معماری
خانه ---> مقالات ---> شب زنده داری در قرآن و سنّت

شب زنده داری در قرآن و سنّت

شب زنده داری در قرآن و سنّت
بسام عطیة فرج / مترجم:عبدالغنی براهویی
هر کس قرآن را با اندیشه و تدبر تلاوت کند، بدون شک در خواهد یافت تا چه حد خداوند سبحان درباره ی شب زنده داری تأکید و تشویق فراوان کرده است. خداوند چنان از شب زنده داران تعریف و تمجید بزرگوارانه می­کند که هر انسان مسلمانی آرزو می کند که از آن گروه باشد. به عنوان مثال از شب زنده داران به عنوان اهل تقوا و احسان یاد می­کند و می فرمایدک ﴿ ‏ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ ‏ ‏ آخِذِينَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ ‏ ‏ كَانُوا قَلِيلاً مِّنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ ‏ ﴾۱
«‏ پرهيزگاران در ميان باغهاي بهشت و چشمه‌ساران خواهند بود . ‏‏ دريافت مي‌دارند چيزهائي را كه پروردگارشان بديشان مرحمت فرموده باشد . چرا كه آنان پيش از آن ( در سراي جهان ) از زمره نيكوكاران بوده‌اند . ‏‏ آنان اندكي از شب مي‌خفتند ».
بدین ترتیب، قیام و شب زنده داری نشان پارسایی و نیکوکاری آنان است. گاهی هم از آنان به عنوان متفکران و اندیشه ورزان درباره ی حالات آخرت نام برده می­شود؛ در جای دیگر به عنوان اهل دانش و علم یاد می­شوند؛ گاهی هم به عنوان اهل رجا و خوف، زمانی نیز به عنوان خردمندان و صاحبان عقل یاد می­شوند. خداوند متعال نیز در یک آیه تمامی این صفات ارزشمند را به این صورت بیان فرموده است:
﴿ ‏ أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاء اللَّيْلِ سَاجِداً وَقَائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ ‏﴾۲
«‏ ( آيا چنين شخص مشركي كه بيان كرديم ، بهتر است ) يا كسي كه در اوقات شب سجده‌كنان و ايستاده به طاعت و عبادت مشغول مي‌شود و ( خويشتن را ) از ( عذاب ) آخرت به دور مي‌دارد ، و رحمت پروردگار خود را خواستار مي‌گردد ؟ بگو : آيا كساني كه ( وظيفه خود را در قبال خدا ) مي‌دانند ، با كساني كه ( چنين چيزي را ) نمي‌دانند ، برابر و يكسانند ؟ ! ( هرگز ) . تنها خردمندان ( فرق اينان را با آنان تشخيص مي‌دهند ، و از آن ) پند و اندرز مي‌گيرند ».
به همین سبب خداوند سبحان در این آیه و ایات دیگر، بر شب زنده داری تشویق و تأکید فراوان کرده است. چون این عمل پربرکت دارای چنان فواید بی شمار و آثار پایدار و عمیقی است که پیشوای پیامبران و امام پارسایان، رسول اکرم (ص)، آن را درک کرده و جهت تحصیل خیرات و برکات آن کمر همت بسته و آستین­های جدیت را بالا زده و آن چنان بر آن مداومت و مواظبت کرده است که پاهای مبارکش در اثر طول قیام، متورم می­شده است. از این روی است که خداوند منان در بدو دعوت اسلامی، رسول الله (ص) و صحابه ی کرام (رض) را به احیا و شب زنده داری امر می­کند، تا هسته های اولیه ی دعوت اسلام قوی و سرشار از معنویت شود، چنانکه می فرماید:
﴿ ‏ يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ ‏‏ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلاً ‏ ‏ نِصْفَهُ أَوِ انقُصْ مِنْهُ قَلِيلاً ‏ ‏ أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلاً ‏﴾۳
«‏ اي جامه به خود پيچيده ! ‏‏ شب ، جز اندكي ( از آن ) بيدار بمان . ‏ نيمي از شب ، يا كمي از نيمه بكاه ( تا به يك سوم شب مي‌رسد ) . ‏‏‏ يا بر نيمه آن بيفزا ( تا به دو سوم شب مي‌رسد ) و قرآن را بخوان خواندني ( همراه با دقّت و تأمّل ، و در ضمن شمرده و روشن ) ».
با نزول این آیات، دوران آسایش و خواب سپری می­شود و فصل جدیدی از تلاش و فعالیت، در حیات رسول الله و یارانش گشوده می­شود، که در حقیقت مرحله ی حساس تغییر و تحول و جهاد و سازندگی است؛ مرحله ای که مردانی نیرومند و بلند همت، با ایمانی قوی و پیوندی مستحکم با خداوند متعال را می­طلبد، تا در مسیر دعوت الهی توان حمل مشکلات و ناملایمات را داشته باشند و راسخ و استوار در راه دعوت گام بردارند. با نازل شدن این آیات، خداوند خواست مؤمنان را جهت فرماندهی و رهبری انسان­ها و برای تغییر مسیر تاریخ مهیّا و آماده کند، و زمانی که اصحاب دستورات خداوند را گردن نهادند، این مسئله عملاً صورت پذیرفت و خداوند هم به ایشان تمکین و عزت و کرامت عنایت فرمود.
پس دعوتگران امروزی هم اگر حقیقتاً با جدیت قدم در راه تغییر و تحول نهاده اند، باید به مدرسه ی انسان ساز شب زنده داری بازگردند و خود و همراهانشان را همانند نسل اول اسلام تربیت و پرورش کنند.
« چرا که سرانجام این امت، اصلاح نخواهد شد مگر با همان چیزهایی که نسل اول با آن­ها اصلاح شد ».۴
 
تشویق و تأکید رسول اکرم (ص) بر شب زنده داری
حضرت رسول اکرم (ص) در مورد شب زنده داری تأکید و تشویق فراوانی کرده و تبیین کرده است که فضیلت آن بسیار بزرگ و عظیم است و هر کس آن را رعایت و اجرا کند، دارای مقامی عالی و مرتبه ای بلند خواهد بود. چنانکه در حدیثی بسیار پرمحتوا که ابوامامة از آن حضرت روایت می­کند می­فرماید: (علیکم بقیام اللّیل فانّه من دأب الصّالحین قبلکم )۵ « شب زنده داری را بر خود لازم گیرید، چون شیوه ی نیکان پیش از شما بوده است.»
در این حدیث رسول اکرم (ص) بیان می­دارد که شب زنده داری عادت و علامت نیکان و صالحان است که با آن شناخته و از دیگران متمایز می­شوند و از جماعت و گروه صالحان به حساب می آیند.
به همین سبب است که قیام شب، برنامه ی نیک ترین نیکان و پیشوای پارسایان، رسول الله (ص) حتی در آخرین لحظات زندگی اش بوده است. همچنین خلفای راشدین، علما و دانشمندان بعد از آن حضرت (ص) نیز، با اقتدا به آن اسوه ی حسنه، همین راه و روش را ادامه داده اند.
زمانی که بر اهمیت این امر افزوده می­شود که می­بینیم چون از آن حضرت (ص) درباره ی بهترین اعمال پرسیده می­شود، ایشان پاسخ می­دهند: بهترین اعمال، طول دادن قیام است.۶ همچنین بهترین نماز، بعد از نمازهای فرض، نماز شب است.٧
پس در این دو حدیث، حضرت رسول (ص) طول دادن قیام را از بهترین اعمال، برشمرده است. در ضمن ما را تشویق و راهنمایی کرده است که نماز شب را بر پا داریم، برای آن از تمام لحظات استفاده کنیم و هیچ گاه از آن غفلت نورزیم. ولی متأسفانه، امروزه نسبت به این امر عظیم از سوی مسلمانان کوتاهی و غفلت می­شود.
رسول اکرم (ص) برای کسی که شب جهت قیام بیدار ­شود و زنش را نیز بیدار کند، دعای رحمت و مغفرت کرده است، همچنین برای زنی که شب بیدار شود و شوهر خود را نیز جهت قیام بیدار کند، دعای رحمت و مغفرت کرده است. حضرت ابوهریره (رض) این حدیث را از رسول الله (ص) چنین روایت می­کند: ( رحم الله رجلاً قام اللّیل فصلّی و ایقظ امراته و رحم الله امراة قامت من اللّیل فصلّت و ایقظت زوجها )٨ : « خداوند آن مرد را مورد رحم و مغفرت قرار می­دهد که پاسی از شب بیدار و به نماز خواندن مشغول می­شود و همسرش را نیز جهت ادای نماز شب بیدار می­کند و خداوند زنی را مورد رحمت و مغفرت قرار می­دهد که در شب برای نماز شب بیدار می­شود و شوهرش را نیز برای ادای نماز بیدار می­کند.»
دعای خیر رسول الله (ص) برای صاحب این عمل، دلالت بر عظمت و اهمیت و محبوبیت این امر در پیشگاه خداوند دارد. دستور پیامبر نیز بر همین اساس است.
همچنین فرمان پیامبر اکرم (ص) به سبب علاقه و محبت شدید آن حضرت نسبت به این عبادت است، تا جایی که پاهای مبارکش به علت طول و کثرت قیام متورم می­شد.٩ پس بیایید به سوی خلوتکده ی شب بشتابیم، تا مشمول این دعای پرفیض و برکت رسول الله (ص) شویم و به سعادت دنیا و آخرت نایل آییم.
عبدالله بن سلام (رض) می­گوید: در اوایل که رسول اکرم (ص) تازه به مدینه تشریف آوردند و مردم جهت استقبال آن حضرت شتافتند، من از جمله کسانی بودم که به استقبال پیامبر امده بودند. به محض دیدن سیمای مبارک آن حضرت دریافتم که این سیما، سیمای دروغین نیست و اولین سخنی که از ایشان شنیدم این بود: ( أفشوا السّلام بینکم و اطعموا وصلوا الارحام و صلّوا باللّیل و النّاس نیام تدخلوا الجنّة بسلام )١٠ « سلام کردن را بین خودتان گسترش دهید و عمومی کنید؛ به مستمندان غذا دهید؛ بین خودتان پیوند خویشاوندی برقرار کنید و در شب هنگامی که مردم خوابند، به نماز خواندن بپردازید؛ آنگاه که با سلامتی وارد بهشت خواهید شد.»
سلمان فارسی می­گوید: «نماز شب را بر خود لازم گیرید، زیرا شب زنده داری شیوه و عادت نیکان قبل از شما بوده است؛ شما را به پروردگارتان نزدیک می­کند؛ موجب بخشوده شدن گناهانتان می­شود، از ارتکاب گناه بازمی دارد و بیماری را از جسم می زداید.»
فضیل بن عیاض می­گوید: «هرگاه خورشید غروب کند با فرارسیدن تاریکی خوشحال و خرسند می­شوم، چرا که در تاریکی با پروردگارم خلوت می­کنم و چون خورشید طلوع می­کند غمگین می­شوم، چون وقت اختلاط و رفت و آمد مردم است.»
ابوسلیمان می­گوید: « اهل شب و شب زنده داران در لحظات شب، از کسانی که در لهو و لعب سرگرم اند بیشتر لذت می­برند. و اگر شب نمی­بود، ماندن در این دنیا را نمی­پسندیدم.»
محمد ابن المنکدر می­گوید: « از لذت­های دنیا جز سه لذت چیزی دیگر باقی نمانده است؛ قیام و شب زنده داری، دیدار برادران ایمانی و نماز جماعت.»
شب، لحظه های صفا و شفافیت درون و بیداری قلب است و عبادت در آن لحظه، استوارتر، ژرف­تر و پایدارتر است.
 
 


۱ – ذاریات/ 15- 18.
۲ – زمر / 9.
۳ – مزمل / 1- 4.
۴ – این سخن نصوب به امام مالک( رحمه الله) است.
۵ – به روایت ترمذی و حاکم؛ ر.ک:جمع الفوائد. 1/ 311 ح 2236؛ الفیض 4/ 351.
۶ – به روایت ابوداود؛ ر.ک: جمع الفوائد 1/ 312 ح 2238.
٧ – به روایت مسلم.
٨ – به روایت ابوداود.
٩ – به روایت بخاری در تفسیر سوره ی فتح.
١٠ – به روایت حاکم، ابن ماجه و ترمذی درجه ی حدیث را «حسن صحیح» ذکر کرده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس