویى كرد، زیادهڕۆیى دهكات، زیادهڕۆچوون. به بكهرى كارهكهش دهگوترێت: (غالى) واته: توندڕهو، یان پهڕگر. ههروهها (غلیّ) به ماناى پێچهوانهى ئاسانكار دێت. كه دهشڵێیت: لهكارێكدا زیادهڕهویى كرد، چۆن زیادهڕهوییهك؟ واته: له سنوور دهرچوو. یان كه دهڵێیت: له تیروهشاندندا زیادهڕۆیى كرد، واته: تا بهرزترین ئاست دهستى بهرزكردهوه. یان كه دهگوترێت: فڵان كهس پیاوێكى (غلاء)ه، واته: تیر بهرهو ئاسمان بهرز دههاوێت. بۆیهدهگوترێ: (غلا سهمه)، واته: تیرهكهى له دهرچووندا زۆر بهرز بوهوهو له سنور دهرچوو. ههروهها (المغلی) تیرێكه پێى بهرز دهبێتهوه، واته: دهستى كهوانهكهى بۆ بهرزدهكرێتهوه، تا له ئاستى پێویست دهردهچێت، یان لهوه نزیكدهبێتهوه. به گۆشتى قهڵهویش دهگوترێت: (غالى).. ههروهها دهگوترێت: (تغالى النبت) واته: دهنكۆكهكه زیاد لهپێویست بهرز بووهوه. ههروهها (اغتلى) واته: پهلهى كرد.
(ابن فارس)یش وتویهتى: پیتى (غ) و (ل) و (ألف) واتاى بهرزبوونهوهو له ئاستى پێویست دهرچوون دهگهیهنن. (رازى)ش وتویهتى: (غلا فی الامر) واته: له كارهكهدا زیادهڕۆیى كرد، له سنور دهرچوو. دهڵێن:(غلا السعر)، واته: نرخ بهرزبووهوه، یان (غلا بالسهم)، یانى: زیاتر له تواناى خۆى تیرهكهى هاویشت.. (الغلواء): به ماناى توندڕهوییه، ئهویش بۆ خێرایى گهنجیىو سهرهتاكهى بهكار دێت.
(راغب الاصفهانى)ش- بۆ كۆكردنهوهو جهخت لهو مانایانهى پێشوو- گوتویهتى:(غلو) بریتیه له (دهرچوون له سنور)، بۆیه بۆ بهرزبونهوهى نرخ، یان قوڵپدانى ئاوى مهنجهڵ، یان تێپهڕینى تیر، بۆ ههموو ئهمانه (غلوّ) بهكار دێت، كردارهكانى بریتین له: (غلا، یغلو). وشهى (الغلی)و (الغلیان)یش به ئاوى ناو مهنجهڵێك دهگوترێت كه قوڵپى سهرڕێژ بكات، لێرهوه گوتهى خودای گهوره وهرگیراوه كه فهرمویهتى:[طعَامُ الأَثیمِ كَالْمُهْلِ ێغْلِي فِي الْبُطونِ كَغَلْي الْحَمِیمِ] الدخان/ 44-46 وشهى (غلیان) بۆ ههڵچوونى توڕهیى و جهنگیش بهمه چوێنراوه. یان دهگوترێ: دهنكۆكهكه (تغالى) كرد، ئهوه له (غلی) یان (غلو)هوه هاتووه. (غلواء)یش له سنوردهرچوونه له سهركهشیدا (غلواء الشباب) بهم وشهیه چوێنراوه.
جا ئهگهر ماناكانى وشهى (غلو) به دهورى (سنوردهرچوونو بهرزبوونهوهو پهلهكردنو ههڵهشهیىو تووڕهیىو بهرزهاوێژی)دا بسوڕێنهوه – وهك سهرنجمان دا- كهواته (غلو) له ئایندا بریتیه له: شكاندنى ئهو سنورهى لهلایهن شهرعدانهرهوه دیاری كراوه، ئهوهش بههۆى نهزانینو بێئاگایى له سروشتو ئاراستهكانى ئاین، یان بههۆى دهمارگیریىو توندڕهویىو كهللهشهقییهوه. گوتراوه: (غلا فی الدین غلوّا)، واته: توندڕهویى كرد لهئایندا، چۆن توندڕهوییهك؟ واته ئهوهنده دهستى داگرتو توندڕهویى كرد، ههتا له سنوور دهرچوو.
وهرگیراوهكانى وشهى (غلوّ) له فهرمودهكانى پێغهمبهریشدا هاتوون، بۆ گهیاندنى ماناى زیادهڕهویى له مارهیى ژنان، ههروهها له بهكارهێنانى بهرگى مردوودا، پێغهمبهرى خوا فهرمویهتى: (ئاگادار بن، زیادهڕهویى مهكهن له مارهیى ژناندا). ههروهها فهرمویهتى (زیادهڕۆیى مهكهن له كفنكردنى مردوواندا).
وشهى (غلو)و زیادهڕۆیى له زاراوهو بهكارهێناندا:
لهو پێگه زمانهوانییهى سهرهوه، زانایانى پێشین و پاشین، له كاتى قسهو باسیاندا لهسهر مانای زیادهڕۆیى له ئاینداو لهكاتى ئاماژهكردنیاندا بۆ لێكهوتهكانى، سهبارهت بهو مهسهلانهى پهیوهندیدارن به بڕواو تێگهیشتنهكانو ههڵس و كهوتو حوكمهكانهوه، وهك یهك جهخت دهكهنهوه لهسهر ئهو مانایانه. شێخى ئیسلام (إبن تیمه) گوتویهتى: “لهسنوردهرچوون ئهوهیه كه زیادهیهك بخرێته سهر شتێك، سا به پیاههڵدان بێت، یان داشۆرینى، واته: له سنورو مافى خۆی و شتى لهو بابهته. (ابن حجر العسقلانی)یش گوتویهتى:(غلو) زیادڕهوییه له ههر شتێكدا، (تشدید)یش بریتیه له شكاندنى ئهو سنوره. (الگبری) وتویهتى: “بنهڕهتى (غلو) لهههر شتێكدا، دهرچوونه لهسنورى ئهو شته، ههر ئهمهشه سهبارهت بهئاین بهكار دێت.” پێشهوا (شاطبی)یش وتویهتى: (غلو) بهماناى فرهڕۆیى و لهسنوور دهرچوون دێت، تا ئاستى دهستبڵاويى.
كهواته لهژێر ڕۆشنایى ماناى زمانهوانیى وشهى (غلو)و وتهى زانایان لهو بارهیهوه، دهكرێ له ڕووى زاراوهوه (غلو)و زیادهڕهویى لهئایندا بهمجۆره پێناسه بكهین، كه: (بریتییه له دهرچوون لهو سنوره شهرعییهى یهكدهنگیى لهسهره، له ههموو لایهنهكانى بیروباوهڕو پهرستش و گوتهو كرداردا، چ به فرهڕۆیى و زیادهخستنه سهر، یان بهلێكردنهوهو كهم و كورتى تیایاندا. جا بههۆى نهزانین و خراپ تێگهیشتنهوه بێت، یان بههۆى توندڕهویى و دهمارگیرییهوه بێت بۆ ڕایهكى دیاریكراو).
بهشێك له ڕواڵهتهكانى زیادهڕۆیى:
– توندڕهویىو تهئویلكردنى ڕێساكانى زمانى عهرهبىو ڕێبازى پێشینه چاكهكان له تێگهیشتنى دهقهكانى قورئانو سووننهدا.
ــ گهورهكردنى زیاد له پێویستى پیاوچاكانو پیاههڵدانیان به ههندێك وهصفو خهسڵهت كه خوداى گهوره ڕێگهى پێنهداوه.
– توندڕهویى له حوكمدان بهسهر خهڵكانى دیكهدا، وهك ناونانى تۆمهتى لهئاین دهرچوونو كافربوونو فاسقبوون، بێ بهرچاوڕوونىو بهڵگه.
– حهرامكردنى جوانیىو ڕازاوهيي و ڕۆزییه حهڵاڵهكانى خودا، بهناوى لهخواترسانو وازهێنان له دونیاوه.
مهبهستمان له ئاین لهم باسهى ئێمهدا ئاینى ئیسلامه:
مهبهستى سهرهكیشمان لهم لێكۆڵینهوهیهدا، چارهسهركردنى بابهتى زیادهڕۆیىو توندڕهوییه، كه ههندێك له موسڵمانان دهرههق به ئاینهكهیان ئهنجامى دهدهن.
پهراوێزو ژێدهرهكان:
1- القاموس المحيط، مجد الدين يعقوب الفيروزآبادي، ليێكۆڵينهوهى: (مكتب تحقيق التراث) له (مؤسسة الرسالة)، بهيروت 3/1700.
2- معجم مقاييس اللغة، أبو حسن أحمد ابن فارس، دار الكتب العلمية إيران، د.ت، مادة (غ.ل.و)
3- مختار الصحاح، محمد بن أبي بكر الرازي، دار الرسالة، الكويت، 1983.
4- مفردات ألفاظ القرآن الراغب الأصفهانى، تحقيق: صفوان داودى، دار القلم، دمشق، 1992، ص: 613.
5- المنجد الـأبجدي، دار المشرق، بيروت، د.ت، ص: 739
پشت بهخوای گهوره، له ئهڵقهی (4)دا ئاماژهیهك دهكهم به ههڵهیی دهستهواژهی (زیادهڕۆیی ئاینیی) به جێی (زیادهڕۆیى له ئایندا)، كه زۆركهس دهكهونه ههڵهوه.
دریژه ی هه یه ….
بابه تی دیکه :
له زنجيره توێژينهوهى توندرهويي ئهڵقهى ( 4 – 6 )



