انفاق و صدقه در دیدگاه اسلام
انفاق و صدقه در دیدگاه اسلام
نویسنده: ادریس قیصری
دادن انفاق و صدقه از صفات ایمانداران و متقین و مومنان واقعی است .
« وَسَارِعُواْ إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ ؛ الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاء وَالضَّرَّاء» آل عمران/133] و ( با انجام اعمال شايسته و بايسته ) به سوي آمرزش پروردگارتان ، و بهشتي بشتابيد و بر همديگر پيشي گيريد كه بهاي آن ( براي مثال ، همچون بهاي ) آسمانها و زمين است ؛ ( و چنين چيز با ارزشي ) براي پرهيزگاران تهيّه ديده شده است . آن كساني كه در حال خوشي و ناخوشي و ثروتمندي و تنگدستي ، به احسان و بذل و بخشش دست مييازند ،
خداوند انفاق دهندگان را مدح می کند و انفاق آنان را پرورش می کند تا در روز قیامت بسیار شود.
« الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرّاً وَعَلاَنِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ »[بقره/274] كساني كه دارائي خود را در شب و روز ( و در همه اوضاع و احوال ) و به گونه پنهان و آشكار ميبخشند ، مزدشان نزد پروردگارشان ( محفوظ ) است و نه ترسي بر آنان است و نه ايشان اندوهگين خواهند شد .
عبارت لاخوف علیهم ولا هم یحزنون پنج بار در قرآن آمده یک برای برای اولیا و بار دوم برای صلحا و سه بار دیگر برای زکات دهندگان و انفاق کنندگان وارد شده است.
« إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرّاً وَعَلَانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَّن تَبُورَ ؛ لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُم مِّن فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ » [فاطر/29 و30] كساني كه كتاب خدا ( قرآن را ) ميخوانند ، و نماز را پا برجاي ميدارند ، و از چيرهائي كه بديشان دادهايم ، پنهان و آشكار ، بذل و بخشش مينمايند ، آنان چشم اميد به تجارتي دوختهاند كه هرگز بيرونق نميگردد و از ميان نميرود . ( آنان قرآن را تلاوت ميكنند ، و نماز را ميخوانند ، و بذل و بخشش ميكنند ) تا خداوند اجرشان را به تمام و كمال بدهد ، و از فضل خود بر پاداششان بيفزايد . چرا كه خدا آمرزگار و سپاسگزار است ( و بديهايشان را ميبخشايد ، و از خوبيهايشان سپاسگزاري ميفرمايد ، و مواهبي بديشان عطاء مينمايد كه به انديشه و تصوّر در نميآيد ) .
پیامبر-صلی الله علیه وسلم – فرموده اند:« مَنْ تَصَدَّقَ بِعَدْلِ تَمْرَةٍ مِنْ كَسْبٍ طَيِّبٍ وَلَا يَقْبَلُ اللَّهُ إِلَّا الطَّيِّبَ وَإِنَّ اللَّهَ يَتَقَبَّلُهَا بِيَمِينِهِ ثُمَّ يُرَبِّيهَا لِصَاحِبِهِ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ حَتَّى تَكُونَ مِثْلَ الْجَبَلِ» صحیح بخاری
یعنی هر کس نص خرمایی صدقه بدهد به شرطی که از کسب پاک باشد – چون خداوند فقط پاک را می پذیرد- خداوند متعال آن را از دست آن شخص می گیرد و پرورش می دهد -چنانچه هر یک از شما بچه ی شیرده خود را پرورش می دهد – تا به اندازه ی کوهی تبدیل شود .
توجه کنید که در روز قیامت انفاق صدقه ی شما را برای بررسی بیاورند که به اندازه ی کوهی است تعجب می کنید و می گوید که من فقط نصف خرمایی را صدقه داده ام چطور این قدر بزرگ شد . خداوند نیز بگوید که من نصف خرمای شما را پرورش دادم تا به اندازه ی این کوه شد.
خداوند انفاق ندهندگان و بخیلان را ذم می کند:
« الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَاباً مُّهِيناً » [نساء/37] ( آنان ) كسانيند كه خود بخل ميورزند و مردمان را نيز به بخل ميخوانند ، و نعمتي را كه خداوند بديشان داده است پنهان ميدارند و ( نه خودشان از آن استفاده ميكنند و نه ديگران را از آن بهرهمند ميسازند ، و پيوسته سعي در كفران نعمت مادي و معنوي دارند ، اينان بدانند كه ) ما براي كساني كه ( همچون ايشان ) كفران نعمت ميكنند ، عذاب خواركنندهاي آماده كردهايم .
این آیه اگر چه در مورد قومی از یهود نازل شده ولی طبق قاعده ی العبرة یعموم اللفظ لا بخصوص السبب تمامی انسانها را در بر می گیرد.
« وَلاَ يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَّهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ »[آل عمران/180] آنان كه نسبت بدانچه خداوند از فضل و نعمت خود بديشان عطاء كرده است بخل ميورزند ( و زكات مال بدرنميكنند و در راه مصالح جامعه به بذل و بخشش دست نمييازند ) گمان نكنند كه اين كار براي آنان خوب است و به سود ايشان است ، بلكه اين كار براي آنان بد است و به زيان ايشان تمام ميشود . در روز قيامت همان چيزي كه بدان بخل ورزيدهاند ( و سخت بدان دل بستهاند و برابر قانون خدا در راه خدمت به اجتماع به كار نبردهاند ، وبال آنان ميگردد و عذاب آن ) طوق ( سنگين اسارت بر گردن ) ايشان ميگردد . ( و اين اموال چه در راه خدا و بندگان او انفاق شود يا نشود ، بالاخره از صاحبان آن جدا خواهد شد ) و همه آنچه در آسمانها و زمين است از آن خدا است و سرانجام هم همه را به ارث خواهد برد ، ( چه : در حقيقت مالك اصلي خدا است ، و اين امانت چند روزي پيش ما است ) و خداوند از آنچه ميكنيد آگاه است .
« وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ؛ يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لأَنفُسِكُمْ فَذُوقُواْ مَا كُنتُمْ تَكْنِزُونَ » [توبه/34 و35] و كساني كه طلا و نقره را اندوخته ميكنند و آن را در راه خدا خرج نمينمايند ، آنان را به عذاب بس بزرگ و بسيار دردناكي مژده بده . روزي ( فرا خواهد رسيد كه ) اين سكّهها در آتش دوزخ ، تافته ميشود و پيشانيها و پهلوها و پشتهاي ايشان با آنها داغ ميگردد ( و براي توبيخ ) بديشان گفته ميشود : اين همان چيزي است كه براي خويشتن اندوخته ميكرديد ، پس اينك بچشيد مزه چيزي را كه مياندوختيد .
پیامبر از بخل و ندادن انفاق و صدقه نهی فرموده است:
چنانچه در حدیثی از پیامبر-صلی الله علیه وسلم- روایت شده که می فرماید:«ان الله تعالی یبغض ثلاثة : الشیخ الزانی؛ والبخیل المنان، والمقل المختال» خداوند از سه کس خشم دارد پیر زناکار، بخیل منت گذار ، و گوینده ی متکبر.(این حدیث را خرائطی در مساوی الأخلاق آورده و آن را صحیح و اسناد آن حسن دانسته است .
« إن الله لم يخلق بيده إلا ثلاثة أشياء وقال لسائر الأشياء كن فكان خلق الله القلم وآدم والفردوس بيده وقال لها وعزتى وجلالى لا يجاورنى فيك بخيل ولا يشم ريحك ديوث » جمع الجوامع او جامع الکبیر)
خداوند سه چیز را با دستان خود خلق کرد و به سایر اشیا فرمود که درست شو آنها نیز درست شدند ، خداوند قلم و آدم و بهشت را با دستان خود خلق کرد و به بهشت فرمود قسم به عزت و جلالم کسی که بخیل باشد در تو همسایه ی من نخواهد شد و شخص دیوث بوی تو را استشمام نمی کند.(این حدیث در جمع الجوامع یا جامع الکبیر و معجم الأوسط و کبیر طبرانی نیز به شیوه های دیگری روایت شده است.)
پیامبر صلی الله علیه وسلم فرموده اند:: لا يجتمع غبار في سبيل الله و دخان جهنم في جوف عبد أبدا و لا يجتمع شح و إيمان في قلب عبد أبدا» (المستدرک علی الصحیحین)
یعنی غبار در راه خدا و دود جهنم در درون یک عبد ، و ایمان و بخل نیز هر گز در قلب شخصی جمع نمی شود.
و باز رسول خدا فرمودند:«مَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ يُطَوَّقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ يَعْنِي بِشِدْقَيْهِ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا مَالُكَ أَنَا كَنْزُكَ ثُمَّ تَلَا» (صحیح بخاری)
یعنی هر کس خداوند مالی به او عطا کند و او زکات مالش را پرداخت نکند آن مال در روز قیا مت به مار شاخدار و گزنده ای تبدیل می شود و به گردن صاحب مال آویزان می شود و او را نیش می زند و می گوید من مال تو و من گنج تو هستم سپس این آیه را تلاوت کردند:« وَلاَ يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَّهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» [ آل عمران /180] آنان كه نسبت بدانچه خداوند از فضل و نعمت خود بديشان عطاء كرده است بخل ميورزند ( و زكات مال بدرنميكنند و در راه مصالح جامعه به بذل و بخشش دست نمييازند ) گمان نكنند كه اين كار براي آنان خوب است و به سود ايشان است ، بلكه اين كار براي آنان بد است و به زيان ايشان تمام ميشود . در روز قيامت همان چيزي كه بدان بخل ورزيدهاند ( و سخت بدان دل بستهاند و برابر قانون خدا در راه خدمت به اجتماع به كار نبردهاند ، وبال آنان ميگردد و عذاب آن ) طوق ( سنگين اسارت بر گردن ) ايشان ميگردد . ( و اين اموال چه در راه خدا و بندگان او انفاق شود يا نشود ، بالاخره از صاحبان آن جدا خواهد شد .
انفاق با مرگ ارتباط دارد
چنانچه خداوند متعال می فرماید: وَأَنفِقُوا مِن مَّا رَزَقْنَاكُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ الصَّالِحِينَ »[منافقون/10] از چيزهائي كه به شما دادهايم بذل و بخشش و صدقه و احسان كنيد ، پيش از آن كه مرگ يكي از شما در رسد و بگويد : پروردگارا ! چه ميشود اگر مدّت كمي مرا به تأخير اندازي و زندهام بگذاري تا احسان و صدقه بدهم و در نتيجه از زمره صالحان و خوبان شوم ؟ !
در این آیه انفاق با مرگ ربط داده شده است چرا که دانشمندان می گویند این ایه بر این دلالت می کند که انسان در وقت مرگ بیشتر از هر چیزی بر انفاق نکردنش پشیمان می شود . چون بیشترین چیزی که انسان در وقت جان کندن به یاد می اورد ثروتی است که پس از خود به جا می گذارد ، چون عمری به خاطر این ثروت که برای فرزندان می گذارد زحمت کشیده است ولی در زمان مرگ می گوید چرا مال و ثروت از خود به جایی گذارم؟ و در این لحظات خود را بر فرزندانش ترجیح می دهد و پشیمانی شروع می شود چرا از این ثروت صدقه ندادم ؟ کاش صدقه می دادم ! کاش می توانستم باز گردم و تا صدقه بدهم «فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ» و از صالحان شوم.
عبودیت انسان در دو مطلب خلاصه می شود: 1-نماز 2- انفاق:
چنانچه خداوند متعال فرموده اند:« يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ»
اقامه صلاة برای ارتباط با خداوند و تأمین روح برای قالبها، و انفاق مما رزق الله برای ارتباط با تعمت ها و با همنوعان. اکنون چه عملی می ماند که خارج از اینها باشد؟ بقیه ی اعمال همه یا فروع اینها هستند یا در خدمت اینها.
اگر این موضوع را به تصویر بکشیم مي توانيم بگویم که عبودیت حرکتی است که گام اولش اقامه ی صلاة و گام دومش انفاق مما رزق الله است . همانطور که یک نفر وقتی پیمودن مسیری را شروع می کند ، دو گام بر می دارد یک گام با پای راست و دیگری با پای چپ و گامهای بعدی همه تکرار این دو گام هستند . گام اول عبودیت : اقامه ی صلاة و گام دوم : انفاق مما رزق الله است . اگر ملاحظه کنیم شاید در قرآن جایی نباشد که یکی از اینها به شیوه ای ذکر شده و دیگری ذکر نشده باشد ، مثلا در سوره ی کوثر « فصل لربک وانحر» نحر به معنی سر بریدن شتر است . و شتر از مهمترین ثروتهای مخاطبان اولیه ی قرآن بود پس وقتی که می قرماید «وانحر» یعنی قیمتی ترین و ارزنده ترین ثوت را در راه خدا انفاق کن .(بررسی کلی نماز و تفسیر سوره فاتحه/استاد ناصر سبحانی)
منابع:
قرآن کریم
صحیح بخاری
المستدرک علی صحیحین
جمع الجوامع او جامع الکبیر
معجم کبیر و اوسط طبرانی
