مهم است بدانيم چگونه نماز بخوانيم – رکوع و سجده
مهم است بدانيم چگونه نماز بخوانيم – رکوع و سجده
نویسنده : اسماعيل كسنزاني
ركوع
«سُبْحانَ رَبِّيَ الْعَظيمِ وَ بِحَمدِهِ». «پروردگار بزرگ من از هر عيبي پاك و منزه است و ستايش از آنِ اوست».
«رب» بهترين و بزرگترين پرورشدهنده و تربيتكنندهي موجودات است كه آثار اين تربيت و پرورش و هدايت، در جهان هستي نمايان و هويداست؛ نظم و نظام بدون عيب و نقص كائنات، گوشهاي از اين تربيت است كه هيچ كدام از اجزاي آن از خطمشي و وظيفهي خود سر باز نميزنند؛ قسمت ديگر اين هدايت و تربيت نيز مربوط به شريعت مشخص و كاملي است كه راه روشن سعادت انسان در آن نمايان بوده و اجراي كامل آن، آرامش را براي فرد و جامعه به ارمغان ميآورد!
خداوند متعال در اينجا صفت ديگري را نيز براي خود بيان ميكند و آن «پاك و منزه» بودن است؛ معبود و معشوق حقيقي ميبايست در مقام پاكي بوده و از هر عيب و نقصي به دور و منزه باشد. آري! مؤمن با شناختي كه از پروردگار خويش دارد، به خوبي اين حقيقت را درك نموده است كه پروردگار، هم در ذات بيهمتايش و هم در نامها و صفات والايش، پاك و بري از هر عيب و نقصي ميباشد؛ او درك نموده آفرينندهي موجودات، خداوندي است كه در آفرينش و خلقت وي ذرهاي كمبود و كاستي و نقص ديده نميشود؛[1] او ميداند خداوندي كه «رازق» و روزيدهندهي جانداران است، هيچ جنبندهاي را بدون روزي نگذاشته است؛[2] مؤمن ميداند وقتي خداوندش «غفور» و بخشنده بوده و توبهپذير است، پس هر كس از گناهانش پشيمان شده و توبه كند، حتماً بخشيده خواهد شد.[3] و ايمان دارد وقتي خداوند، خودش را «منتقم» و انتقامگيرنده معرفي ميكند، پس از كساني كه ظلم كرده و تعدي نمودهاند، انتقام گرفته و آنان را به سزاي عملشان خواهد رساند.[4]
آري! مؤمن ميداند پروردگارش در نهايت پاكي و به دور از هر عيب و نقصي ميباشد و در نماز با بيان «سبحان ربي» در يك كلمه، پاك و بيعيب و نقص بودن پروردگارش را در ذات و صفات بيان ميكند و اين پاكي و دور بودن از عيب و نقص، نشانگر آن است كه تمام صفات پروردگار جهانيان، در نهايت كمال و پسنديدگي بوده و بزرگي و عظمت در آنها آشكار است و نمازگزار با حركات و بياناتش در پي پاسداشت آن ميباشد. تعظيم و بزرگداشت پروردگاري كه بزرگي ذات و عظمت صفاتش فراتر از تصور ماست و بنده با خم نمودن سر و به ركوع رفتن در مقابل پروردگارش آن را به نمايش ميگذارد.
اندكي تأمل كن….
هنگامي كه به ياد ميآوري در برابر بزرگترين و پاكترين پرورشدهنده و تربيتكنندهي جهان سرخم نمودهاي، از يك سو ميبايست عظمت و بزرگي پروردگارت در ذهنت نقش ببندد و از ديگر سو خود را در انجام كاري ببيني كه وظيفهي بندگي تو در مقابل عظمت اوست و اين ركوع و تعظيم، نه تنها از ارزش و جايگاه و اعتبار تو نميكاهد، بلكه تو را در بالاترين رتبه قرار ميدهد، گويي در حال انجام بهترين و شايستهترين وظيفهات هستي….
همانطور كه گفتيم پاك بودن خداوند متعال علاوه بر ذات و صفات، شامل شريعت و برنامهاي است كه بر آخرين پيامبرشe نازل فرمود؛ برنامهاي كه از هر حيث كامل بوده و تمام جوانب زندگي فرد را در برميگيرد، برنامهاي كه در هر زمان و مكاني قابل اجرا بوده و بهترين راه تعالي روح و سلامت جامعه و انضباط اجتماعي ميباشد، ديني كه با آمدنش تحولي عظيم در تاريخ بشريت گذاشت و بناي تخريب شدهي انسانيت و اخلاق را كامل نمود، چه اگر تعصب و تزوير دشمنان و جهل و سستي و سهلانگاري مؤمنان نبود، اين همه جنايت و خيانت را در صفحههاي تاريخ و لايههاي خاطرات نميديديم و نميشنيدم!!
اين پاكي نيازمند شكر و ستايش است، پس ستايش از آن اوست.
اما آيا شكر و ستايش فقط با زبان است؟ هنگامي كه ميگويي «و بحمده» بايد دو مورد را در خود محاسبه كنيم:
الف) خداوند پاك و منزه است؛ تو بندهي پروردگاري و ادعاي بندگي او را داري! بنگر تو چقدر خود را پاك كردهاي؟ چقدر خود را به او نزديك كردهاي؟ آيا به پاك بودنت فكر ميكني؟ آيا چيزهايي كه تو را از پاك بودن دور ميسازند، شناختهاي؟ آيا ميداني كلمات زشتي كه بر زبانت جاري ميشود، پاك بودن تو را كمرنگتر ميكند!؟ پس تك تك لحظهها و تمام افكار و گفتار و رفتارت را بررسي كن، هر كدام از اعمالت تو را از پاك بودن دور ميكنند، بر تركشان تلاش كن و هر كدام از اعمالت تو را پاكتر ميسازد، بر فزونيشان همت گمار، به رنگ پاكي خدا در آمدنت نتيجهي پاك بودن اعمال توست.
ب) برنامه و شريعت پروردگار بيعيب و نقص است؛ هر مسلماني بايد ايمان داشته باشد كه يگانه راه سعادت و خوشبختي و آرامش و كاملترين و بهترين برنامهي زندگي، فقط اسلام است؛ چرا كه در نزد پروردگار، دين و فكر و مكتب ديگري پذيرفته شده نخواهد بود.[5] پس بايد خويشتن را بنگري كه چقدر اسلام را شناختهاي؟ چه اندازه براي درك اصول و فروع آن تلاش نمودهاي؟ آيا اصلاً براي آن وقت قرار دادهاي يا به چيزهايي كه به صورت تقليد آموختهاي، بسنده كردهاي؟ چه اندازه براي اجراي كامل و صحيح آن تلاش كردهاي و يا تا چه حد آن را در زندگي به كار ميبندي؟ آيا واقعاً كسي كه اسلام را بهترين راه و برنامه نميداند، به پاك و سبحان بودن خداوند ايمان دارد؟ آيا كسي كه حتي واجباتش را انجام نميدهد، جز يك مسلمان شناسنامهاي، چيز ديگري هست!؟
خدا را سپاس كه اكنون همهي امكانات براي فراگيري و درك دين و شريعت پروردگار مهياست، از كتاب و مجله گرفته تا ماهواره و اينترنت و وسايل صوتي و تصويري.
پس به قدر توانت تلاش كن، تو بايد بياموزي، تو بايد بداني خداوند چه وظايفي بر دوشت قرار داده است، تو بايد پيامهاي ديني كه نامش را حمل ميكني، درك كرده و بتواني انتقال دهي؛ پس بياموز و عمل كن.[6]
سجده
«سُبحانَ رَبِّي الأعلي وَ بِحَمدِهِ». «پاك و منزه است پروردگار بلندمرتبهي من و سپاس و ستايش از آنِ اوست».
در مورد اين كلمات قبلاً صحبت كرديم و در ركوع نيز مفصل به آن پرداختهايم،[7] اما انگار اينجا هواي ديگري دارد!! شايد هر چقدر هم با زبان تكرار كنيم، نتوانيم حقّ سپاس و ستايش و تسبيح پروردگار را به جا آوريم، ميبايست عملي انجام دهيم كه نشاندهندهي نهايتِ تسليم و تبعيت و احترام و اكرام و سپاس و ستايش و ابراز ضعف و نياز و بندگي باشد و همهي اين حالات و خصوصيتها فقط در سجده رخ مينمايد!
آري! حالت سجده نشان ميدهد در برابر كسي كه بر آستانش سجده نمودهاي، تسليم و مطيع هستي، نشان ميدهد او را بزرگوار و بلندمرتبه و گرامي دانستهاي و با اين حالت به او احترام ميگذاري، يا ميخواهي به خاطر دادهها و ندادههاي سرشار از حكمتش از او تشكر كني! حالت سجده گوشهاي از ضعف و نياز تو را در برابر قدرت و بينيازي و بخشندگي او به نمايش ميكشد و در يك كلام نشان ميدهد تو بندهي خداوندي و با اين حالت بندگيت را نمايش ميدهي!
خدايا تو پاك و منزهي از اين كه فرزند و شريك و مشاوري داشته باشي، پس سجده و ستايش و تسبيح از آنِ توست.
خدايا تو پاك و منزهي از اين كه در ذات و افعالت كاستي و كمبودي موجود باشد، هر چه هست، پاكي و حكمت و لطف است و بس.
خدايا تو پاك و منزهي از اين كه بندگانت را به حال خويش رها كني، اگر آنان به سوي تو آيند.
خدايا تو پاك و منزهي از اين كه بندگانت را نبخشايي، اگر آنان با پشيماني توبه كنند!
خدايا تو پاك و منزهي از اين كه عمل بندگانت را نپذيري، اگر آنان با خلوص نيت آن را انجام دهند!
خدايا تو پاك و منزهي از اين كه مؤمنان را در برابر دشمنان تنها بگذاري و از ظالمان انتقام نگيري.
خدايا تو پاك و منزهي……
همانطور كه گفته شد «رب» به معناي «تربيتكننده و پرورشدهنده» است؛ يكي از ويژگيهاي تربيتي و پرورشي كه خداوند آن را در وجود ما نهاده است، خداگرايي فطري است، كه با تربيت و آگاهي شكوفا شده و سبب ايجاد انگيزه و علاقه به ارتباط با خداوند ميشود؛ انگيزه و علاقهاي كه سراسر وجود فرد را در بر ميگيرد و تمام زندگي او را تحت تأثير قرار ميدهد.
فراموش نكنيم اصليترين رابطهي ما، ارتباط با پروردگار است، همين رابطه است كه جهان را براي ما معناي ديگري بخشيده و زندگي را هدفمند ميسازد؛ همين رابطه است كه درون ما را روشن ميسازد تا بتوانيم با ديگران نيز به بهترين شيوه در ارتباط باشيم، رابطه با خداوند است كه به انسان انگيزهاي هميشگي براي خوب بودن و مفيد بودن ميدهد! به اطراف خود نگاه كنيد، كساني كه با خداوند رابطه ندارند يا ارتباطشان با خدا صميمي نيست! انگار حتي براي زندگي كردن هم بدون انگيزهاند چه برسد براي ديگران بودن!
به همين دليل است كه بزرگترين نعمت، هدايت در مسير بندگي و شناخت و نزديكي به خداوند است و سجده نزديكترين مكان به خداوند!
تو سر بر خاك نهادهاي تا سپاس و ستايشش گويي كه تو را با بندگي خويش آشنا كرد و اين بزرگترين افتخار براي هر انسان است كه حقّ بندگي پروردگار و مولايش را به جاي آورد و با اين وسيله خود را عزيز و با عزت كند!
پس خداوندت را هميشه شاكر باش كه تو را هدايت نموده تا سجدهگزار آستانش باشي، به بندگيت افتخار كن كه مسير عزت و سربلندي توست، فراموش نكن حتي اين سجده نيز لطفي از سوي پروردگار است، پس شكر كن با انجام وظايف خويش در برابر خدا…
هنگامي كه در سجده هستي، بزرگي و بلندمرتبگي خدايت را به خاطر آور، خداوندي كه آفريدگار هستي است.
در اينجا فقط تو هستي و خداوندي كه در مقابلش به سجده افتادهاي!! پروردگاري كه بلندمرتبه و بزرگوار است؛ خداوندي كه در بلندترين و رفيعترين جايگاه كمال قرار دارد و بلندمرتبهتر از هر كس و هر چيزي ميباشد، خداوندي كه ميخواهد بندگانش نيز راه عزت و بزرگواري را بپيمايند؛ پس هر كجا كم كاري نمودهاي، پشيماني را در درونت احساس كن، نترس! دوباره بازگرد و براي جبران آن تلاش كن.
—————————————-
منبع : مهم است بدانيم چگونه نماز بخوانيم / نویسنده : اسماعيل كسنزاني / ناشر : احسان
[1] . «در نظم خلقت خداي رحمان، هيچ بينظمي و نقصاني نخواهي يافت». ملك/3.
[2] . «هيچ جنبندهاي در زمين نيست جز آن كه روزيش بر خداست». هود/6.
[3] . «قطعاً خداوند همهي گناهان را (در صورت توبه و پشيماني و جبران) خواهد بخشيد». زمر/53.
[4] . «البته از مجرمان انتقام خواهيم گرفت». سجده/22.
[5] . «هر كس غير از اسلام ديني اختيار كند، هرگز از وي پذيرفته نيست و او در آخرت از زيانكاران است». آلعمران/85.
[6] . مستحب است در ركوع اين ذكر نيز گفته شود: «سبوحًٌ قُدوس ربُّ الملائكة و الرَّوح». «پاك و منزه و به دور از هر عيب و نقصي است، پروردگار فرشتگان و جبرئيل». (اين نسبتدادن به اين دليل است كه فرشتگان آفريدگاني هستند كه خطايي از ايشان سر نزده و هميشه مشغول حمد و ستايش پروردگارند!). روش نماز پيامبرe، ص98.
[7] . تنها تفاوتي كه در اذكار ركوع و سجده وجود دارد، صفات «عظيم» و «اعلي» ميباشد. به نظر من «عظيم» صفتي براي ذات پروردگار است كه عظمت و بزرگياش بيمثل و مانند بوده و كسي همتاي او نيست، اما «اعلي» مربوط به صفات بوده و بيانكنندهي آن است كه در هر صفت مربوط به كمال، خداوند در بلندترين مرتبه و بالاترين درجه قرار دارد، مثلاً وقتي خداوند «مهربان» است، از نظر مهرباني در بلندترين و بالاترين درجه بوده و كسي همرديف او نيست. (والله اعلم)
