معماری
خانه ---> اندیشه ---> آزادی عقیده و اندیشه در اسلام ، آیا با اجبار و زور می توان کسی را مسلمان کرد ؟
لااكراه في الدين

آزادی عقیده و اندیشه در اسلام ، آیا با اجبار و زور می توان کسی را مسلمان کرد ؟

آزادی عقیده و اندیشه در اسلام ، آیا با اجبار و زور می توان کسی را مسلمان کرد ؟

نویسنده : جوانمیر عبدالهی

حق آزادی بیان از دیدگاه اسلام

«علم و ایمان دو عنصر تشکیل دهنده ی هویت انسانی است و این دو عنصر آنگاه رشد می کند که در مسیر هدایت و دور از خشونت قرار گیرد و کسی حتی پیامبران حق ندارند بر این دو عنصر حکومت کنند، بلکه باید آن را هدایت نماید. و اگر کسی بخواهد برای اندیشه و اعتقاد، قالب بریزد و بر آن سیادت کند هویت آدمی را افسار زده است؛ زیرا نهاد این دو در فطرت انسان است.[1]

نوع بشر با تفکر و اندیشه از جانداران ممتاز شده است و این امتیاز را به برکت مختار بودنش در زندگی و سرنوشت شخصی کسب کرده است. اگر بنی آدم، همچون سایر موجودات جاندار یا بی جان، مقهور و مجبور طبع ساختاری خود یا جبر طبیعت و محیط می بود، اندیشه و محصولات آن هم در زندگی او به وجود نمی آمد؛ پس آزادی در اندیشه، خصلت طبیعی و ذاتی آدمی است و با هیچ بهانه ای و تحت هیچ شرایطی از او سلب شدنی نیست.

تحول و تکامل اندیشه جز در بستر بیان، یعنی انتقال و مبادله ی کلامی اندیشه بین آدمیان ممکن نشده است. بیان، ابزار تکامل اندیشه و حتی فعلیت آن بوده و هست. امروزه در علم زبان شناسی نیز، تفکر، بیان و کلام را یک محصول اجتماعی می شناسند.

«آزادی بیان را نمی توان از آزادی عقیده و آزادی مذهب و دین تفکیک کرد؛ زیرا فکر و اندیشه بدون سخن و بدون ابراز آن ارزشی ندارد.»[2] به همین جهت جان استوارت میل در رساله ی مشهور خود تحت عنوان درباره ی آزادی می گوید: «منطقه ی مناسب آزادی بشری در درجه ی اول شامل قلمرو هشیار ضمیر اوست و در این منطقه است که وجدان انسانی به جامع ترین معنای آن باید آزاد باشد. آزادی بیان و نشر عقاید ممکن است در وهله ی اول مشمول اصول دیگری به نظر برسد؛ چون که گفتن و پخش کردن عقیده متعلق به آن قسمت از رفتار فرد است که به دیگران مربوط می شود، اما از آنجایی که بیان و نشر اندیشه تقریباً به همان اندازه مهم است که خود آن اندیشه و تا حد زیادی روی همان دلایلی استوار است که آزادی اندیشه، در عمل نمی شود آن را از بحث اندیشه جدا کرد.»[3]

آزادی بیان و انتقاد در نظام اسلامی، مصون و تضمین شده است؛ حتی این موضوع از نظر اسلام و حکومت اسلامی چیزی فراتر از آزادی است. اسلام اظهار نظر و انتقاد را از جمله ی فرائض و واجبات می داند، نه جزو حقوق و آزادی ها؛ زیرا هرگاه انسانی چیزی را دید که ناروایی آن آشکار باشد، چنان چه مجال داشت بر او واجب است که در مورد آن سخن بگوید و هشدار بدهد. و به هیچ وجه آزادی و اختیار ندارد که سکوت کند؛ زیرا کسی که از بیان سخن حق دریغ می ورزد و ساکت می نشیند، در عمل زمینه ی رشد باطل را فراهم کرده است. این موضوع در چارچوب فریضه ی «امر به معروف و نهی از منکر» قرار می گیرد؛ فریضه ای که خداوند آن را به عنوان یکی از ویژگی های امت اسلامی قرار داده است و می فرماید:

(‏ كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللّهِ ) (آل عمران: 110)

«‏شما ( اي پيروان محمّد ) بهترين امّتي هستيد كه به سود انسانها آفريده شده‌ايد ( مادام كه ) امر به معروف و نهي از منكر مي‌نمائيد و به خدا ايمان داريد.»

