معماری
خانه ---> اندیشه ---> هرمنوتیک فلسفی و متون دینی و عدم صدق آن
هرمنوتیک

هرمنوتیک فلسفی و متون دینی و عدم صدق آن

هرمنوتیک فلسفی و متون دینی و عدم صدق آن

نویسنده: کمال روحانی

چنان که می دانیم رنسانس (اواخر قرن پانزدهم و اوایل قرن شانزدهم میلادی) عصر تجدید حیات علمی و باروری افکار مردمان مغرب زمین بود. در این دوره، از مشاکل مهمی که در اندیشه ی مردم مغرب زمین رخ نمود تضاد و تناقض علوم جدید و اکتشافات نوین با باورها و عقاید مطرح در کتاب مقدس بود؛ زیرا کلیسا و متولّیان آن ، خود را از هر نظر، مبیّن و مفسّر کتاب مقدس می دانستند و کسی را که خلاف این جریان حرکت می کرد به دادگاه های تفتیش عقاید و انگیزاسیون می کشانیدند. در این میان، نهضت پروتستان ها سبب گردید که کار بر روشنفکران و نو اندیشان آسان تر شود و تفسیر و توضیح کتاب مقدس از دست اربابان کلیسا خارج شده، در اختیار دیگر مردم نیز قرار بگیرد.

جریان نوگرایی و نواندیشی ادامه یافت تا وقتی کانت بحث های فلسفی را متوجه نفس معرفت کرد و معرفت شناسی به جای وجود شناسی کلاسیک از اهمیت بالایی برخوردار شد. برای عده ای این سؤال به صورت برجسته ای مطرح شد که معرفت حاصل از بررسی متون چگونه معرفتی است و فهمیدن متون چیست؟

در اوائل قرن نوزدهم، شلایر ماخر، فیلسوف دین و متألّه مسیحی پروتستان با استفاده از مباحث هرمنوتیکی پیشینیان، کوشش خود را متوجه پاسخ به پرسش « فهمیدن متون چیست ؟» کرد. این پرسش خلاف پرسش های قبلی موجود در هرمنوتیک دستوری یک پرسش فلسفی بود و معنای آن برای شلایر ماخر این بود که مقدمات غیر تجربی فهمیدن یک متن چیست با پیگیری فلسفی این پرسش، هرمنوتیک فلسفی به وجود آمد.

این هرمنوتیک نقطه مقابل هرمنوتیک دستوری یا نورمایتو است که قبل از آن قرار داشت…

پیش از پیدایش هرمنوتیک فلسفی در شاخه های گوناگون آن میان متألّهان مسیحی مغرب زمین، اصول و قواعدی برای تفسیر و تأویل کتاب مقدس وجود داشت و بر اساس آن ها شرح های گوناگونی از کتاب مقدس داده می شد. شرح ها یا تفاسیر مختلف بر اثر تعدد تفاوت قواعد و روش های به کار گرفته شده در فهم و تفسیر متون دینی به وجود آمده بود اما این قواعد و روش ها اموری نبود که با بحث و استدلال به دست آمده باشند. آن ها دستوری بودند و به عبارت دیگر، عالمان دین می گفتند متون دینی را چنان باید تفسیر کرد و دیگران هم می پذیرفتند.

اما فریدریش شلایر ماخر (1768-1834) که بنیان گذارِ هرمنوتیک جدید شناخته شده است و از دیدگاه او به هرمنوتیک فلسفی تعبیر می شود، نظریه ای را در این باب ابراز داشت که حول دو محور می گردد و معتقد است که فرد هنگام مواجه با متن یا کتاب برای تفسیر و تأویل آن باید چند نکته را مد نظر قرار دهد:

1-      آگاهی از فرهنگ و شرایط حاکم بر مؤلف هنگام نگارش کتاب؛

2-      آگاهی از ذهنیت خاص مؤلف.

این دو محور به صورت ذیل نیز قابل طرح است:

1-      فهم دستوری انواع عبارات، صورت های زبانی فرهنگی که مؤلف در آن زیسته است وتفکر او را عینیت بخشیده است؛

2-      فهم متنی یا روان شناختی، ذهنیت خاص یا نبوغ خلاق مؤلف.

در این جا ما با نظریه شلایر ماخر که بنیانگذار هرمنوتیک جدید به شمار می رود آشنا شدیم و بیان کردیم که وی فاصله تاریخی و فرهنگی مفسر را از متن مایه سوء فهم می شمرد، لذا خاطر نشان می ساخت که باید بافت فرهنگی تاریخی حاکم بر زمان مؤلف را به خوبی تشخیص دهیم هم چنان که باید ذهنیت ویژۀ او را به هنگام نوشتن متن در نظر بگیریم و با تحصیل این در شرط می توان بر مقاصد پدید آورنده دست یافت.

ولی در نظریه ی « هایدگر و پیرو مکتب او»، «گادامر» مشکل، وجودِ فاصله تاریخی و فرهنگی و ذهنیت مؤلف نیست بلکه آن چه مایه ی سوء فهم می شود مسبوق بودن ذهن مفسر به یک رشته پیش فرض ها است که مانع از فهم مقاصد صاحب متن می باشد و از طرفی نیز فهم بدون پیش فرض کوششی است بیهوده، از این جهت، هر متنی با دیدگاه خاص مفسر مورد تفسیر قرار می گیرد و در نتیجه افقی خاص از متن می سازد.

به دیگر سخن، مفسر با مقاصد پدید آورنده سر و کاری نداشته و به آن راهی ندارد؛ زیرا وی به متن با یک پیش فرض می نگرد و از این جهت یافته های او از کتاب با آن پیش فرض ها قالب گیری شده، نمی توان آن را به مؤلف نسبت داد. بنابراین هر متن از دیدگاه و منظر خاص مفسر مورد تفسیر قرار می گیرد و چون دیدگاه افراد بی شمار است طبعاً تفسیر نهایی و پایانی وجود ندارد.

در این دیدگاه باید مقاصد مؤلف را کنار گذاشت و خودِ متن را در نظر گرفت و متأسفانه خود متن به تنهایی قابل فهم نیست باید حقایق را در یک رشته قالب های ذهنی که از پیش در ما به وجود آمده ریخت و از منظر و دیدگاه خاص به آن نگریست و طبعاً قالب ها یکی نیست لذا کسی نمی تواند ادعا کند که به واقع می رسد؛ یعنی، دست مفسر از واقع کوتاه است و هیچ فردی نمی تواند ادعا کند که به واقع می رسد پس حتی یک شعر و یک متن نمی تواند با توجه به تعدد قالب ها یک نوع تفسیر پیدا کند.

مقدمات و مقوّمات تفسیر متن

در دیدگاه پیروان هرمنوتیک فلسفی هر مفسری هنگام مواجه با متن باید موارد زیر را مدنظر قرار دهد.

1-      باید مفسر درباره ی متنی که در صدد تفسیر و فهمیدن آن است از قبل پیش دانسته هایی داشته باشد که به وسیلۀ آن نسبت به متن دارای یک آگاهی اجمالی شود و با تفسیر به آگاهی تفصیلی برسد.

2-      علایق و انتظارات مفسر باید متناسب با متن باشد؛ برای مثال اگر مفسر می خواهد حکمی چون وجوب یا تحریم را بیان کند باید متن مورد نظر یکی از متون فقهی باشد و به شرطی می تواند احکام فلسفی را استنباط نماید که متن از متون فلسفی باشد.

3-      پرسش از تاریخ که کدامین انتظارات، مؤلف را به پدید آوردن این معنی سوق داده است و او در کدامین وضعیت و شرایط تاریخی سخن گفته است و وضعیت و شرایط تاریخی مخاطبان او چگونه بوده است.

4-      کشف مرکز معنای متن، یعنی آن دیدگاه اصلی که همه ی مطالب هستی بر محور آن نظم یافته است.

5-      ترجمه ی معنای متن در افق تاریخی مفسر و در صورتی که افق تاریخی مفسر و صاحب متن از هم جدا باشد باید تجربه های دوران گذشته را از طریق پرسش های ناشی از تجربه ی حاضرین فهمید.

6-      در صورتی می توانیم یک متن را خوب تفسیر کنیم که قبول داشته باشیم ما و انسان های گذشته یک تجربه ی مشترک داریم و در سایه ی این مشترکات به جواب پرسش ها خواهیم رسید.

نقد دیدگاه شلایر ماخر و هایدگر در هرمنوتیک فلسفی و مقدمات تفسیر

با بررسی مسائل مطرح در هرمنوتیک جدید و بیان دیدگاه شلایر ماخر و هایدگر و دیگران که تقریباً به هم نزدیک و تفاوت چندانی با هم ندارند به این نتیجه می رسیم که شروطی که آنان و فیلسوفان طرفدار هرمنوتیک فلسفی مطرح می کنند با آیات و آموزه های وحیانی قابل تطبیق نیست لذا برای یک مسلمان جایز نیست چیزی که بر متون غربی قابل تطبیق است بدون گوارش و سره سازی، آن را بر متون وحیانی و پاک اسلام تحمیل کند.

چنانکه قبلاً بیان شد شلایر ماخر و دیگران در هرمنوتیک فلسفی عمدتاً بر سه اصل تأکید می ورزیدند:

1-      آگاهی از فرهنگ و شرایط حاکم بر مؤلف هنگام نگارش؛

2-      آگاهی از ذهنیت خاص مؤلف؛

3-      مسبوق بودن ذهن مؤلف به یک رشته پیش فرض ها.

شروط فوق، اصولی هستند که برای درک و فهم یک متن از جانب هرمنوتیک های جدید مطرح شده است ولی این سخن به هیچ وجه در وحی الهی صحیح نمی باشد؛ زیرا پیامبران الهی، یک رشته حقایق را از جهان بالا دریافت کرده اند که ارتباطی با ذهن مؤلف، شرایط حاکم بر مؤلف و فرهنگ حاکم ندارد از جمله:

  1. درباره ی عقاید و باورها، آیات زیادی وجود دارد که هیچ یک با شرایط مطرح از جانب هرمنوتیک های جدید سازگار نیست:

        الف) «‏ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏ توحید/1»

           بگو : خدا ، يگانه يكتا است .

         ب) «‏ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ ‏ طور/35»

‏       آيا ايشان ( همين جوري از عدم سر بر آورده‌اند و ) بدون هيچ گونه خالقي آفريده شده‌اند ؟ و يا اين

        كه خودشان آفريدگارند ؟‏

        ج) «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ .‏ حدید/3»

‏         او پيشين و پسين و پيدا و ناپيدا است ، و او آگاه از همه چيز است .

امثال این آیات، همگی، وحی و دست نخورده است و هیچ گاه تراوش یافته ی خرد انسانی درس نخوانده نیست آن هم در محیط بت پرستی که منکر احدیت بوده اند لذا در تفسیر این آیات باید خرد را محور قرار داد نه شرایط حاکم بر زندگی رسول خدا را.

  1. در مورد تحسین و تقبیح پاره ای از امور، محور عقل عملی است نه به قول هرمنوتیک ها فرهنگ حاکم بر آورنده ی قرآن:

       «إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاء ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ نحل/90»‏

‏         خداوند به دادگري ، و نيكوكاري ، و نيز بخشش به نزديكان دستور مي‌دهد ، و از ارتكاب گناهان بزرگ ، و

       انجام كارهاي ناشايست ، و دست‌درازي و ستمگري نهي مي‌كند . خداوند شما را اندرز مي‌دهد تا اين كه پند گيريد.

و آیات 23 تا 38 سوره ی اسراء که می فرماید:

«وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلاَهُمَا فَلاَ تَقُل لَّهُمَا أُفٍّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلاً كَرِيماً ‏*وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُل رَّبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيراً ‏*رَّبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ إِن تَكُونُواْ صَالِحِينَ فَإِنَّهُ كَانَ لِلأَوَّابِينَ غَفُوراً ‏*وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيراً ‏*إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُواْ إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً ‏*وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاء رَحْمَةٍ مِّن رَّبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُل لَّهُمْ قَوْلاً مَّيْسُوراً ‏*وَلاَ تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَّحْسُوراً*إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيراً بَصِيراً ‏*وَلاَ تَقْتُلُواْ أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُم إنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْءاً كَبِيراً ‏*وَلاَ تَقْرَبُواْ الزِّنَى إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاء سَبِيلاً ‏*وَلاَ تَقْتُلُواْ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللّهُ إِلاَّ بِالحَقِّ وَمَن قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُوراً ‏*وَلاَ تَقْرَبُواْ مَالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُواْ بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْؤُولاً ‏*وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُواْ بِالقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً *وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً ‏*‏ وَلاَ تَمْشِ فِي الأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَن تَخْرِقَ الأَرْضَ وَلَن تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولاً ‏*‏ كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيٍّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً ‏

‏( اي انسان ! ) پروردگارت فرمان داده است كه جز او را نپرستيد ، و به پدر و مادر نيكي كنيد. هرگاه يكي از آن دو ، و يا هر دوي ايشان نزد تو به سن پيري برسند ، اُف به آنان مگو ! و آنان را از پيش خود مران و با سخنان محترمانه با آن دو سخن بگو .‏ *‏و بال تواضعِ مهرباني را برايشان فرود آور و بگو : پروردگارا ! بديشان مرحمت فرما ، همان گونه كه آنان در كوچكي مرا تربيت و بزرگ نمودند .‏* ‏پروردگارتان ( از خودتان ) آگاه‌تر بدان چيزهائي است كه در درونتان مي‌گذرد. اگر افراد شايسته و بايسته‌اي باشيد چرا كه او در حقِ توبه‌كاران هميشه بخشنده بوده است .‏* ‏حق خويشاوند را ، و حق مستمند و وامانده در راه را ، بپرداز ، و به هيچ وجه باد دستي مكن .*بي‌گمان باد دستان دوستان اهريمنانند و اهريمنان بسيار ناسپاس ( نعمتهاي ) پروردگار خود هستند.* ‏و اگر از آنان ( يعني از خويشاوندان و بيچارگان و واماندگان در راه ، به سبب نبودن امكانات و ) به خاطر انتظار رحمت پروردگارت كه اميدِ بدان داري ، روي برگرداني ، با ايشان محترمانه و مهربانانه سخن بگو ( و با وعده احسان در آينده بديشان ، دلخوش و اميدوارشان گردان ) .‏* ‏دست خود را بر گردن خويش بسته مدار ( و از كمك به ديگران خودداري مكن و بخيل مباش ، ) و آن را فوق‌العاده گشاده مساز كه سبب شود از كار بماني و مورد ملامت قرار گيري و لخت و غمناك گردي .* ‏بي‌گمان پروردگارت ، روزي هركس را كه بخواهد فراوان و گسترده مي‌دارد ، و روزي هركس را كه بخواهد كم و تنگ مي‌گرداند . چرا كه خدا از ( سرشت ) بندگان خود آگاه بينا است .‏* فرزندانتان را از ترس فقر و تنگدستي نكشيد . ما آنان و شما را روزي مي‌دهيم. بي‌گمان كشتن ايشان گناه بزرگي است .*و به زنا نزديك نشويد كه زنا گناه بسيار زشت و بدترين راه و شيوه است .*‏ ‏و كسي را نكشيد كه خداوند كشتن او را – جز به حق‌ – حرام كرده است . هر كس كه مظلومانه كشته شود ، به صاحب خون او قدرت را داده‌ايم ولي نبايد او هم در كشتن اسراف كند. بي‌گمان صاحب خون ياري شونده ( از سوي خدا ) است.* ‏و در مال يتيم تصرّف نكنيد مگر به شيوه‌اي كه ( در حفظ و بهره‌وري آن مفيدتر و ) بهتر باشد . ( بدين كار ادامه دهيد ) تا اين كه يتيم به سنّ بلوغ مي‌رسد ( و مي‌تواند در دارائي خود تصرّف كند و به نحو احسن آن را مورد بهره‌برداري قرار دهد ) . و به عهد و پيمان ( خود كه با خدا يا مردم بسته‌ايد ) وفا كنيد ، چرا كه از ( شما روز رستاخيز درباره ) عهد و پيمان پرسيده مي‌شود .‏* ‏و هنگامي كه چيزي را به پيمانه مي‌زنيد ، آن را به تمام و كمال پيمانه كنيد ، و با ترازوي درست ( اشياء را ) بكشيد كه اين كار سرانجام بهتر و نيكوتري ( در دنيا و آخرت براي شما ) دارد .‏* ‏از چيزي دنباله‌روي مكن كه از آن ناآگاهي . بي‌گمان چشم و گوش و دل همه مورد پرس و جوي از آن قرار مي‌گيرد .‏* ‏و در روي زمين متكبّرانه و مغرورانه راه مرو . چرا كه تو نمي‌تواني زمين را بشكافي ، و به بلنداي كوهها برسي. *‏همه آن بدهايش نزد پروردگارت زشت بشمار است.

  1. قلمرو احکام: در قلمرو احکام نیز همین نظر حاکم است؛ قرآن در سوره های مختلف، یک رشته احکام رفتاری را بیان کرده است، ربا را تحریم و داد و ستد را ترویج می کند یا احکام مربوط به ارث و ازدواج و … که همگی تشریعی است نه برخاسته از شرایط حاکم بر ذهن پیامبر یا فرهنگ حاکم.

با بررسی آیات قرآن و احادیث حضرت رسول به این نتیجه دست خواهیم یافت که بسیاری از آموزه های دینی و آیات قرآن و حتی احادیث، حول ذهنیت رسول خدا یا شرایط حاکم بر وی نیست. بلکه آموزه هایی هستند که اکثر بیانگر یک سلسله احکام رفتاری و عملی یا بیانگر اعتقاد و باورهای دینی است خلاف چیزی که حاکم بوده است. لذا دیدگاه شلایر ماخر و هایدگر و دیگران در باب مقولات دینی اسلام و آموزه های وحیانی قرآن صادق نیست.

——————————

منبع: دین سوزی معاصر ، تألیف و تحقیق: کمال روحانی / نشر : احسان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس