معماری
خانه ---> تربیت، اخلاق و تزکیه ---> منزلت و جایگاه مال و دارایی در اسلامی

منزلت و جایگاه مال و دارایی در اسلامی

منزلت و جایگاه مال و دارایی در اسلامی

نویسنده : ابوحذیفة ابراهیم بن محمد / مترجم: عبدالرسول گلرانی

مال و دارایی که امروز نقش عمده و بسیار با اهمیت آن در زندگی، از دید هیچ کس پنهان نمانده، از گذشته های دور حتی قبل از اسلام در میان همه ی امت ها و ملت ها، امری اساسی در حیات آن ها بوده است. در نظام اسلامی نیز از ارزش و جایگاه ویژه ای برخوردار است. زیرا «مال و ثروت» عنصری است که لازمه ی زندگی است و نه تنها تمام سعادت ها، عزّت ها و توانایی های انسان، عمران و آبادانی زمین، بلکه تمام پیشرفت های حیرت آور و شگفت انگیز بشری در زمینه ی علوم مادی و معنوی، تحولات خارق العاده در تکامل صنعت، ارتقای کمی و کیفی فرهنگ و تمدن، پرواز بر فراز سیارات آسمانی و سفر به اعماق دریاها و کشف رازهای نهفته ی طبیعت و گنجینه های زمین، همه و همه وابسته به مال و دارایی است.

قرآن کریم با توجه به این واقعیت که «مال» زینت بخش زندگی است آن را «زینة الحیاة» نامیده است و در این باره آن را با اولاد و فرزندان یکسان و همردیف قرار داده و حتی آن را مقدم بر اولاد یاد کرده است آنجا که می فرماید:

(الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) (کهف: 46)

« دارائي و فرزندان ، زينت زندگي دنيايند.»

و در سوره ی اسراء نیز می فرماید:

(وَأَمْدَدْنَاكُم بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ) (اسراء: 6)

«و با اموال و فرزندان مدد و ياريتان مي‌دهيم.»

در سوره ی نساء «مال و دارایی» را «قوام» حیات برای مردم گفته و اجازه نداده در اختیار کسانی قرار گیرد که از حسن تدبیر در تصرف آن ناتوانند و با اسراف و تبذیر آن را هدر می دهند، حدود و مصلحت مشروع و معقول آن را در نظر نمی گیرند و برای مصالح زندگی و اداره ی امور خود و نفع عموم، از آن بهره نمی جویند. آن جا که می فرماید:

(وَلاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَاء أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ قِيَاماً) (نساء: 5)

« اموال كم‌خردان را كه در اصل اموال شما است به خود آنان تحويل ندهيد . چرا كه خداوند اموال را برايتان قوام زندگي گردانده است.»

منظور از «سفیهان» همه ی افرادی است که نمی توانند مال را در جای مناسب و مشروع آن صرف کنند. کسانی که «مال» – این نعمت خداوندی – را در غیر جای آن خرج می کنند در واقع آن را ضایع و تباه می نمایند و نسبت به نعمات پروردگار کفران و ناسپاسی می کنند. خداوند این کسان را «اسرافکار» و «برادران شیطان» نامیده است آن جا که می فرماید:

( … وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيراً ‏ إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُواْ إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً ‏) (اسراء: 26- 27)

«و به هيچ وجه باد دستي مكن‏ بي‌گمان باد دستان دوستان اهريمنانند ( و گوش به وسوسه‌هاي ايشان مي‌دارند و در انجام بديها همسان و همگامند ) و اهريمنان بسيار ناسپاس ( نعمتهاي ) پروردگار خود هستند ( و تمام توان خويش را در فساد و نافرماني از خدا مي‌گذرانند . باد دستي هم فساد و نافرماني‌است ، از آن خويشتن را برحذر داريد تا همچون اهريمنان بشمار نيائيد و با ايشان در آخرت به دوزخ نيفتيد ). »

تبذیر و اسراف تنها زیاده روی در خرج و مصرف نیست که جانب اعتدال رعایت نگردد، بلکه تبذیر و اسراف بر اساس تفسیری که ابن عباس و ابن – مسعود رضی الله عنهما – کرده اند، این است که «مال در غیر جای خود صرف گردد» چون «مال» نعمت الهی است و حق آن این است که در راه طاعات و خیرات به کار برده شود و تبذیر آن است که حق نعمت ادا نشود و در راه باطل صرف گردد.

همچنان که خداوند به دست آورده مال را – از راه های حلال – ابتغای فضل خود فرموده و به جز هنگام اذان نماز جمعه به ترک تحصیل آن دستور نداده است، آن هم برای آن است تا توازن میان مقتضیات حیات و خواسته های روح برقرار گردد زیرا هر انسان مسلمان باید لحظاتی را به دور از مشغولیت های مادی و جاذبه های حیات و معاش، با پروردگار خود خلوت نماید، چون جز با چشیدن طعم خاص راز و نیازهای خالصانه با خدا، دل ها اصلاح نمی پذیرند.

لذا خداوند برای لحظات محدود اما با شکوه و با معنویت ادای نماز جمعه به ترک معاملات دستور داده است، آن جا که فرموده است:

(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِي لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ ‏) (جمعه: 9)

«‏ اي مؤمنان ! هنگامي كه روز آدينه براي نماز جمعه اذان گفته شد ، به سوي ذكر و عبادت خدا بشتابيد و داد و ستد را رها سازيد . اين ( چيزي كه بدان دستور داده مي‌شويد ) براي شما بهتر و سودمندتر است اگر متوجه باشيد. ‏»

همچنان جهت مصرف و خرج کردن «مال و ثروت» میانه روی و اعتدال را رهنمود فرموده است آن جا که می فرماید:

(‏ وَلاَ تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَّحْسُوراً ‏) (اسراء: 29)

«‏ دست خود را بر گردن خويش بسته مدار ( و از كمك به ديگران خودداري مكن و بخيل مباش ، ) و آن را فوق‌العاده گشاده مساز ( و بذل و بخشش بي‌حساب مكن و اسراف مورز ، بدان گونه ) كه سبب شود از كار بماني و مورد ملامت ( اين و آن ) قرار گيري و لخت و غمناك گردي. »

در جای دیگر وقتی خدای رحمان بندگان ویژه ی خود را ستایش می نماید، به این صفت آنان اشاره دارد که در حیات اقتصادی توازن و تعادل را میان اسراف و امساک برقرار می دارند، آن جا که در سوره ی فرقان می فرماید:

(‏ وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَاماً ‏) (فرقان: 67)

«‏ و كسانيند كه به هنگام خرج كردن ( مال براي خود و خانواده ) نه زياده‌روي مي‌كنند و نه سختگيري ، و بلكه در ميان اين دو ( يعني اسراف و بخل ، حد ) ميانه‌روي و اعتدال را رعايت مي‌كنند. »

پیامبر عزیز و گرامی اسلام (ص) نیز برای بیان فضل «مال و توانگری» و توجه دادن به حفظ و منافع آن و آگاهی بخشیدن بر بهترین شیوه ی انفاق و مصرف – یعنی اعتدال و میانه روی کردن – رهنمودهای ارزنده ای ارائه نمودند از جمله فضل «غناء و توانگری» فرمودند:

«الید العلیا خیر من الید السفلی»

«دست برتر (به توانگری و بخشیدن) بهتر از دست فروتر (به ناتوانی و تکدی) است.»

«خیر صدقة ما کان عن ظهر غنی»

«بهترین صدقه و خیرات (در راه خدا) آن است که از روی توانگری باشد.»

همچنان برای «سعدبن ابی وقاص» که می خواست بعد از مرگش همه ی اموال و دارایی خود را در راه خدا انفاق فرمود:

«اگر تو ورثه ی خود را توانگر بگذاری بهتر از آن است که آنان را نیازمند بگذاری تا از مردم گدایی کنند.»[1]

«انّ الله یحبّ التّقیّ الغنیّ الحفیّ»[2]

«هر آیینه خداوند توانگر پرهیزگار (مهمان نواز) و خوش آمدگو را دوست می دارد.»

همچنان اساس اقتصاد و پایه ی انفاق را همانند سایر امور زندگی، بر مبنای (خیر الامور اوسطها) میانه روی و اعتدال بیان فرموده اند.

«ما عال من اقتصد»

«نیازمند نگردید کسی که در مصرف و انفاق میانه روی برگزید.»

«الاقتصاد نصف المعیشة» «میانه روی یک نیمه از معیشت و امورات زندگی است.»

« من فقه الرّجل رفقه فی المعیشة»

«از (نشانه های) دانش و آگاهی مرد، مدارا و میانه روی او در امور زندگی است.»

بدون شک اگر کسی با شریعت اسلامی، فقه و احکام آن آشنایی داشته باشد، در اولین نگاه متوجه می شود که فقه اسلامی عمدتاً از دو جزء تشکیل شده است که یکی «عبادات» و دیگری «معاملات» می باشد، پس اسلام به معاملات که امر «مالی» است به عنوان جزئی از شریعت می نگرد و آن را یکی از دو عنصر اساسی می داند که انسان را به سعادت و نیک بختی می رساند.

اسلام به «مال و سرمایه» قداست می بخشد و آن را با مفاهیم و معانی اخلاقی پیوند می دهد و شخص خود را در برابر آن همانند امور عبادی مورد محاسبه قرار می دهد.

اینجاست که ارزش مال و معاملات مستند به شریعت اسلام، با معاملات مستند به قوانین بشری بسیار فرق می کند، چون فرد خود را در برابر آن ملزم و مقید می داند و به راحتی نمی تواند از قیودات آن فرار کند. و چنین معاملاتی کمتر در معرض دگرگونی قرار می گیرد. اگر ما از انصاف دور نشویم، تلاش های خستگی ناپذیر فقهای مذاهب مختلف اسلامی در ابواب «فقه معاملات» مورد دقت قرار و جهد و اجتهادات آنان را در استنباط احکام معاملات از کتاب و سنت ارزیابی نماییم به خوبی درمی یابیم که فقهای اسلام درباره ی روشن نموده راه های مشروع و عادلانه ی درآمد و انفاق و درستی معاملات، زحماتی را متحمل شده اند که هیچ یک از اهل فکر و نظر در این زمینه به پای آنان نمی رسد و لازم است که «فقه اسلامی» منهج حیات و مبنای زندگی قرار گیرد. چه خوب بود اگر مسلمانان کار و فعالیت های خود را بر اساس این میراث گرانبها بنا می نمودند و دستورهای آن را شاهراه سیر و سلوک خود قرار می دادند تا این گونه گرفتار اختلافات و بی مبالاتی نسبت به حلال و حرام نمی شدند.

با فرض شدن زکات، «مال و دارایی» در باب عبادات قرار گرفت. فریضه ای که در بیشتر آیات قرآن کریم به صورت قرین با نماز یاد گردیده است و باید شأن آن در میان امت اسلامی همانند شأن نماز باشد. زکات رکنی از ارکان اسلام است که اگر کسی آن را انکار نماید مرتد شده و خون او مباح می گردد. فریضه ای که خلیفه ی راشد رسول الله (ص) حضرت ابوبکر صدیق (رض) درباره ی کسانی که از پرداخت آن امتناع ورزیدند، می فرماید:

«و الله لاقتلنّ من فرّق بین الزّکاة و الصّلوة»

«سوگند به خداوند با هر کسی که میان زکات و نماز فرق بگذارد جنگ می کنم.»

آری، این بالاترین شأن و منزلت مال در اسلام است که برای حفظ و حمایت از آن شدیدترین عقوبت و مجازات را برای سارق آن تعیین کرده است که بریدن دست اوست. در این امر، حتی میان زن دزد و مرد دزد فرق ننهاده است. آن جا که می فرماید:

(‏ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُواْ أَيْدِيَهُمَا جَزَاء بِمَا كَسَبَا نَكَالاً مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ‏) (مائده: 38)

« ‏ دست مرد دزد و زن دزد را به كيفر عملي كه انجام داده‌اند به عنوان يك مجازات الهي قطع كنيد ، و خداوند ( بر كار خود ) چيره و ( در قانونگذاري خويش ) حكيم است ( و براي هر جنايتي عقوبت مناسبي وضع مي‌كند تا مانع پخش آن گردد ). ‏»

«اسامة بن زید» که از یاران محبوب پیامبر گرامی اسلام (ص) بود، درباره ی فاطمه دختر اسود مخزومی که به اتهام سرقت زیورآلات و قطیفه[3] محکوم به قطع دست شده بود به نزد آن حضرت (ص) رفت و به خاطر حفظ آبروی قبیله ی آن زن، شفاعت کرد تا دستش قطع نشود. پیامبر گرامی اسلام (ص) نه تنها شفاعت و وساطت صحابی محبوب خود را در این باره نپذیرفت بلکه بر او خشم گرفت و فرمود:

«أتشفع فی حدّ من حدود الله؟»

«آیا در برابر اجرای حدی از حدود و مقررات الهی وساطت و شفاعت می نمایی؟»

همه ی آنچه یاد شد این حقیقت را به اثبات می رساند که «مال و دارایی» از دیدگاه اسلام نه تنها نکوهیده و مذموم نیست بلکه دارای شأن و منزلتی ارجمند می باشد.

– تشویق اسلام بر تحصیل مال از راه های حلال

اسلام به عبارت های مختلف مردم را به تلاش جهت تحصیل و به دست آوردن مال امر فرموده است:

(‏ فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ‏) (جمعه: 10)

« ‏ آنگاه كه نماز خوانده شد ، در زمين پراكنده گرديد و به دنبال رزق و روزي خدا برويد و خداي را ( با دل و زبان ) بسيار ياد كنيد ، تا اين كه رستگار شويد.»

پیامبر گرامی اسلام (ص) دست کارگری را بلند کرد (و در روایتی آمده که دست پینه بسته ی کارگری را بوسید) و فرمود:

«هذه ید یحبّها الله و رسوله» «این دستی است که خدا و پیامبرش آن را دوست می دارند.»

در جای دیگر، تلاش برای به دست آوردن مال و نفقه ی خانواده از راه حلال را معادل جهاد در راه خدا قرار داده و فرموده است:

«من سعی علی عیاله من حلّ فهو کالمجاهد فی سبیل الله»

«کسی که به خاطر خانواده اش از راه حلال تلاش ورزد (تا روزی و مالی را به دست آورد) همانند جهادگر در راه خداست.»

اما این که امروز بسیاری از مسلمانان در امور اقتصادی و در علوم و امور مادی نسبت به غیر مسلمانان عقب مانده اند و در مورد اقتصاد عمومی توازن و تعادل ندارند و از منابع غنی خدادادی در سرزمین های­شان نمی توانند به بهترین وجه ممکن بهره گیرند و یا این که سرمایه های ارزشمندشان را در غیر جای آن ها صرف تجملات و تزئینات غیرمفید و غیر ضروری می نمایند و یا این که سرمایه های­شان را از راه های غیرمشروع به دست می آورند و با تبذیر و اسراف آن ها را به هدر می دهند و یا این که سرمایه های­شان را با انباشتن و دفینه کردن راکد می گذارند و دیگران را از مشارکت و فعالیت و انتفاع محروم می کنند و از انفاق در راه خدا برای نیازمندان بخل می ورزند، ناشی از انحرافات آنان در تقلید از دیگران و پشت سر انداختن دستورهای کتاب خدا و رهنمودهای سنت نبوی است.

این که برخی از خطبا و واعظین و رهبران مسالک درویشی در مساجد و محافل دینی در بیانات، مواعظ و ارشاداتشان فقط به بی رغبتی از دنیا و زهدگرایی توصیه و تأکید می ورزند و جنبه های فتنه و فریبندگی مال و سوء عاقبت صاحب آن را برجسته می گردانند و مردم را از داشتن مال و تلاش برای به دست آوردن آن برحذر می دارند و عملاً مردم را به فقر و محرومیت تشویق می نمایند و انگیزه های فعالیت و تلاش را در آن ها می میرانند ناشی از عدم آگاهی لازم به رهنمودهای دو مرجع عالی دینی یعنی کتاب خدا و سنت نبوی و عدم درک از ارزش مال و کاربردهای معنوی و ثمرات ماندگار اخروی آن می باشد. هر چند که این دو منبع انسان را از دلبستگی شدید به آن برحذر می دارند.

————————————————————————————-

منبع: آداب تجارت و کسب حلال / مؤلف: ابوحذیفة ابراهیم بن محمد / مترجم: عبدالرسول گلرانی / انتشارات: نشر احسان 1379

[1] – المسند الجامع (6/93) شماره/4069.

[2] – در حدیث دیگری: «إنّ الله یحبّ التّقیّ الغنیّ الخفیّ» نیز آمده است.

[3] – قطیفه: مخمل ابریشمی.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس