معماری
خانه ---> اندیشه ---> رویای رسولانه دکتر سروش و ابهامات بی ­پاسخ – ۱
رویا رسولانه۱

رویای رسولانه دکتر سروش و ابهامات بی ­پاسخ – ۱

رویای رسولانه دکتر سروش و ابهامات بی ­پاسخ – ۱

نویسنده: محمد احمدیان – سقز

 

مقدمه

تئوری «قرآن، کلام محمد(ص)» که معمار اولیّه‌­ی آن در ایران، دکتر سروش است، در مدت بیست سال تحولات و تطورات مراحل تکاملی خویش را پشت سر نهاده، آن گونه که آقای سروش در مقاله­‌ی  ۹۵/۳/۶ اشعار می­دارد: «اکنون بیست سال از طرح «قرآن، کلام محمد (ص)» می‌­گذرد، نخست در کتاب بسط تجربه­‌ی نبوی، سپس ده سال بعد، در مصاحبه با رادیو هلند، …. در آن­جا این که قرآن تجربه و تألیف محمد (ص) است، و امروز این دعوی فرضیه [تحت عنوان رویای رسولانه] به تبیین چند معضل کلامی و تفسیری کمک می­‌کند».(۱)

اگر پروژه‌ی قرآن­شناسی دکتر سروش را طی مراحل سه گانه­‌ای تفکیک نماییم در سیر تکاملی آن، این نتیجه حاصل می­‌شود:

مرحله­‌ی اوّل: تجربه­‌ی نبوی پیامبر اسلام (ص)

در این مرحله، نزدیکی به «عوالم معنا» و «کشف پیامبرانه­‌ی» محمد (ص)  می­‌باشد. چنان­چه  سروش اظهار می­‌کند: «اگر پیامبری به معنای نزدیک­تر شدن به عوالم معنا و شنیدن پیام سروش­های غیبی، یک تجربه است، در آن صورت می­‌توان این تجربه را افزون­‌تر، غنی­‌تر و قوی­‌تر کرد.(۲) یعنی نتیجه‌ی «چهل سال ریاضت پیامبر۳» [قبل از بعثت] برای نزدیکی و نزدیک شدن پیامبر است، و یک شب یک­باره هم­چون «بودا» روشن شد، به او «وحی شد»(۴)

مرحله­‌ی دوم: وحی نفسی

در این مرحله، به برداشت نگارنده مرحله­‌ای تکامل یافته­‌تر از مرحله‌ی قبل است، و در این مرحله‌ی نبوت -طبق تئوری  سروش- کشف پیامبرانه آغاز می­‌گردد، و فراتر از مرحله­‌ی قبل، پیامبر «فاعل» است، نه منفعل، و تاثیرات بیرونی فروکش می­‌کند، و جوشش­‌های درونی ناگهانی فوران می­‌یابد: بنابراین «قرآن محصول کشف پیامبرانه­‌ی محمّد بن عبدالله (ص) است، هر چه بود، جوشش و جنبش ضمیر محمّد (ص) و تلاطم دریای او بود که به کشف «وحی» منجر شد(۵) دیگر در این مرحله رفتار طوطی‌واری و مقلّدی محمّد (ص) تبدیل به تولیدگری چون «زنبور عسل» می­‌شود، و سرانجام آن، محمّد مولّف قرآن می­‌گردد.

 مرحله‌ی سوم: رویای رسولانه محمد

این مرحله، یا این برهه از تاریخ فرضیه­‌های قرآن­‌پژوهی دکتر سروش، مرحله­‌ی تکاملی « وحی»است که با توجه به تطورات، و دگرگونی تئوری در طول بیست سال، انتظار آن می­‌رود در مراحل بعدی تئوری در کش و قوس اندیشه­‌ی قرآنی دکتر سروش، گام­‌های دیگری را بردارد، که قابل پیش­‌بینی نیست که آیا معضلات پیش­‌پای مخاطبانش را برمی­‌دارد، یا بر دامنه­‌ی ابهامات می­‌افزاید؟

در این مرحله که «رویایی – بصری» نام نهاده است و اشعار می­دارد: «کلام – سمعی» بودن قرآن، تا بیش از این، موضوع تأمّل و تحقیق بود، اکنون «رویای – بصری» بودنش چشمک و خنبک می­زند و به تفّرج و تدّبر دعوت می­‌نمود. در هر دو قضیه محمّد (ص) «فاعل» نه منفعل؛ و گاه در جای اوّل شخص و گاه در جای دوم شخص و سوم شخص می­‌نشست. امّا در فرضیه­‌ی جدید گویی در مواردی، او «شاهد و ناظری» (نه مستمع مطالبی است، … پاره­‌ای از قرآن، چنان تصویری است، که «سمعی – بصری» بودن تجربه­‌ی وحیانی محمّد(ص)، بهترین تعبیر آن است».(۶)

با این مقدمه پروژه‌ی تئوری «وحی» از منظر «درون­‌دینی» و «برون­‌دینی» دکتر سروش قابل تامّل و تفحّص است، هر چند صاحب ­نظرانی در طول بیست سال گذشته، در این رابطه احساس تکلیف نموده، و قلم­‌فرسایی نموده­‌اند؛ و موضوع اخیر آقای دکتر سروش که مورد نقد و نظر صاحبان فکر و ارباب معرفت قرار گرفته، این قلم هم احساس تکلیف نموده و در حدّ بضاعت علمی خویش «ابهامات» بی­‌پاسخ در فرضیات و تئوری وحی طرح، تا اهل نظر را به تدبّر و پاسخ فرا خواند.

 

فصل اول: برون دینی

ابهامات و نکات قابل تأمّل در رویای رسولانه

 

زبان­شناسی در قرآن

قرآن جایگاه ویژه و گسترده‌­ای به قصص بخشیده، صرف­نظر از این­که نکات آموزشی، تربیتی، تجربی و غیره را به مخاطبان قرآن عرضه می­‌دارد، بیشتر قصه‌ها، دیالوگ­‌های صورت گرفته در میان بازیگران صحنه­‌های مختلف، در قرآن است. دیالوگ و گفت­گوی خداوند با ابلیس، خداوند با آدم و حّوا، قابیل و هابیل، نوح با قومش، ابراهیم با خدا، موسی و خدا، جبرئیل با ابراهیم و لوط با قومش، فرعون با موسی، هارون با قوم موسی و سامری، سلیمان با هدهد، و مورچه، زکریّا با همسر عمران، زکریّا با مریم، خواهر موسی با ماموران فرعون، و غیره. این دیالوگ­‌ها صرف­نظر از این­که وحی سمعی و کلامی به محمّد (ص) می­‌باشد، و محمّد قابل و منفعل وحی، یا این­که محمّد در تمام این صحنه­‌ها «شاهد» بوده باشد، چنان­چه دکتر سروش می­‌گوید: «به جای این گزاره که در قرآن، الله گوینده است و محمد(ص) شنونده، این­که این گزاره می­‌نشیند که در قرآن، محمّد (ص) «ناظر» است و محمد(ص) در «روای» است. خطابی و مخاطبی، اخباری و مخبری و متکلمی و کلامی در کار نیست؛ بلکه همه «نظارت و روایت» است(۷) با این وصف، محمّد(ص) تبدیل به ذاتی فراگیر و همه جا حاضر و ناظر می­‌شود، و مقتضی این امر می­‌گردد، که اراده­‌ی «یفعل مایشاء» بگیرد. طبق این فرضیه دو نکته در گفته  سروش قابل بحث و کاوش است:

الف- نظارت و حضور محمّد (ص) در کلیه صحنه­‌های مطرح شده در تاریخ قصص قرآنی؛

ب- روایت، نظارت­ها به زبان واحد، به نام «قرآن» یا «رویای رسولانه».

اگر با کمی تأمّل در قرآن نظر افکنیم قهرمانان و سخن­گویان دیالوگ­‌های قرآن، از نظر تنوّع در گفتار به چند دسته تقسیم می­‌شوند:

(۱) سخنگویان دیالوگ‌ها از نظر سرشت و ماهیت زبانی

  • خداوند
  • ابلیس
  • جبرئیل
  • آدم و حوّا و ذرّیه آنان

(۲) سخن­گویان دیالوگ­‌ها از نظر تنوع زمانی و تاریخی:

  • ابتدای خلقت آدم و حوّا
  • دوران نوح(ع)
  • دوران ابراهیم(ع)
  • دوران موسی و عیسی(ع)
  • دوره‌ی دعوت پیامبر(ص) در مکّه و مدینه

(۳) سخن­گویان دیالوگ­‌ها، از نظر تنوّع زبانی (درباری، سلطان، شهری، روستایی، زن و مرد):

  • سخنان آدم و حوّا، قابیل و هابیل ابتدای زبان­شناسی و شکل­‌گیری زبان؛
  • نوح و ملاء قومش،
  • سخنان فرعون و آسیه، و هامان درباری، مادر و خواهر موسی،
  • سخنان فرعون و همسر درباری، یوسف و برادران روستایی‌اش؛
  • سلیمان پیامبر و ملکه سباء و کابینه­‌ی ملکه،

پرسش قابل طرح این است:

۱ـ  از نظر سرشت و ماهیت زبانی، زبان خداوند در دیالوگ و گفت­گوها، همان زبان ابلیس، جبرئیل، آدم و حوا، و سایر پیامبران و حیوانات مطرح در قصص،  یک زبان واحد و مشترک بوده است، که در قرآن آمده، و پیامبر ناظر، این صحنه­‌ها را دیده و آن‌ها را به یک «سبک واحد» از نظر ادبی و زبان­شناسی روایت کرده است؟ یا این‌که قائل به این باشیم، این خداوند است در تمام این صحنه­‌ها ناظر و حاضر و تمام ماجراها و دیالوگ­‌ها را، «پردازش و ویرایش» نموده و نقل به مضمون می­‌کند، کدام یک؟

نمودار مسئله مطرح به این گونه درمی­آید:

نمودار۱

رویا رسولانه۱

۲ـ سخن­گویان دیالوگ­‌های قرآنی از نظر متن زمانی و تاریخی:

آن­چه به نام قصص در قرآن مطرح است، محصول دیالوگ و گفت­گوهایی در طول حیات بشر است. سبک  ادبیات، صرف­نظر از زبان­های مختلف، -مثل عربی، ثریانی، رومی، …- اگر تنها سبک نگارش ادبیات واحدی را بررسی کنیم، به موازات قرن­ها تغییر یافته است، و اخیراً در طول یک دهه قابل تغییر است. سبک ادبیات و نگارش «کلیله و دمنه» با «گلستان» متفاوت است ، هر چند فاصله زمانی آن بیشتر از هفت قرن نیست، سبک ادبیات گلستان با نگارش امروز متفاوت دارد،  و سبک قبل از انقلاب در ایران با وضع نگارش امروز،  تغییر یافته، و تغییر خواهد کرد. حتی ادبیات سروش با بعضی صاحبان قلم متفاوت است، حال چگونه در طول قرن­ها این سبک و روش گفتاری، و روش نگارشی یک­نواخت و هم­آهنگ است؟ آیا محمّد(ص) با حضور در این صحنه‌ها، تنوع‌­های سبک گفتاری را به متن واحد تبدیل کرده است، یا اراده‌ی فرازمینی (خدا) است که نگارش، ویرایش دیالوگ‌­ها را به متن واحدی به نام «قرآن» تبدیل می­‌کند؟

نمودار تنوع در سبک گفتاری در قرون متمادی:

نمودار ۲

رویا رسولانه۲

۳ـ تنوّع سبک گفتاری – طیف­‌های اجتماعی:

در میان سخن­گویان دیالوگ‌­های قرآنی، نظر بر قرار گرفتن دیالوگ­‌ها در طول تاریخ و به درازای تاریخ حیات انسان، آن­چه در قرآن بیان شده، همگی دارای یک فرهنگ واحد نبوده‌­اند. از میان افراد مطرح در قصص قرآنی قصرنشین و سلطان، روستایی و شهری، زن و مرد، برده و برده­‌فروش، پیامبر(ص) و پیروان، اقشار و طیف­‌های اجتماعی فراوانی وجود دارند، که در آیات و قصص قرآن یک ادبیات هماهنگ و یک­نواخت و ادبیاتی واحد، در اغلب سوره‌ها بیان و مطرح است. آیا با حضور شخصیت پیامبر در تمام این صحنه و نظاره­‌گری و دریافت گفت‌وگوی تمام طیف­‌های مختلف، منطقی به نظر می­‌رسد، که پیامبر(ص) در آن واحد با دریافت تنوع لهجه­‌ای، زبانی و فرهنگی، آن­ها را تبدیل به یک متن واحد کند؟ یا این­که بپذیریم تمام دیالوگ­‌ها و وجود تفاوت در موقعیت اجتماعی افراد خداوند گفته‌های آن­ها را «ویرایش» و با نقل مضمون در کلامی منسجم به نام متن قرآن، در قالب وحی به پیامبر منتقل می­‌کند؟

نموادر ۳

رویا رسولانه۳

آن­چه که امروز شاهد آن هستیم سیستم­‌های ترجمه­‌ی الکترونیکی قادر است، زبانی را به زبانی ترجمه کند، (ارائه­‌ی لهجه­‌ها، زبان­ها و گفتارها و سخنان مختلف را تبدیل کردن به متن واحد و یک­نواخت تا امروز امری محال و غیرممکن بوده است، بنابراین آن­چه حقیقت دارد این است که تمام قصص­ قرآنی با تنوّع و «ماهیت زبانی»، با «تنوّع تاریخی و زمانی» و با «تنوّع زبانی و فرهنگی» تماماً حوادثی گفتاری تاریخی بوده که خداوند آن‌ها را در قالب وحی بیان می­‌کند، و نقل این­ها، نقل به مضمون است ویرایش شده که در شأن نقل در کلام خداوند «قرآن» را داشته باشد. و این نظر به حقیقت نزدیک­‌تر و محتمل­‌تر است، نه این­که پیامبر را، به مثابه یک دستگاه تبدیل در مقابل این همه تنوّع گفتاری قرار دهیم. لذا سروش در تئوری «رویای رسولانه» این ابهام را بی­‌پاسخ گذاشته، و یا شاید اصلاً به آن عنایت نکرده است. هر چند در نظریات قبلی­‌اش بدان اشاره می‌کند: «آن­چه او از خدا دریافت می­‌کند، «مضمون وحی» است، امّا این مضمون را نمی­‌توان به همان شکل به مردم عرضه کرد، … وظیفه­‌ی شخص پیامبر این است که به این مضمون بی‌صورت، صورت بخشد تا آن را در دسترس همگان قرار دهد».(۸)

در همین راستا می­‌توان گفت که تجربه­‌ی دینی سرشت زبانی ندارد، و این تجربه­‌گر است، که آن را به زبان در می‌­آورد. در واقع تجربه­‌گر یک گزارش زبانی از آن را ارائه می­‌دهد؛ امّا در «وحی» پیامبر گزارش­گر تجربه­‌های خود نیست، بلکه همان مضامین را که از خداوند دریافت کرده، ارائه می­‌دهد … در نظریه سرشت و ماهیت زبانی «وحی» هم مضمون و هم صورت زبانی، از خدا است.(۹)

قرآن متأثر از محیط اجتماعی

در رابطه با تأثیر محیط بر قرآن سروش اشعار می­دارد: «آن­گاه مسئله «کلام وحی» حلّ و منحل خواهد شد، که کلام محمد(ص)، به جای کلام خدا خواهد نشست؛ و پستی و بلندی­‌های بلاغت و ورود فرهنگ عربی و قصور و فتور علمی و ظهور چهره­‌ی بشری خداوند در قرآن، همه­‌ی اینها مقتضای انسان بودن مؤلّف آن دفتر فاخر است» و در کتاب بسط تجربه‌ی نبوی به تفصیل تأثیر محیط بر قرآن را به نمایش می­‌گذارد و اظهار می‌کند « این که قرآن نشان از حوران سیه چشم (رحمان/۷۲) خلقت شتر (غاشیه/۱۷) میوه­‌های گرمسیری چون موز، خرما، اَنار، زیتون و انجیر، کوچ تابستانی و زمستانی قریش، ابولهب و همسرش، و دختران زنده بگور و غیره، همه نشان می­دهد که چگونه رنگ و بوی ذوق و ظرافت و خلق و خشونت در رسم و عادت و محیط و معیشت عربی، هسته­‌ی مرکزی «اندیشه‌ی اسلامی» را چون قشری ستبر فرا گرفته است. در ارزیابی این نکته که قرآن متأثر از محیط عربی است ، و اگر محیط نزول و مخاطبان اولیّه قرآن کسانی غیر از محیط شبه جزیره عربستان بودند، بعضی تمثیلاتش متغیر می­‌شود، نفی مطلق آن امر خلاف منطق است، ولی این قاعده کلّیت نداشته، و مبنای آن دارای استدلال محکم و استواری نمی­‌باشد زیرا:

الف) اگر در قرآن صحبت از قریش به میان آمده، مخاطبان اولیّه قرآن هستند، امّا یک پیام عمومی و کلّی در سوره است که جاودانه و ماندگار می­‌باشد، آن نتیجه­‌ی «عبودیت» و «اطاعت» خداوند است. چون تأمین دو ویژگی بارز و جاودانه‌ی نظام اجتماعی سیاسی «تأمین معیشت» و «تأمین امنیت» است. به عنوان یک قاعده‌ی کلّی و ابدی، قرآن این پیام را می­‌دهد، هم‌چنان‌که خداوند تأمین کننده «معیشت و امنیت» قریش بوده، و انتظار بندگی از آنان نمود، حاکمان در صورتی حقّ درخواست اطاعت از شهروندان را دارند، که این دو حقوق اولیّه را تأمین کنند.

ب) اشاره به شتر، به عنوان حیوانی استثنایی برای اثبات ربوبیّت الهی، اختصاص به عرب و فرهنگ عرب نیست، زیرا ویژگی اختصاصی در شتر وجود دارد که در سایر حیوانات دیگر وجود ندارد از«طرفی» شبه جزیره عربستان همچنان‌که صاحب شتر بود، صاحب گاو و بز بود و نامشان در قرآن آمده است؛ و بنابراین امری اختصاصی نیست.

ج) قرآن از دختران زنده بگور صحبت می­‌کند، امری تاریخی و تنها اختصاص به فرهنگ عرب و قوم عرب نداشت. زیرا زنان و دختران دو قشر محروم اجتماعی بودند که چون شمشیرزن و سوارکار نبودند لذا به عناوین مختلف تضییع حقوق می­‌شدند، از جمله «زنده بگور شدن» و سلب حقّ حیات، این امر کهنه شده و رنگ و لعاب آن تغییر کرده است. در زمان نزول وحی جسم­‌ها زنده بگور می­‌شدند، امروز معنویت زنان زنده بگور می­‌شود، و جسم­ها برای بهره‌کشی باقی می­‌مانند. پس دفاع عمومی، جهانی و جاودانی از حقوق دختران و زنان است با تقبیح زنده به گور کردن، امّا حقّ حیات، حقّ اولیّه زنان است. مدرنیته این حقّ را در لباس دیگری دفن می­‌کند. بعد از این همه دفاع از حقوق بشر و « اعلامیه جهانی ۱۹۴۷ ، در تاریخ ۱۷ ماه مه ۲۰۱۶ هفته نامه‌ی «ژورنال دودیمانش» به رهبری خانم کریستین کارد علیه آزار جنسی فرانسه اعلامیه ۱۷ زن وزیر را منتشر کرد که دیگر تحمل  آزار جنسی و سکوت را ندارند، که در خلال پست مدیریتی و وزارت مورد تجاوز «جنسی» قرار گرفته‌اند، آن هم در سطح وزرات، تنها در یک کشور پس فرهنگ‌ها تغییر در نوع تطبیق حقوق داده است، ولی قاعده‌ی اصلی و پیام قرآنی برای حفظ حقوق، بجای خودش باقی است.

نظریه تاثیر اجتماع بر قرآن خیلی دلایل نفی به همراه دارد:

– در مقابل اذیت و آزار ابولهب، چرا اسمی از ابوطالب حامی دلسوز پیامبر نیامده؟

– در مقابل ام جمیل همسر ابولهب، چرا یادی از فداکاری خدیجه نیامده است؟

  – در مقابل سلطنت و قدرت سیاسی ملکه سباء ، اسمی از پادشاه حبشه حامی مسلمانان نیامده؟

– در مقابل حکمت و درایت لقمان حکیم، غلام حبشی ، یادی از فلاسفه، افلاطون و سقراط نیامده؟

– در مقابل ولید بن مغیره (سوره مدّثر) ، چرا نامی از عمر و عثمان(رض) نیامده؟

– این همه صحبت از «جنّات و جنّت» است که صحرای حجاز خشک و لم‌یزرع و مسائل دیگری که مجال بحث آن‌ها در مقاله نمی‌گنجد، نشانگر این است،

 اوّلاً: قاعده‌ی تغییر فرهنگ عربی بر قرآن یک قاعده‌ی عمومی نیست،

ثانیاً: مطالب این نکته را می­رساند که قرآن رؤیای محمد (ص) نمی‌باشد، اگر بود، جای خودش بود یادی از خدیجه، ابوطالب، پادشاه حبشه، و کسان دیگری که برای محمد فداکاری می­‌کردند به میان می‌آمد. شرط «وفاداری» نیست برای «پیامبر» که در طول ۲۳ سال رؤیا چنان فداکارانی را ، نادیده بگیرد ولی کسان دیگری را قرآن انگشت کند که مستحق آن نبودند، لذا به یقین  می­توان گفت محمد(ص) این مسائل مطرح در قرآن با اهداف و مقاصد خاص توسط امر ماورائی( خدا) صورت گرفته و رؤیای رسولانه نمی­‌باشد. رؤیا ارادی بود یا غیرارادی؟

 ربوبیّت الهی مقتضی این است که بشریت بدون هدایت رها نشود، لذا خداوند رسولانی را برای هدایت آن‌ها مبعوث می‌کند- حال رسول « قابل» وحی باشد یا « فاعل»، آن گونه که دکتر سروش اظهار می­کند- چنین سؤالاتی مطرح می­شود:

۱ ) آیا رؤیای روایت شده، برای دیگران الزام آور است یا نه؟

۲) آیا رؤیا ارادی صورت گرفته است یا غیر ارادی؟

 ۳) آیا رؤیا اختصاص به تمام پیامبران داشته؛ یا اختصاص به محمد (ص)؟

۴) آیا تحقق رؤیا از نظر زمانی قابلیت اجرایی آن، کُند صورت گرفته است یا سریع؟

۱- آیا رؤیاهای روایت شده برای دیگران الزام آور است یا نه؟ 

آن‌چه جای تأمل است برنامه هدایت بشریت چرا باید در رؤیا تحقق پیدا کند، در هر شرایطی که هم «رمزآلود و هم مه آلود» است آن گونه که سروش معتقد است: « خواب همواره در صریح ترین صورتش باز هم رمزآلود و مه آلود است؛ و نیازمند خواب گزار است» (۱۲)

۲- از طرفی هزار و چهارصد سال از عمر این پیام هدایت بخش می­گذرد؛ و خوابگزار تعبیرگران آن متولد نشده‌اند، تا این رؤیایی که مظهر هدایت انسان است، تعبیر کنند و بشریت بتواند بهره کافی و لازم از آن را دریابد. ایرادی دیگری که به آن وارد است دارای تناقض و پریشانی است؛ آن گونه که سروش آن را وصف می­‌کند: « در رؤیا زمان پیش و پس می­‌شود، شخصیّت­ها به جای هم می­‌نشیند پارادوکس و تناقض ممکن می­‌شود، نظم‌ها، پریشان می­‌شود و اندازه‌ها و معیارها برهم می­‌خورد…) (۱۳)

۳- با این توصیف آیا این گونه رؤیا حجّت و الزام‌آور است؟ سروش آن را حجّت می‌داند و اظهار می­‌کند: (مگر ادعای «وحی» حجّت است؟ مؤمنان به هر دلیل که وحی نبوی را حجّت می­‌دانند، خواب نبی را هم که عین وحی اوست، باید معتبر بشمارند…» (۱۴

بنابراین به دلایل ذیل این تئوری با اشکالاتی مواجه است:

الف) دکتر سروش در نظریه‌اش دچار پارادوکس آشکار گردیده، از طرفی رؤیا را پریشان و دارای تناقض و رمزآلود تفسیر و تعبیر می­کند، و از طرفی دیگر دلیل بر حجّت بودن آن ارائه می­‌دهد. فروکاستن جایگاه «وحی» به رؤیا، پارادوکس دیگری که در نظریه سروش به چشم می­‌خورد؛ اگر قرار باشد رؤیا هم‌طراز و هم وزن «وحی» باشد؛ چرا پیامبر(ص) فرمود رؤیا  نبوّت است؟ این روایت نشانه‌ی این است که بعضی از امور فرعی اگر در «وحی» نیامده باشد؛ در رؤیا شکل می‌گیرد.

ب) اگر تمام رؤیاهای پیامبران الزام‌آور و حجّت است، چرا حضرت ابراهیم(ع) پسرش را ملزم به ذبح نکرد، و از او کسب اجازه نمود، مگر امر شرعی الزام آور، اجازه‌پذیر است؟ «هرچند خواب پیامبر در آیه ۴۳ سوره‌ی انفال عکس حقیقت را مشاهده کرد، نه صورت واقعی را.»

«‏فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قَالَ یَا بُنَیَّ إِنِّی أَرَى فِی الْمَنَامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ» [صافات /۱۰۲]

«‏وقتی که (او متولّد شد و بزرگ گردید و) به سنّی رسید که بتواند با او به تلاش (در پی معاش) ایستد، ابراهیم بدو گفت: فرزندم! من در خواب چنان می‌بینم که باید تو را سر ببرم (و قربانیّت کنم ). بنگر نظرت چیست‌؟ گفت: ای پدر! کاری که به تو دستور داده می‌شود بکن. به خواست خدا مرا از زمره شکیبایان خواهی یافت.»

 ج)  سروش از «ابن عربی» نقل می­‌کند که ابراهیم در تعبیر خواب خود به خطا رفت: «محی الدین عربی هم به ما می­گوید که ابراهیم درتعبیر خواب خود به خطا رفت، دیده بود که فرزندش را قربانی می‌­کند، و غافل بود که خواب همان بیداری نیست، و باید تعبیر شود؛ کمر به قتل فرزند بست، امّا به او نمودند که تفسیر درست خواب، قربانی کردن گوسفندان است، نه فرزند» حال با این شُبهه که ابن العربی بر رؤیا وارد می­‌کند، رؤیاهای رسولانه  سروش؛ از طرفی قاطعیت الزام‌آوری خودش را از دست می­‌دهد، و از طرفی دیگر تا ظهور معبّران و تعبیرگزاران و روانکاوان بعد از هزارو چهارصد سال بیایند، تکلیف مسلمانان چیست؟

از طرف دیگر وقتی خود پیامبر( حضرت ابراهیم) در تعبیر خوابش اینگونه دچار اشتباه  شده است، ما چگونه به تعبیر خواب معبران که پیامبر هم نیستد اعتماد کنیم؟!

 ۲) آیا رؤیا ارادی بود، یا غیر ارادی؟

پیامبری و پیامبر شدن ارادی و یک امر شخصی نیست، خطاب‌های قرآن به پیامبران در باب ابلاغ رسالت و مأموریت امری است که با اراده‌ی آنان صورت نگرفته، که در قرآن آیات زیادی این مهم را تایید می‌نمایند.

«‏ وَأَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ ‏»[شعراء/۲۱۴]

«‏خویشاوندان نزدیک خود را (از شرک و مخالفت با فرمان پروردگار) بترسان (و آنان را به سوی توحید و دادگری فرا خوان).»

«‏ وَأَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمَا یُوحَى ‏» [طه/۱۳]

«‏من تو را (برای مقام رسالت) برگزیده‌ام ، پس گوش فراده بدانچه وحی می‌شود (تا آن را خوب بیاموزی و به قوم خود برسانی).»

    اگر رؤیا ارادی بوده سؤالات ذیل بی‌پاسخ می­‌ماند؟

– چرا رؤیای پیامبر در ۴۰سالگی شروع گردید، در صورتی که نیاز هدایت بشریت از نگاه ایشان مقتضی اقدام زودتر بود؟

 – چرا پیامبر در مقابل «یسئلونک»ها که در قرآن مکرر تکرار شده، همان لحظه و در همان مکان به رؤیا نرفته، و جواب و پاسخ‌ها را به پرسش­گران نداده است؟

– چرا در مورد قضیه عایشه، و تهمت­‌های ناروائی که به ایشان بستند، سریع اقدام به رؤیا و روایت نکرده؟ چون آن گونه عایشه نقل می­‌کند و مفسران آن را آورده‌اند؛ چهل روز بعد آیات نور نازل گردید.

– چرا در رؤیای پیامبر از فداکاری دلسوزانه‌ی کسانی چون خدیجه، ابوطالب و سایر یارانش یادی نرفته، ولی از ابولهب، اُم جمیل همسرش سوره­‌ی مستقل نظم می­‌گیرد؟ و ده‌ها چرای دیگری …

بنابراین محتمل‌تر و یقینی‌تر این است، که بپذیریم رؤیا ارادی نیست، و منبع هدایت‌بخش، باید با اراده‌ صورت گیرد، آن هم اراده فرازمینی و مالک هستی که خداوند است، و بنابراین پذیرش وحی منطقی‌تر است، تا رؤیا؛ و اگر بنا باشد هر امر عادی و تجربه ناپذیر و ناآشنا باشد، آن گونه سروش می­گوید، به رؤیا پناه بردن، حل معضل تفسیری مسلمانان نمی‌­باشد.

۳-آیا رؤیا اختصاص به تمام پیامبران داشته است، یا اختصاص به محمد(ص) بوده ؟

قصص انبیاء بخش اعظم قرآن را به خود اختصاص داده است، و در میان تمام انبیاء از رؤیای چند نفر آنان صحبت به میان آمده است، یکی ابراهیم(ع) و دیگری یوسف(ع) و پیامبر اسلام (ص) که دو آیه ۲۷ فتح و ۶۰ اسراء به آن اشاره کرده است. هر چند ابن العربی رؤیای ابراهیم را زیر سؤال برده است، و رؤیای یوسف هم در دوران کوکی­اش صورت گرفته است.

الف) حال اگر سایر پیامبران برنامه هدایت را از رؤیا دریافت داشته‌­اند، چرا به جز این دو مورد از انبیاء، اسمی از آنان برده نشده ؛ آن گونه که در قصص آمده است. پس نتیجه می‌گیریم پیامبران یا همانند موسی گفتگوی مستقیم با خداوند داشته؛ و یا قابل «وحی» و خداوند « فاعل» و جبرئیل واسطه آنان بوده است.

ب) اگر امر دریافت برنامه‌ی هدایت از طریق رؤیا اختصاص و ویژه‌ی پیامبر اسلام بوده، چرا خداوند همان روال قبلی را اجرا نموده؟ و روش­های قبلی ارسال (وحی) چه اشکالی داشته که خداوند برنامه‌ی هدایت را واگذار به رؤیا نموده، که با گذشت هزار و چهارصد سال، هنوز تعبیر آن بدست پیروان قرآن نرسیده؛ صرف نظر از تناقض و مه‌آلود بودنش؟

ج) معلوم است، رؤیای پیامبران غیر ارادی بوده، چون اگر با اراده‌ی آنان صورت می­گرفت، در رؤیا یعقوب از حال یوسف مطلع می­‌گردید؛ و سی سال در فراق یوسف زندگی را بسرنمی­‌برد.

۴- احکام رؤیایی از نظر زمانی کُند صورت گرفته است یا سریع؟

سروش « تجربه‌ی دینی» را در سه دسته تقسیم بندی می‌­کند، یعنی از نظر ایشان قرآن موجود «جوهر» (هسته‌ی) مرکزی، و دو پوسته ی محافظ دارد هسته‌ی مرکزی آن، اعتقاد به یک (مبدأ عالی) و دو پوسته‌ی آن «فقه و اخلاق» است. پیامبر ابتدا «گوهری» را در تجربه‌های خود یافت (احساس خشیّت، محبّت، هیبت، خضوع و طاعت، نسبت به یک مبدأ عالی و حیرت در جمال و جلال او، و کشف رازهای عالم و مقصد زندگی آدمیان …) و آنگاه غیورانه و مدبّرانه (صدفی از فقه و اخلاق به دور این گوهر تنید، تا هم از تصرف نااهلان مصونش بدارد و هم راه رسیدن به آن را به اهلش بنماید.

 طبق این تئوری سروش (هسته) و جوهره‌ی تجربه‌ی دینی، باور و اعتقادات درونی است و به پیروی از باور، ارزش‌های دینی و احکام تحقق می­‌یابد. حال در قرآن چهار مورد رؤیا بیان شده و اجرائی شدن هرکدام متفاوت و چندگونه است.

لف- رؤیا ابراهیم طبق آیات (۱۱۰-۱۰۰) صافات، قصّه و نتیجه‌ی آن را بیان می­کند، ابراهیم به دنبال رؤیا، «اقدام به ذبح اسماعیل نمود، و در آیه ی ۱۰۷ با اهداء ذبح مأموریت به پایان می­رسد.»

«‏فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قَالَ یَا بُنَیَّ إِنِّی أَرَى فِی الْمَنَامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ» [صافات/۱۰۲]

«‏وقتی که (او متولّد شد و بزرگ گردید و) به سنّی رسید که بتواند با او به تلاش (در پی معاش) ایستد، ابراهیم بدو گفت: فرزندم! من در خواب چنان می‌بینم که باید تو را سر ببرم (و قربانیّت کنم). بنگر نظرت چیست‌؟ گفت: ای پدر! کاری که به تو دستور داده می‌شود بکن. به خواست خدا مرا از زمره شکیبایان خواهی یافت.‏»

ب- «رؤیای یوسف که در سن کودکی آن را می­‌بیند، و بعد از سه دهه تحقق می­‌یابد. »

«‏إِذْ قَالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یَا أَبتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سَاجِدِینَ» [یوسف/۴]

«‏(ای پیغمبر ! به یاد دار ) آن گاه را که یوسف به پدرش گفت: ای پدر! من در خواب دیدم که یازده ستاره، و همچنین خورشید و ماه در برابرم سجده می‌کنند.»

 ج- خواب فرعون مصر، که آیات (۵۵-۴۳) سوره ی یوسف را به خودش اختصاص می­‌دهد؛ طبق آیات ۴۷ ،۴۸ بعد از پانزده سال تحقق یافت.

د- خواب تأویل شده دو غلام زندانی هم بند یوسف، در آیات ۴۱-۳۶ سوره‌ی یوسف، در کمترین زمان تحقق یافت و آزادی یکی؛ و اعدام دیگری نتیجه‌ی عملی خواب آنان بود.

ه- یکی دیگر از رؤیاهای مطرح در قرآن رؤیای تصدیق شده‌ی پیامبر اسلام (ص)است. آیه ی ۲۷ سوره ی فتح بدان اشاره می­کند، و در سال بعدش تحقق یافت.

حال عنایت به تفاوت سه رؤیای پیامبرانه از نظر زمان اجرایی، رؤیاهای رسولانه‌ی  پروژه‌ی آقای سروش، اگر آیات احکام فقه، به عنوان یک قاعده‌ی آمره، از طرف خداوند اعلام نشده باشد، و احکام رؤیایی باشند، چگونه تفسیر عملی گردیده و اجرایی شده، و ضریب اطمینان اجرایی بودن آنها چقدر بوده است؟ با توجّه به اینکه دکتر سروش رویا را «رمز آلود»، «در رؤیا زمان پیش و پس می‌شود»، « پارادوکس و تناقض صورت می‌­گیرد» (۱۷)

 ۴-نقص تاریخ نگاری در رؤیا رسولانه

در تئوری رویای رسولانه‌ی سروش، تمام لحظات تاریخ حیات بشر از «آدم» تا آغاز دعوت پیامبر اسلام و تا پایان جهان، همانند پرده‌ی سینما، یکی پس از دیگری ظاهر می­شود، تاریخ دعوت پیامبران به درازای دعوت و حیات انسان مطرح در قرآن- اعم از پیامبران و ملأ آنان- از موافقان و مخالفان همانند یک فیلم سینمایی جلو چشمان پیامبر ظاهر می­‌شوند؛ و پیامبر اسلام(ص) در « ناهشیاری» همه را مشاهده، و در « هوشیاری »توصیف و تعریف می‌کند. قصّه و ماجرای دعوت هزاران ساله‌ی (۲۵) پیامبر مطرح شد قرآن، و علاوه بر آنان، شخصیت‌های دیگری که پیامبر نبوده‌اند از جمله: طالوت، جالوت، ملکه سبأ، مریم، خانواده‌ی عمران، ذوالقرنین، لقمان حکیم، خضر، اصحاب کهف، که از نظر جغرافیایی حوزه‌ی فعالیت پیامبران، آن گونه مفسران بیان می­کنند خاورمیانه را تحت شعاع قرار داده‌اند و بعضی از شخصیت‌هایی که حوزه‌ی جغرافیایی آن واضح و روشن نیست.

سروش قدرت فراگیر «رؤیایی- بصری» پیامبر ما را چنان به اوج می­برد؛ ذرّه‌ای در هستی از نگاه ایشان مستور و پنهان نمی‌ماند و اشعار می دارد: « چنان تصویری و بصری و سینمایی‌اند، که گویا در عالم رؤیا بر پرده‌ی خیال می‌­تابد و گویی کسی با محمد (ص) سخن نمی­‌گوید، بلکه او صحنه‌ای را می­‌بیند و روایت می­‌کند». سروش تا آنجا پیش می­رود که تسبیح اشیاء هم از دیدگان محمد (ص) پنهان نمانده است «پیامبر اکرم تسبیح اشیاء را حقیقتاَ شنیده و درک کرده است و این جزء عالم (استغراق و خیال) رخ نمی­دهد؛ … می­توان در اینجا گفت (که قدرت محمد(ص)) از سمع و بصر هم فراتر رفت و به شمّ و لمس و ذوق هم رسیده. یعنی رؤیای نبوی از پرده‌ی بی‌جان سینما هم فراتر می‌­رود، و جان می­‌گیرد و زنده می­‌شود، و اوصاف حیات در آن تجلّی می­‌کند. (۱۸)

سؤالی که مطرح است، و جای تدبّر و تأمّل، پیامبر با این همه توانایی در عالم وجود و هستی، که تاریخچه‌ای از دعوت پیامبران را بیان می­‌کند، ولی نامی از دعوت گران و پیامبران «عرفانی» نمی­‌برد. آن طور که دکتر  ملکیان ادیان را به دو دسته تقسیم می­‌کند: ادیان خواه (وحیانی) باشند (مانند اسلام) و خواه عرفانی مانند (آیین بودا)، (آیین هندو) (آیین دائو) آیین شنتو و آیین زردشتی (۱۹) امّا در حوزه‌ی رؤیت و رؤیا و روایت پیامبر نامی از این پیامبران عرفانی به میان نمی­آورد. درصورتی که ایران آیین زردشتی داشته و عراق همجوار و هم‌مرز شبه جزیره عربستان، زیر سلطه دولت ایران بوده است. چرا مرز رؤیاهای پیامبر محدود بوده یا پیامبران عرفانی برنامه هدایت بخش نداشته‌اند؟ یا قصص پیامبران خارج از رؤیت و اراده‌ی پیامبر تدوین و مکتوب گردیده، و تکه‌ها و صفحه‌هایی از تاریخ سینمای دعوت و مدیریت بشر نبوده، آن گونه دکتر سروش تأویل می‌­کند.

ادامه دارد…

سایر فصل ها :

فصل اول  :رویای رسولانه دکتر سروش و ابهامات بی ­پاسخ – ۱

فصل دوم : رؤیای رسولانه و آینده‌ی مبهم -۲

فصل سوم : رؤیای رسولانه در تطبیق با آیات قرآن – ۳

منابع و مراجع:

۱)دکتر سروش، عبدالکریم، مقاله‌ی اینترنتی، سایت بی بی.سی ۶/۳/۹۵

۲)دکتر صادقی تهرانی، محمد، دین پژوهش فلسفه معاصر، انتشارات امید فرد،۱۳۸۶، ص۲۶۳

۳) دکتر نصری، عبدالله، افکار قرآن، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۴ ، ص۱۷۳

۴) همان منبع ص ۱۷۳

۵) همان ص ۱۷۳

۶) دکتر سروش، عبدالکریم، مقاله‌ی اینترنتی بی بی سی،ص ۳

۷) مقاله دوم، به نقل از کتاب انکار قرآن،دکتر نصری ص ۴۵۲

۸) همان،ص ۲۴

۹) دکتر نصری، عبدالله، انکار قرآن، نشر فرهنگ اسلامی، ص۶۵

۱۰) سروش مقاله سایت بی.بی.سی، ۶/۳/۹۵

۱۱) دکتر سروش، بسط تجربه‌ی نبوی مؤسسه‌ی فرهنگی صراط، سال ۱۳۸۰ ، ص ۶

۱۲) مقاله‌ی اول ،به نقل از کتاب انکار قرآن، دکتر نصری، ص۴۵۶

۱۳) مقاله‌ی دوم، همان منبع ص ۴۶۴

۱۴) مقاله‌ی چهارم، همان منبع ص ۵۱۳

۱۵) مقاله‌ی دوم، همان منبع ص ۵۱۰

۱۶) دکتر سروش، عبدالکریم، بسط تجربه‌ی نبوی، مؤسسه‌ی فرهنگی صراط، سال ۱۳۷۸،ص۱۷۸

۱۷) مقاله‌ی دوم، به نقل از کتاب انکار قرآن ، دکتر نصری، ص ۴۶۴

۱۸) مقاله‌ی دکتر سروش، سایت بی.بی.سی، ص ۶ و۵

۱۹) دکتر نصری، عبدالله، گفتمان مدرنیته، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ سوم ،۱۳۸۷ ص۲۱۵

یک نظر:

  1. s.gh

    بسیار عالییییی بود با تشکر

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

قالب وردپرس