فهم نادرست ما در مورد بخشش گناهان از طرف خدا
فهم نادرست ما در مورد بخشش گناهان از طرف خدا
خداوند چگونه گناهان ما را می بخشد؟
نویسنده: استاد: محمد حامدی
مردم ما غالباً چنین بیان می دارند که خداوند بخشنده ی همه ی گناهان است و نیازی به عذاب مان ندارد. همچنین گمان می کنند که وعده ها و وعیدهای خداوند با وعده ها و وعیدهای بشر مشابه هستند. لذا معتقدند که تهدیدهای خداوند بر انسان ها اجرا نخواهد شد (هم چنان که در میان انسان ها نیز اجرا نمی گردد).
لازم به توضیح است که بر اساس قرآن بخشش گناهان انسان از جانب خداوند دارای قواعد تخلف ناپذیری است که انشاالله در بخش آیات مربوط بدان خواهیم پرداخت.
با این حال قبل از بیان اصول مطلب باید اظهار داشت که آگاهی بر انواع گناهان از دیدگاه قرآن می تواند به عنوان کلید و راه حل اصلی مطلب مطرح گردد و بر اساس این روشن گری، قاعده ی بخشش یا عدم آن نیز معلوم می گردد.
گناهان انسان در قرآن با توجه به نیّت انجام آن ها بر دو گونه اند
1. گناهان لممی و غیر مصرانه: انسان در این حالت خواستار انجام آن ها نیست، بلکه تمام جهد و تلاش خود را نیز در جهت طرد آن ها به کار می گیرد. اما با این وصف باز بر اثر عدم توان ایمانی به صورت ناخواسته دچار آن ها می شود و در این حالت در درون خود احساس خجلت و شرمندگی می کند.
این نوع از گناهان بر اساس توبه به تدریج (نه با تدارج) از زندگی انسان ها حذف می شوند و توبه کاران واقعی نیز بیش تر در میان این ها واقع شده اند. اما در این زمینه باید این را بیان داشت که بیش تر مردم بر اساس قواعد قرآنی توّاب نیستند، گرچه مدعی آن هستند؛ زیرا آن ها تنها صیغه ی توبه را (بدون اقدام عملی) بر زبان جاری می کنند، که این کار فاقد ارزش قرآنی است.
در این جا لازم است برای شناخت بیش تر این دو نوع از گناهان و شناخت توبه ی واقعی (که سبب غفران خدا می شود) مقدمتاً چند آیه را بیان داریم:
أ. کسانی که از انجام گناهان خودداری کنند و آن ها را اصلاح نمایند خداوند نسبت به ایشان غفور و رحیم است.
( فَمَن تَابَ مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ ) مائده: 39
« امّا كسي كه پس از ارتكاب ستم ( دزدي ) پشيمان شود و ( از دزدي ) توبه كند و ( با انجام اعمال نيكو و پسدادن اموال مسروقه يا قيمت آنها ) به اصلاح ( حال خود ) پردازد ، خداوند توبه او را ميپذيرد ، بيگمان خداوند بس آمرزنده و مهربان است . »
ب. کسانی که جاهلانه (و غیر مصرّانه) گناه می کنند در نهایت موفق به انجام توبه می شوند. اما کسانی که به صورت مصرّانه گناهان را انجام می دهند موفق به انجام توبه نمی شوند و از آن گریزان می گردند.
( إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوَءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٍ فَأُوْلَئِكَ يَتُوبُ اللّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللّهُ عَلِيماً حَكِيماً ) نساء: 17
« بيگمان خداوند تنها توبه كساني را ميپذيرد كه از روي ناداني ( و سفاهت و حماقت ناشي از شدّت خشم و غلبه شهوت بر نفس ) به كار زشت دست مييازند ، سپس هرچه زودتر ( پيش از مرگ ، به سوي خدا ) برميگردند ( و از كرده خود پشيمان ميگردند ) ، خداوند توبه و برگشت آنان را ميپذيرد . و خداوند آگاه ( از مصالح بندگان و صدق نيّت توبهكنندگان است و ) حكيم است ( و از روي حكمت درگاه توبه را بر روي توبهكنندگان باز گذاشته است ) . »
ت. انسان مؤمن در هنگام انجام گناه با یاد خدا متذکر می شود و به طرف خداوند باز می گردد و بر انجام گناهان اصرار نمی ورزد.
( وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُواْ أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُواْ اللّهَ فَاسْتَغْفَرُواْ لِذُنُوبِهِمْ وَمَن يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّهُ وَلَمْ يُصِرُّواْ عَلَى مَا فَعَلُواْ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أُوْلَئِكَ جَزَآؤُهُم مَّغْفِرَةٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ ) آل عمران: 135- 136
« و كساني كه چون دچار گناه ( كبيرهاي ) شدند ، يا ( با انجام گناه صغيرهاي ) بر خويشتن ستم كردند ، به ياد خدا ميافتند ( و وعده و وعيد و عقاب و ثواب و جلالت و عظمت او را پيش چشم ميدارند و پشيمان ميگردند ) و آمرزش گناهانشان را خواستار ميشوند – و بجز خدا كيست كه گناهان را بيامرزد ؟ – و با علم و آگاهي بر ( زشتي كار و نهي و وعيد خدا از آن ) چيزي كه انجام دادهاند پافشاري نميكنند ( و به تكرار گناه دست نمييازند ) . آن چنان پرهيزگاراني پاداششان آمرزش خدايشان و باغهاي ( بهشتي ) است كه در زير ( درختان ) آنها جويبارها روان است و جاودانه در آنجاها ماندگارند ، و اين چه پاداش نيكي است كه بهره كساني ميگردد كه اهل عملند ( و برابر فرمان خدا كار ميكنند ) . »
ث. کسانی که از کبائر و فواحش دوری می گزینند و به جز لمم گناهی را مرتکب نمی شوند و بر انجام آن ها اصرار نمی ورزند مورد مغفرت خداوند قرار می گیرند.
( الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى ) نجم: 32
« همان كساني كه از گناهان بزرگ و بدكاريها كنارهگيري ميكنند و اگر گناهي از آنان سر زند تنها صغيره است ( و آن هم مورد عفو خدا قرار ميگيرد ) چرا كه پروردگار تو داراي آمرزش گسترده و فراخ است . خداوند از همان زمان كه شما را از زمين آفريده است ، و از آن روز كه شما به صورت جنينهاي ناچيزي در درون شكمهاي مادرانتان بودهايد ، از ( تمام ذرات و همه جزئيات وجود ) شما به خوبي آگاه بوده است و هست . پس از پاك بودن خود سخن مگوئيد ، زيرا كه او پرهيزگاران را ( از همه ) بهتر ميشناسد . »
2. گناهان مصرانه: از علایم این گونه گناهان این است که انسان از انجام دادن آن ها احساس خجلت نمی کند و هرگز عملاً برای ترک آن ها اقدامی نمی نماید و این نوع از گناهان همه ی زندگی آن ها را احاطه می نماید.
این گونه گناهان در فرهنگ قرآنی شرک محسوب می شوند (شرک در فرمان روایی خدا) و اگر کسی فقط یکی از این نوع گناهان را داشته باشد و بعد از اتمام حجت بر آن حالت بمیرد، برای همیشه در جهنم داخل می شود. چنان که خداوند در سوره ی بقره می فرماید:
( بَلَى مَن كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ) بقره: 81
« آري ! هر كس مرتكب گناه شود ، و گناه ( احساس و وجدان و سراسر وجود ) او را احاطه كند ، اين چنين افرادي ياران آتش بوده و جاودانه در آن خواهند ماند . »
خصوصیت بارز این نوع از گناهان این است که همیشه و تا زمان مرگ انسان را به ارتکاب آن فرا می خواهد و بر تمام زندگیش مسلط می نماید و انسان نیز بدون چون و چرا آن را قبول می کند که البته صاحب این چنین گناهانی دارای نفس امّاره بالسّوء می باشند و هنوز وارد مرحله ی اول ایمان؛ یعنی نفس لوّامه نشده اند.
مهم ترین شرط ایمان، اصرار نورزیدن بر گناهان است که اینک با توجه به توضیحات مذکور به سراغ قواعد بخشش گناهان بر اساس قرآن می رویم تا از این طریق فهمی درست در این زمینه پیدا نماییم. بدین صورت که نه از رحمت خداوند ناامید شویم و نه دچار دل خوشی بی قاعده گردیم.
1. دوست داشتن خداوند منوط به اطاعت از پیامبر (ص) است. کسانی که این چنین خصوصیتی را دارند، مورد مغفرت خداوند قرار می گیرند:
( قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ ) آل عمران: 31
« بگو : اگر خدا را دوست ميداريد ، از من پيروي كنيد تا خدا شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشايد ، و خداوند آمرزنده مهربان است. »
2. داشتن تقوا باعث کسب فرقان (جدا کننده ی حق از باطل) و به تبع آن پوشانیدن و بخشش گناهان از جانب خداوند می شود.
( يِا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إَن تَتَّقُواْ اللّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَاناً وَيُكَفِّرْ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ ) انفال: 29
« اي مؤمنان ! اگر از خدا ( بترسيد و از مخالفت فرمان او ) بپرهيزيد ، خدا بينش ويژهاي به شما ميدهد كه در پرتو آن حق را از باطل ميشناسيد ، و گناهانتان را ميزدايد و شما را ميآمرزد ، چرا كه يزدان داراي فضل و بخشش فراوان است. »
3. وجود تقوا در زندگی عملی باعث اصلاح کارها و غفران گناهان انسان می شود. البته اگر اطاعت خداوند و رسولش را به همراه داشته باشد.
( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَن يُطِعْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزاً عَظِيماً ) احزاب: 70- 71
« اي مؤمنان ! از خدا بترسيد ( و خويشتن را با انجام خوبيها و دوري از بديها از عذاب او در امان داريد ) و سخن حق و درست بگوئيد . در نتيجه خدا ( توفيق خيرتان ميدهد و ) اعمالتان را بايسته ميكند و گناهانتان را ميبخشايد . اصلاً هر كه از خدا و پيغمبرش فرمانبرداري كند ، قطعاً به پيروزي و كاميابي بزرگي دست مييابد. »
4. داشتن ایمان به دعوت پیامبران و اجابت عملی از آن موجب بخشش گناهان می گردد.
( يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُم مِّن ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُم مِّنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ ) احقاف: 31
« اي قوم ما ! سخنان فراخواننده الهي را بپذيريد ، و به او ايمان بياوريد ، تا خدا گناهانتان را بيامرزد و شما را در پناه خويش ( محفوظ و مصون از عذاب سخت آخرت ) دارد. »
5. داشتن تقوا و ایمان آوردن به رسول غفران گناهان را در بردارد.
( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن رَّحْمَتِهِ وَيَجْعَل لَّكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ ) حدید: 28
« اي كساني كه ( از اهل كتاب بشماريد و به خدا و پيغمبران الهي و كتابهاي تورات و انجيل ) ايمان آوردهايد ! از خدا بترسيد و به پيغمبر او ( محمدبن عبدالله ، خاتم انبياء ، هم ) ايمان بياوريد ، تا خداوند دو پاداش از رحمت خود را به شما دهد ( يكي پاداش ايمان به عيسي ، و ديگري پاداش ايمان به محمد ) ، و نيز براي شما نوري را پديدار گرداند كه در پرتو آن حركت كنيد ، و شما را ببخشايد ، چرا كه خدا بسيار بخشاينده و مهربان است. »
6. ایمان داشتن به خدا و رسول و جهاد نمودن با اموال و جان ها در راه خدا از اعمالی است که غفران الهی و دخول در بهشت را به همراه دارد.
( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنجِيكُم مِّنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ) صف: 10- 12
« اي مؤمنان ! آيا شما را به بازرگاني و معاملهاي رهنمود سازم كه شما را از عذاب بسيار دردناك دوزخ رها سازد ؟ ( و آن اين است كه ) به خدا و پيغمبرش ايمان ميآوريد ، و در راه خدا با مال و جان تلاش و جهاد ميكنيد . اگر بدانيد اين براي شما ( از هر چيز ديگري ) بهتر است . ( اگر اين تجارت را انجام دهيد ، خدا ) گناهانتان را ميبخشايد ، و شما را به باغهاي بهشتي داخل ميگرداند كه از زير ( كاخها و درختان ) آن جويبارها روان است ، و شما را در منازل و خانههاي خوبي جاي ميدهد كه در باغهاي بهشت جاويدان ماندگار ، واقع شدهاند . پيروزي و رستگاري بزرگ همين است . »
7. داشتن تقوای خداوند در حد توان، شنیدن کلام خدا و اطاعت عملی از او، دوری از بخل و انفاق در راه خدا از عوامل غفران الهی و رستگاری انسان محسوب می شوند.
( فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا وَأَنفِقُوا خَيْراً لِّأَنفُسِكُمْ وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ إِن تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضَاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ ) تغابن: 16- 17
« پس آن قدر كه در توان داريد از خدا بهراسيد و پرهيزگاري كنيد ، و ( درسها و اندرزهاي آسماني را ) بشنويد و بپذيريد ، و ( از قوانين و فرمانهاي خدا ) اطاعت كنيد . و ( در راه خدا ، صدقه و احسان و ) بذل و بخشش كنيد ، ( انجام اين كارها ) به سود شما خواهد بود . كساني كه از بخل و حرص نفس خويش ، مصون داشته شوند ، آنان قطعاً رستگارند . اگر به خدا قرضالحسنهاي بدهيد ، آن را برايتان چندين برابر ميسازد ، و شما را ميآمرزد . خداوند سپاسگزار و بردبار است ( و او از بندگانش به وسيله دادن پاداشهاي عظيم تشكّر مينمايد ، و در پرتو بردباري خود ، در عقوبت بندگان تعجيل نميفرمايد ، و بلكه گناهانشان را ميبخشايد ) . »
8. توبه نمودن و تسلیم شدن عملی به فرامین خداوند باعث بخشیده شدن همه ی گناهان می گردد.
( قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَكُمُ العَذَابُ بَغْتَةً وَأَنتُمْ لَا تَشْعُرُونَ ) زمر: 53- 55
« ( از قول خدا به مردمان ) بگو : اي بندگانم ! اي آنان كه در معاصي زيادهروي هم كردهايد ! از لطف و مرحمت خدا مأيوس و نااميد نگرديد . قطعاً خداوند همه گناهان را ميآمرزد . چرا كه او بسيار آمرزگار و بس مهربان است . و به سوي پروردگار خود برگرديد ( و با ترك سيّئات و انجام حسنات به سوي آفريدگارتان تغيير مسير دهيد ) و تسليم او شويد ( و خاضعانه و خاشعانه از اوامرش فرمانبرداري كنيد ) پيش از اين كه عذاب ( خانه برانداز و ريشهكن كننده دنيوي و سخت و دردناك و سرمدي اخروي ) ناگهان به سوي شما تاخت آرد و ديگر كمك و ياري نشويد ( و كسي نتواند شما را از عذاب خدا برهاند ) . و از زيباترين و بهترين چيزي كه از سوي پروردگارتان براي شما فرو فرستاده شده است ( كه قرآن است ) پيروي كنيد پيش از اين كه عذاب ( دنيوي يا اخروي ) ناگهان به سوي شما تاخت آرد ، در حالي كه شما بيخبر باشيد . »
9. چنان که گذشت بر اساس قرآن گناهانی که لممی هستند، شامل مغفرت خداوند می گردند. اما گناهان مصرّانه شرک محسوب می شوند و هرگاه صاحبان آن ها از انجام آن ها توبه ننمایند و بر این حالت بمیرند خداوند هرگز آن ها را نمی بخشد؛ زیرا کار آن ها شرک آگاهانه و مصرّانه محسوب می شوند.
( إِنَّ اللّهَ لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاءُ وَمَن يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْماً عَظِيماً ) نساء: 48
« بيگمان خداوند ( هرگز ) شرك به خود را نميبخشد ، ولي گناهان جز آن را از هركس كه خود بخواهد ميبخشد . و هر كه براي خدا شريكي قائل گردد ، گناه بزرگي را مرتكب شده است . »
10. بخشش خطای مردم و کمک مالی به فقرا و مساکین غفران الهی را به همراه دارد.
( وَلَا يَأْتَلِ أُوْلُوا الْفَضْلِ مِنكُمْ وَالسَّعَةِ أَن يُؤْتُوا أُوْلِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ ) نور: 22
« كساني كه از شما اهل فضيلت و فراخي نعمتند ، نبايد سوگند بخورند اين كه بذل و بخشش خود را از نزديكان و مستمندان و مهاجران در راه خدا باز ميگيرند ( به علّت اين كه در ماجراي افك دست داشته و بدان دامن زدهاند ) . بايد عفو كنند و گذشت نمايند . مگر دوست نميداريد كه خداوند شما را بيامرزاد ؟ ( همان گونه كه دوست داريد خدا از لغزشهايتان چشمپوشي فرمايد ، شما نيز اشتباهات ديگران را ناديده بگيريد و به اين گونه كارهاي خير ادامه دهيد ) ، و خدا آمرزگار و مهربان است ( پس خويشتن را متأدّب و متّصف به آداب و اوصاف آفريدگارتان سازيد ) . »
11. هرگاه حقانیت دین خدا برای کسی روشن شود و به دنبال آن به صورت مصرّانه و تا زمان مرگ به مخالفت آن بپردازد در واقع بدان حقیقت کفر ورزیده است. و این چنین کسانی سدّ راه خدا خواهند شد که خداوند نیز هرگز آن ها را نمی بخشد.
( إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ) محمد: 34
« كساني كه كافر گردند و مردمان را از راه خدا بازدارند و سپس بميرند در حالي كه كافر باشند ، هرگز خداوند ايشان را نخواهد بخشيد . »
12. بخشش کافران از جانب خداوند مشروط به این امر است که آن ها از کفر خویش دست بردار شوند. اما اگر بر آن حالت باقی بمانند، سنت خداوند همیشه این بوده که آن ها را نبخشد.