 

– آزادی عقیده و اندیشه

ای برادر، تو همه اندیشه ای                       مابقی استخوان و ریشه ای

«اسلام به اندیشه و تفکر اهمیت بسیار زیادی داده است و حدود سیصد آیه در قرآن مردم را به تفکر و تعقل ترغیب کرده است.»[4]

«بدون تردید اولین و اصولی ترین طرح قرآنی بر آغاز آزادی اندیشه و بیان در جامعه، برچیدن بساط جهالت از بستر فرهنگ هاست، و این میسر نیست جز با عادت کردن انسان ها به اندیشیدن.»[5]

خداوند به پیامبرانش تلقین می کند که برای اثبات حق یا ابطال باطل استدلال کنند و تقلید کورکورانه و بدون استدلال را تقبیح می فرماید.

به عنوان مثال در آیه 125 سوره ی نحل آمده است: « مردمان را با سخنان استوار و بجا و اندرزهاي نيكو و زيبا به راه پروردگارت فراخوان ، و با ايشان به شيوه هرچه نيكوتر و بهتر گفتگو كن‌.»

در سوره ی روم آیات 21 و 22 و 9 باز خداوند انسان را به اندیشه و تعقل فرا می خواند و می فرماید:

« مسلّماً در اين امور (خلقت خود، زمین، آسمان ها و طبیعت) نشانه‌ها و دلائلي ( بر عظمت و قدرت خدا ) است براي افرادي كه ( درباره پديده‌هاي جهان و آفريده‌هاي يزدان ) مي‌انديشند.»روم، آیه 21.

« بي‌گمان در اين ( آفرينش كواكب فراوان جهان كه با نظم و نظام شگفت‌آور گردانند ، و در اين تنوّع خلقت ) دلائلي است براي فرزانگان و دانشوران.» روم، آیه 22.

« آيا در زمين به گشت و گذار نپرداخته‌اند تا بنگرند كه سرانجام كار مردمان پيش از ايشان به كجا كشيده است‌؟» روم، آیه 9.

پذیرش آزادی اندیشه متضمن این نکته است که هر یک از افراد بشر با تفاوت هایی که میان آن ها وجود دارد می تواند بیندیشد و آن را به دیگران ارائه کند.

آزادی عقیده علاوه بر آزادی تفکر و اندیشه نیز در اسلام مورد تأیید قرار گرفته است. آزادی عقیده یعنی حق انتخاب و پایبندی انسان به هر عقیده ای. حق اندیشیدن، اعتقاد داشتن، ابراز داشتن، تعلیم و ترویج، و عمل بر طبق عقیده، مادامی که عمل او به عقیده اش باعث سلب حقوق و آزادی دیگران و اخلال در نظم و اخلاق عمومی نشود.

آیین اسلام این آزادی را به عنوان یکی از آثار و لوازم مسئول بودن وی تضمین کرد و هر گونه عامل و زمینه ی اکراه و اجبار را ممنوع شمرده و در کنار آن از هیچ تلاشی در تأکید بر ضرورت بیان آشکار حق و اقامه ی برهان بر عقیده ی درست، سپردن مسئولیت دفاع و پاسداری از عقیده ی افراد و گروه ها، بازداشتن فتنه از گروندگان، هرچند از رهگذر استفاده از قدرت و سرانجام کوشش در خنثی کردن نقشه های دشمنان فروگذار نکرده است. تقریباً همه ی کتاب های تفسیر و فقه بر این نکته اتفاق و اجماع دارند که آیه ی (لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ) یکی از اصول و قواعد بزرگ اسلام و رکنی از ارکان تسامح این دین است. اجبار و اکراه در دین به بطلان فلسفه ی ابتلا و آزمایش الهی می انجامد. گواه این حقیقت، این سخن خداوند است که فرمود:

(فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْيَكْفُرْ) کهف: 29

« پس هركس كه مي‌خواهد ( بدان ) ايمان بياورد و هركس مي‌خواهد ( بدان ) كافر شود.»

اگر بپذیریم که جایگاه اعتقاد، قلب است، اصلاً اکراه و اجبار درباره ی آن امکان نخواهد داشت و حکومت بر روان ها امری شدنی نیست. افزون بر این فرض، هر گونه اجبار و اکراه در خصوص دین، با دیدگاه کلی اسلام درباره ی تکلیف و محول شدن امانت الهی به انسان و با بسیاری از متون و واقعیت هایی که بر آزادی، اختیار و مسئولیت انسان تأکید دارد تعارض جدی دارد.

در پس آینه طوطی صفتم داشته اند                        آنچه استاد ازل گفت بگو می گویم[6]

نقش و اندیشه ی انسان از دم اوست و آدمی چیزی نیست جز لفظ و عبارت او:

نفس و اندیشه من از دم توست                  گویی الفاظ و عبارات و توام[7]

این سخن حتی وجه تمایز خدای راستین از خدایان دروغین است. خداوند به لسان مبین متکلم است، لیکن خدایان کاذب از گفتار عاجزند؛ پیروان گردنکش این خدایان با سرافکندی اقرار خواهند کرد که آنان سخن نمی گویند.

جان آدمی نیز هنگامی به حلول در جسم تن در داد که سخن به دل آوازه درداد. سخن، این جلوه ی نخست که در عین کهنگی و پیری، نو و جوان است. انسان بدون لسان و بیان مکنونات قلبی مستفاد از این لسان، پیکره ای است صورت بسته و حیوانی عاطل و بیهوده. تمامیت انسان، سخن است و بدن و جسم او چیزی نیست مگر ایوان و مصطبه ای که بر فراز آن ایستد تا کلام خود را فریاد کند.

بعضی ها اعتقاد دارند که این آیه ی بزرگ (لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ) و یا دیگر متونی که از آزادی انسان سخن به میان می آورد، به وسیله ی آیاتی که اکراه و استفاده از خشونت را امضا کرده و نیز آیات جهاد نسخ شده است.[8] حتی مسأله ی تأکید اندیشمندان اسلامی و به ویژه معاصران بر این قاعده که آزادی، اصل و اساس اعتقاد است، بدان جا کشیده شده است که برخی درست در نقطه ی مقابل دیدگاه پیشین بگویند: آیه نفی اکراه در سوره ی بقره اساساً آیات جهاد را نسخ کرده است تا مبادا کسی بر پذیرش اسلام اکراه شود.[9]

صاحب تفسیر المنار در ذیل آیه ی (وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ)[10] تأکید می کند که معنای آیه این است که با آنان بجنگید تا ایمان در دل مؤمنان از تزلزل آفرینی معاندان در امان باشد؛ چه دین تنها هنگامی برای خدا خالص است و دل یکپارچه از آن خداست که دست فتنه ها بر آن کوتاه باشد و سیطره ی آیین الهی آن اندازه باشد که کسی بر پیروانش جرأت و جسارت نیابد.[11]

صاحب تفسیر المیزان، مفسر شیعی معاصر، آیه ی (لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ) را مهم ترین آیه ای می داند که برخلاف پندار شماری از پژوهشگران مسلمان و غیرمسلمان که مدعی شده اند اسلام دین شمشیر است، بر این حقیقت دلالت می کند که اسلام با خون و شمشیر و با اکراه و زور گسترش نیافته است.[12]

علاوه بر آیه ی مذکور خداوند فرمود: «‏ اگر پروردگارت مي‌خواست ، تمام مردمان كره زمين جملگي ( به صورت اضطرار و اجبار ) ايمان مي‌آوردند ( امّا ايمان اضطراري و اجباري به درد نمي‌خورد ) . آيا تو ( اي پيغمبر ! ) مي‌خواهي مردمان را مجبور سازي كه ايمان بياورند ؟ ( اين كار نه صحيح و سودمند است و نه از دست تو ساخته است ).»[13]

با این که ایمان آوردن به خدا و آخرت حق است، اما خداوند اراده ی تکوینی بر ایمان آدمیان نکرده است؛ چه در این صورت، اختیار مردم منتفی می شد و ثواب و عقاب بر ایمان و کفر عبث بود. دین و ایمان زمانی ارزش دارد که انسان آزادانه و مختارانه آن را برگزیند. آنگاه که پیامبر (ص) از ایمان نیاوردن برخی افراد نگران می شد و بر مسلمان شدنشان اصرار می ورزید، خداوند به او متذکر می شد که وقتی خدای تو اکراه بر ایمان را نپسندیده است، تو چگونه می پسندی؟ بر سبیل استفهام انکاری می پرسد: «آیا تو مردم را مجبور می کنی که ایمان بیاورند؟» و پاسخ، واضح است که منفی است. مادام که اکراه و اجبار بر ایمان آوردن روا نیست، چگونه اکراه و اجبار در مسلمان ماندن و فشار در ابقای ایمان روا باشد؟

ایمان آوردن و مسلمان شدن حق است، با این همه خداوند اجازه نداده کسی را بر این حق مجبور کنیم. چگونه می توان افراد را بین اسلام و اعدام مخیر کرد؟ همچنین مؤمن ماندن و تبدیل نکردن ایمان به کفر و مرتد شدن حق است. آیا مجازیم با در نظر گرفتن مجازات هایی از قبیل حبس ابد و اعدام، افراد را بر بقای اسلام و ایمان مجبور کنیم؟

در سوره ی انسان آیه 3 آمده است که: «‏ ما راه را بدو نموده‌ايم ، چه او سپاسگزار باشد يا بسيار ناسپاس.» یعنی یا طریق ایمان و هدایت را انتخاب می کند یا کفر می ورزد و در گمراهی می ماند.

آیات بسیار دیگری نیز بر این امر تأکید دارند که انسان در انتخاب عقیده و دین آزاد است.[14] این آزادی، ارتباط طبیعی و ذاتی با ماهیت بشر دارد و قابل وضع و رفع نیست؛ یعنی هیچ قانونگذاری نه حق تصویب قانونی به نام آزادی عقاید و افکار دارد و نه می تواند آن را سلب و محدود سازد.

———————————————————————————

منبع: بررسی تطبیقی حق آزادی بیان از دیدگاه اسلام و اسناد بین المللی حقوق بشر /مؤلف: جوانمیر عبدالهی /

انتشارات: نشر احسان 1386

[1] – محمد تقی، فاضل میبدی، فلسفه ی آزادی در ادبیات دینی، کیان، سال ششم شماره ی 32، (شهریور و مهر 75) ص 37.

[2] – منوچهر، طباطبایی مؤتمنی، آزادی های عمومی و حقوق بشر، انتشارات دانشگاه تهران 1370، ص 67.

[3] – جان استوارت میل، درباره ی آزادی، ترجمه ی دکتر جواد شیخ الاسلامی چاپ چهارم 1358، ص 49.

[4] – حسین صفایی، حقوق بشر در اسلام و اعلامیه ی جهانی حقوق بشر، نشریه ی دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره ی 27، ص8 برگرفته از: آزادی اندیشه و بیان، ناصر کاتوزیان و همکاران.

[5] – حسین مهرپور، دیدگاه های جدید در مسائل حقوق، ص 141.

[6] – دیوان حافظ، چاپ قدسی، ص 286.

[7] – دیوان شمس تبریزی، غزل 783.

[8] – عبدالله احمد نعیم، نواندیشی دینی و حقوق بشر، ترجمه ی حسنعلی نوریها، فرهنگ و اندیشه چاپ 1381، ص 125.

[9] – ابن عاشور، التحریر و التنویر، جلد 3، ص 26.

[10] – انفال، 39.

[11] – رشید رضا، تفسیر المنار، چاپ قاهره، مصر، جلد 3، ص 439 برگرفته از کتاب عبدالله احمد نعیم.

[12] – راشد غنوشی، آزادی های عمومی در حکومت اسلامی، مترجم حسین صابری، چاپ 1381، نشر علمی و فرهنگی، ص 23.

[13] – یونس، آیه 99.

[14] – آیات 21 و 22 سوره ی غاشیه، آیه 41 سوره ی زمر، آیه ی 108 سوره ی یونس، آیات 92 و 91 سوره ی نمل.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس