ایمان به قیامت و اثبات معاد در قرآن
ایمان به قیامت و اثبات معاد در قرآن
نویسنده: مجدی الهلالی / مترجم: مجتبی دوروزی
ایمان به خدا و آخرت نقش بزرگی در پایداری و استقامت بنده دارد. کسی که می داند در آخرت گناهان مورد حسابرسی قرار گرفته و گناهکاران تحویل زندان داده می شوند همین ویژگی و ماهیت سبب یم شود شخص را به دوری از ارتکاب معاصی وا دارد حتی اگر روزی پایش بلغزد به سرعت با عدر خواهش و پشیمانی و طلب عفو و بخشش باز می گردد.
بنابراین ایمان به آخرت رکن محکم و استواری از ارکان ایمان است بدین خاطر و پیوسته مشرکین و کسانی که بر راه و روش آنانند می کوشند تا در مسأله برانگیخته شدن مجدد و حسابرسی آخرت شک و شبهه ایجاد نمایند تا بدین وسیله بر گمراهی و لغزش و ظلم و ستم خویش پایدار مانند:
« بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ يَسْأَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ » قیامه / 6 – 5
« ( انسان در قدرت خداوند بر گردآوردن استخوانها و زنده كردن مردگان ترديدي ندارد ) بلكه هدف انسان ( از انكار ) اين است كه ميخواهد در مدّت زماني كه در پيش دارد ( تا زنده است ) گناه كند . ميپرسند : روز قيامت كي خواهد بود ؟ ! »
به خاطر اهمیت این موضوع و ضرورت ایمان راسخ و پا برجا بدان قرآن پهنه و عرصه بزرگی را بدان اختصاص داده و از جهت های گوناگون آن را مورد بررسی قرار داده است:
… بررسی این موضوع از جهت اثباتش با دلایل عقلی قطعی و داندان شکن
…بررسی این موضوع از جنبه کشف علت هایی که مردمان بدان خاطر قیامت را تکذیب می کنند
…و بررسی گسترده ی آن از جنبه ی چگونگی روی دادنش، همراه با تأکید بر مخاطب قرار دادن احساسات آدمی تا بدین وسیله ترس آمیخته با تعظیم از خداوند و هراس از او پدید آمده و باعث تحریک بنده بر استقامت و پایداری و سرعت بخشی در انجام کارهای نیک شود:
« إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ» مؤمنون/61-57
« كساني كه از خوف خدا در هراس هستند . آناني كه به آيات پروردگارشان ايمان دارند . افرادي كه براي پروردگار خود انباز قرار نميدهند ( و كسي و چيزي را شريك او نميكنند ) . اشخاصي كه عطاء ميكنند و ميبخشند آنچه را كه در توان دارند ، در حالي كه دلهايشان ترسان و هراسان است ( از اين كه نكند صدقات و حسنات آنان پذيرفته نگردد ) و به علّت اين كه به سوي خدايشان ( براي حساب و كتاب ) برميگردند . چنين كساني ( كه صفات چهارگانهي ايشان گذشت ) در خيرات و حسنات ( با ديگران ) مسابقهي سرعت ميدهند و در انجام آنها ( بر سايرين ) پيشي ميگيرند . »
شکی نیست که تکیه گاه اصلیو نقطه شروع این موضوع اثبات برانگیخته شدن و بازگشت مجدد است و این مطلبی است که مطالب پیش رو را به یاری و فضل خداوند به آن اختصاص می دهیم.
اثبات معاد
قرآن ثابت یم کند که بعد از مرگ، زندگی مجددی وجود دارد، برانگیخته و جمع شدن، حسابرسی، بهشتی که نیکوکاران از آن بهره می برند و دوزخی که گناهکاران در آن مجازات می شوند، وجود دارد.
از جمله این براهین:
1- اثبات صحت و درستی قرآن و درستی نسبت دادنش به خداوند عزوجل، به خاطر درستی تمامی خبرهایی که از غیب بیان می کند و رویدادهایی که در آینده پیش می آید ثابت یم شود.
2- مقایسه جهان غیب با جهان هستی
قرآن مردمان را فرا می خواند تا جهان غیب را با آنچه مشاهده می کنند مقایسه نمایند از آن جمله زنده شدن و احیای زمین های بایر و بی حاصل.
– ما می بینیم که زمین بایر و بی کشت و زرع که هیچ اثری از زراعت در آن دیده نمی شود بعد از بارش بر آن زنده و سرسبز و شاداب می شود:
« وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » فصلت/39
« و از نشانههاي ( قدرت ) خدا اين است كه تو زمين را خشك و برهوت ميبيني ، امّا هنگامي كه ( قطرههاي حياتبخش ) آب بر آن فرو ميفرستيم ، به جنبش درميآيد و آماسيده ميگردد ( و بعدها به صورت گل و گياه و سبزه موج ميزند ) . آن كس كه اين زمين خشك و برهوت را زنده ميكند ، هم او مردگان را نيز ( در قيامت ) زنده ميگرداند . چرا كه او بر هر چيزي توانا است . »
– همچنان که آدمی را از نیستی به هستی آورده می تواند او را دوباره زنده گرداند:
« وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ » یس/79 – 78
« براي ما مثالي ميزند و آفرينش خود را ( از خاك ) فراموش ميكند و ميگويد : چه كسي ميتواند اين استخوانهائي را كه پوسيده و فرسودهاند زنده گرداند ؟ ! بگو : كسي آنها را زنده ميگرداند كه آنها را نخستين بار ( از نيستي به هستي آورده است و آنها را بدون الگو و مدل ) آفريده است ، و او بس آگاه از ( احوال و اوضاع و چگونگي و ويژگي ) همهي آفريدگان است . »
– استدلال به خواب – که گویی مرگ کوچکی است – بر مرگ بزرگ و اصلی و استدلال به بیداری بر برانگیخته شدن:
« اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ » زمر/42
« خداوند ارواح را به هنگام مرگ انسانها و در وقت خواب انسانها برميگيرد . ارواح كساني را كه فرمان مرگ آنان را صادر كرده است نگاه ميدارد ، و ارواح ديگري را ( كه هنوز صاحبانشان اجلشان فرا نرسيده به تن ) باز ميگرداند تا سرآمد معيّني ( و وقت مشخّصي كه پايان عمر است ) . در اين مسأله ( ي خواب و بيداري كه همسان مردن و زنده شدن است ) نشانههاي روشني ( از مبدأ و معاد و قدرت خدا و ضعف انسانها ) براي انديشمندان است . »
3- اثبات قدرت مطلق خداوند عزوجل
قرآن در باب اثبات قدرت مطلق و بی حد و حصر خداوند به تفصیل سخن گفتن و بدین خاطر زنده گرداندن دوباره بعد از مرگ، برای خداوند کاری بسیار اسان است:
« الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ » یس/83 – 80
« آن كسي كه از درخت سبز ، براي شما آتش بيافريده است ، و شما با آن ، آتش روشن ميكنيد . ( او كه قادر بر رستاخيز انرژيها است ، قادر بر برانگيختن مردگان و بازگرداندن به زندگي دوبارهي ايشان است ) . آيا كسي كه آسمانها و زمين را آفريده است ، قدرت ندارد ( انسانهاي خاك شده را دوباره ) به گونهي خودشان بيافريند ؟ آري ! ( ميتواند چنين كند ) چرا كه او آفريدگار بس آگاه و دانا است . هر گاه خدا چيزي را بخواهد كه بشود ، كار او تنها اين است كه خطاب بدان بگويد : بشو ! و آن هم ميشود . پاكا خداوندي كه مالكيّت و حاكميّت همه چيز در دست او است . و شما به سوي او برگردانده ميشويد ( و به حساب و كتابتان رسيدگي ميگردد ) . »
4- روی دادن نشانه هایی که شبیه برانگیخته شدن مجدد هستند که قرآن از آن ها خبر داده و تاریخ آن ها را ثبت نموده است
از جمله داستان اصحاب کهف که مدت سیصد سال درحالت خواب بودند دوباره خداوند ایشان را برانگیخت در حالی که تمامی آنچه در پیرامونشان بود تغییر کرده بود اما جسم آنان هیچ تغییری نکرده بود و همین شاهدی است بر قدرت خداوند سبحان.
« وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا » کهف / 21
« همان گونه ( كه آنان را به خواب طولاني فرو برديم ، و از آن خواب عميق بيدارشان نموديم ، مردمان شهر را ) هم متوجّه حالشان كرديم ، ( بدان گاه كه ميان خود دربارهي رستاخيز كشمكش داشتند ) تا بدانند كه وعدهي خدا ( دربارهي رستاخيز و زندگي دوباره ) حق است ، و اين كه بدون شكّ قيامت فرا ميرسد . »
5- وعده حق
قرآن در جاهای فراوانی وعده های خداوند را بیان داشته، که در گذشته وعده ای داده و بعدها آن را به انجام رسانده است، همچنین خبر از وعده خداوند در مورد روز حساب و دادنن پاداش بهشت به نیکوکاران و وارد گرداندن گناهکاران به جهنم داده است، اگر تمامی وعده هایی را که در گذشته داده متحقق گشته است پس به تأکید وعده رستاخیز و حسابرسی نیز تحقق خواهد پذیرفت:
« وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ » توبه /111
« و چه كسي از خدا به عهد خود وفاكنندهتر است ؟ »
به عنوان مثال: خداوند به مادر موسی وحی نمود که موسی(ع) را به دریا بیندازد و در عوض به او وعده داد که فرزندش را به او بازگرداند:
« وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ »قصص/7
« ما به مادر موسي الهام كرديم كه موسي را شير بده ، و هنگامي كه بر او ترسيدي ، وي را به دريا ( گونهي نيل ) بينداز ، و مترس و غمگين مباش كه ما او را به تو باز ميگردانيم و از زمرهي پيغمبرانش مينمائيم . »
خداوند به وعده اش وفا نمود:
« فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ » قصص/13
« ( مأموران مادر موسي را به قصر فرعون بردند و نوزاد سخت پستان او را مكيدن گرفت و برق خوشحالي از چشمها جستن كرد ، و بدين ترتيب ) ما موسي را به مادرش بازگردانديم تا چشمش ( از ديدار او ) روشن شود ( و غم و اندوهي در دل او نماند ) و غمگين نگردد و بداند كه وعدهي خدا راست است ، اگر چه بيشتر مردم ( چنين ) نميدانند . »
خداوند سبحان وعده نمود که رومیان بر فارسیان پیروز می گردند و این گونه نیز شد. هنگامی که قوم پیامبر(ص) او را از مکه اخراج نمودند، به او وعده داد که دوباره به مکه باز می گردد، در نتیجه به وعده اش وفا نمود و پیامبر(ص) را به مکه بازگرداند، به وعده اش وفا نمود، خداوند سبحان در جاهای فراوانی در قرآن وعده داد که هنگامی که همگان را دوباره زنده می گرداند:
« واقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ » الانبیاء/ 97
« ( در اين هنگام ) وعدهي راستين ( خدا كه روز قيامت است ) نزديك ميشود ، و به ناگاه ( آن چنان وحشتي سراسر وجود ) كافران ( را فرا ميگيرد كه ) چشمهايشان از حركت باز ميايستد ( و خيره خيره بدان صحنه نگاه ميكنند و فريادشان بلند ميشود كه ) اي واي برما ! ما از اين ( روز ) غافل بوديم ( و روياروئي با خدا و حساب و كتاب را باور نميكرديم و ) بلكه به خود ستم كرديم ( چرا كه كفر و عناد ورزيديم و خويشتن را براي هميشه بدبخت نموديم ) . »
و به زودی به وعده اش وفا خواهد کرد… به مؤمنین وعده داده که از نعمت ای بهشتی بهره خواهند برد:
« إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ » توبه/111
« بيگمان خداوند ( كالاي ) جان و مال مؤمنان را به ( بهاي ) بهشت خريداري ميكند . ( آنان بايد ) در راه خدا بجنگند و بكشند و كشته شوند . اين وعدهاي است كه خداوند آن را در ( كتابهاي آسماني ) تورات و انجيل و قرآن ( به عنوان سند معتبري ثبت كرده است ) و وعدهي راستين آن را داده است ، و چه كسي از خدا به عهد خود وفاكنندهتر است ؟ پس به معاملهاي كه كردهايد شاد باشيد ، و اين پيروزي بزرگ و رستگاري سترگي است . »
و به کافران وعده داده که در آتش انداخته می شوند:
« النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ » حج/72
« آتشي كه خداوند آن را به كافران وعده داده است و بدترين جايگاه است . »
و به زودی به وعده هایش وفا خواهد کرد و به آن ها جامه ی عمل خواهد پوشاند.
6- نظام حق و عادل
قرآن به تفصیل از نظامی سخن گفته که آسمان ها و زمین محکوم آنند و تبیین نموده که آن نظام حق و براساس عدالت بوده که مطابق قوانین و سنن جاری بر آن اجرا می شود:
« وَخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ » جاثیه / 22
« خداوند آسمانها و زمين را به حق آفريده است. »
این نظام حق که تنظیم کننده حرکت زندگی و موجودات است. طبیعی است که بر آدمیان نیز اجرا گردد زیرا آدمیان جزئی از جهان هستی به شمار می آیند اما واقعیت به ما می گوید که گروهی از مردم مورد ظلم و ستم قرار می گیرند و گروهی ظلم می کنند در حالی که همگان در نهایت یم میرند. گروهی گناهانی زشت و پلشت را انجام داده و جزای آن را به طور کامل نمی بینند در حالی که این وضعیت با نظام حق و عدالتی که بر اسمان ها و زمین حاکم است تضاد و منافات دارد مگر این که زندگی دیگری به این حیات ملحق گردد تا مجازات کامل ظالمان، و یاری مظلومان و محاسبه خطاکاران در آن تمام و کمال اجرا گردد. با من در این سخن خداوند بیندیش:
« وَخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ » جاثیه / 22
« خداوند آسمانها و زمين را به حق آفريده است ، تا هر كسي در برابر كارهائي كه انجام ميدهد ، سزا و جزا داده شود ، و به انسانها هيچ گونه ستمي نگردد . »
این آیه میان حقی که آسمان ها و زمین بر اساس آن بر پا گشته اند و همچنین اجرای نظام پاداش در مورد آدمیان ارتباط و هماهنگی برقرار یم نماید. آیات فراوانی در قرآن وجود دارند که از این امر سخن می گویند:
« وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ » ص/ 28 – 27
« ما آسمانها و زمين و چيزهائي را كه در بين آن دو تا است بيهوده نيافريدهايم . اين ، گمان كافران است ( و انگارهي انديشهي بيمار ايشان ) . واي بر كافران ! به آتش دوزخ دچار ميآيند . آيا ( با حكمت و عدالت ما سازگار است ) كساني را كه ايمان ميآورند و كارهاي شايسته انجام ميدهند ، همچون تباهكاران ( و فساد پيشگان در زمين ) بشمار آوريم ؟ و يا اين كه پرهيزگاران را با بزهكاران برابر داريم ؟ »
نمونه کارهایی که انجامش سبب تثبیت این عقیده در درون می شود:
1- برای این که عقیده به جزا و پاداش در یقین بنده مستحکم گردد و تبدیل به بخشی ریشه دار و محکم در ایمانش شود باید که این بینش را به صورت تکرار بر عقلش عرضه دارد تا پیوسته در آن تفکر نماید و در یقینش ریشه دواند، همچنین پی در پی بر احساساتش نیز عرضه دارد تا بر آن غالب و چیره گشته و بخشی معتبر از آن شود…
و این همان کاری است که قرآن بسیار در عرضه مسأله برانگیخته شدن دوباره و پاداش دهی، انجام می دهد و عقل را مورد خطاب قرار داده و آن را نسبت به مسأله آخرت قانع و تسلیم می گرداند و با تصویر سازی و عرضه احوال هولناک و دهشت آور قیامت احساسات را شعله ور می سازد.
از این روی ضروری است که در بنای صحیح عقیده و پاداش دهی آن از قرآن بهره بگیریم و تنها به تصور عقل محدودی که داریم بسنده نکنیم بلکه بکوشیم تا این عقیده در عقل ها و قلب هایمان مستحکم گردد تا میوه تقوی و پایداری، در اجرای دستورات خداوندی دهد و این خواهان آن است که ما بر محورهای شش گانه گانه گذشته و دیگر مواردی که قرآن در خصوص برانگیخته شدن دوباره و جزا ثابت گردانیده تأکید و تکیه نماییم و این مهم از لابه لای هم نشینی پرخیر و برکت با قرآن دست می دهد. خوشا به حال کسی که یک یا چند بار ختم قرآن را به این موضوع خطیر با ارزش اختصاص دهد و به همراه آن به قدر امکان بکوشد تا حقایقی را که آیات آشکار می نماید با احساساتش همساز و موافق نماید.
2- اختصاص دادن زمان هایی جهت تفکر در آیات خداوند که در جهان هستی منتشر و پراکنده شده و از لابه لای آن ها استدلال نمودن بر قدرت نامحدود و بی پایان خداوند عزوجل و این که در این جهان هستی نظامی عادل و دقیق بر حرکت اشیا حک می نماید و ضروریست که همین قانون بر بشر نیز اجرا گردد و این خواهان زندگی پس از مرگ است. با من در این سخن خداوند بیندیش:
« إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ » آل عمران/ 191 – 190
« مسلّماً در آفرينش ( عجيب و غريب و منظّم و مرتّب ) آسمانها و زمين ، و آمد و رفت ( پياپي ، و تاريكي و روشني ، و كوتاهي و درازي ) شب و روز ، نشانهها و دلائلي ( آشكار براي شناخت آفريدگار و كمال و دانش و قدرت او ) براي خردمندان است . كساني كه خدا را ايستاده و نشسته و بر پهلوهايشان افتاده ( و در همهي اوضاع و احوال خود ) ياد ميكنند و دربارهي آفرينش ( شگفتانگيز و دلهرهانگيز و اسرارآميز ) آسمانها و زمين ميانديشند ( و نقشهي دلربا و ساختار حيرتزاي آن ، شور و غوغائي در آنان برميانگيزد ، و به زبان حال و قال ميگويند : ) پروردگارا ! اين ( دستگاه شگفت كائنات ) را بيهوده و عبث نيافريدهاي ؛ تو منزّه و پاكي ( از دست يازيدن به كار باطل ! ) ، پس ما را ( با توفيق بر انجام كارهاي شايسته و بايسته ) از عذاب آتش ( دوزخ ) محفوظ دار . »
تفکر در ملکوت آسمان ها و زمین این پاکان و صالحان را واداشته تا به این حقیقت دست یابند: رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا و این که در آن جهان حسابرسی هست: سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
3- پایبندی به خواندن دعای استفتاح در هنگام نماز شب، ابن عباس (رض) می گوید: هرگاه پیامبر(ص) نماز شب را می خواند می فرمود:« خداوندا! سپاس و ستایش شایسته توست، روشنی بخش زمین و آسمان ها هستی و سپاس و ستایش خاص تو است، نگهدارنده ی اسمان ها و زمین تویی و سپاس و ستایش فقط لایق مقام تو می باشد و پروردگار آسمان ها و زمین و آنچه در آن هاست می باشی، حق هستی و وعده ات حق است، گفته ات حق است، زنده شدن و رسیدن به حضورت حق است، بهشت حق است و آتش دوزخ حق است و همه ی پیغمبرانی که از جانبت فرستاده شده اند حق هستند و قیامت و رستاخیز حق است. »
_____________________________________
منبع: بنای ایمان در پرتو قرآن / مؤلف: مجدی الهلالی / مترجم: مجتبی دوروزی / انتشارات: نشر احسان /تهران/اول 1386