( قُل لِلَّذِينَ كَفَرُواْ إِن يَنتَهُواْ يُغَفَرْ لَهُم مَّا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُواْ فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الأَوَّلِينِ ) انفال: 38
« ( اي پيغمبر ! ) به كافران بگو : ( درگاه توبه هميشه باز است و ) اگر ( از كفر و عناد ) دست بردارند ، گذشته اعمالشان بخشوده ميشود ، و اگر هم ( به كفر و ضلال خود ) برگردند ( و به جنگ و ستيزتان برخيزند ) قانون خدا درباره پيشينيان از مدّنظر گذشته است ( و همان قانون هم درباره آنان اجرا ميگردد . يعني سزاي مشركان و معاندان و مكذّبان نابودي است و ايشان هم نابود ميشوند ) . »
13. هنگامی که گناهکاران شخصاً و عملاً به سوی خداوند بازگشت نمایند و به دنبال آن از خداوند طلب استغفار کنند و پیامبر (ص) نیز برای ایشان طلب استغفار نمایند، خداوند را توبه پذیر و بخشنده می یابند.
( وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآؤُوكَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللّهَ تَوَّاباً رَّحِيماً ) نساء: 64
« و هيچ پيغمبري را نفرستادهايم مگر بدين منظور كه به فرمان خدا از او اطاعت شود ( پس اطاعت از او ، اطاعت از خدا ، و سركشي از دستور او ، سركشي از دستور خدا بوده است ) . و اگر آنان بدان هنگام كه ( با نفاق و دروغگوئي و زير پاگذاشتن فرمان خدا ) به خود ستم ميكردند ، به نزد تو ميآمدند و از خدا طلب آمرزش مينمودند و پيغمبر هم براي آنان درخواست بخشش ميكرد ، بيگمان خدا را بس توبهپذير و مهربان مييافتند . »
14. تعجیل بر انجام گناهان و اعراض نمودن از نیکوکاری موجب عدم غفران الهی می شود. اما تعجیل بر انجام نیکی ها و دوری نمودن از سیئات موجب غفران الهی می گردد.
( قَالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلَا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ) نمل: 46
« ( بديشان ) گفت : اي قوم من ! چرا پيش از تلاش و كوشش براي جلب خوبيها و نيكيها ( با عبادت و اطاعت از الله ) عجله براي بلاها و بديها داريد ( و عذاب و مجازات خدا را با شتاب خواستار ميگرديد ؟ ) . چرا نبايد از خدا طلب آمرزش كنيد تا مورد مرحمت قرار گيريد ؟ »
15. استغفار ملایکه برای انسان ها شامل کسانی می شود که ایمان واقعی دارند و به دنبال آن توبه می نمایند و عملاً از راه خداوند اطاعت می کنند.
( الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَّحْمَةً وَعِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ ) غافر: 7
« آنان كه بردارندگان عرش خدايند و آنان كه گرداگرد آنند به سپاس و ستايش پروردگارشان سرگرمند و بدُو ايمان دارند و براي مؤمنان طلب آمرزش ميكنند ( و ميگويند : ) پروردگارا ! مهرباني و دانش تو همه چيز را فرا گرفته است ( هم اعمال و اقوالشان را كاملاً ميداني و هم مرحمت و مهربانيت ميتواند ايشان را دربر گيرد ) پس در گذر از كساني كه ( از گناهان دست ميكشند و به طاعات و عباداتت ميپردازند ، و از راههاي انحرافي دوري ميگزينند و به راستاي راهت ) برميگردند و راه تو را در پيش ميگيرند ، و آنان را از عذاب دوزخ مصون و محفوظ فرما . »
16. خداوند بخشنده ی همه ی گناهان توابان، مؤمنان واقعی و انجام دهندگان اعمال صالح می باشد.
( وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً ثُمَّ اهْتَدَى ) طه: 82
« من قطعاً ( با غفران عظيمي كه دارم ) ميآمرزم كسي را كه ( از كفر و گناه خود ) برگردد و ( به بهترين وجه ) ايمان بياورد و كارهاي شايسته بكند و سپس راهياب بشود ( و اين راه را تا آخر زندگي ادامه دهد ) . »
17. دوری از کبایر و فواحش؛ یعنی، گناهان مصرّانه (غیر از گناهان لممی) موجب مغفرت خداوند می گردد.
( الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى ) نجم: 32
« همان كساني كه از گناهان بزرگ و بدكاريها كنارهگيري ميكنند و اگر گناهي از آنان سر زند تنها صغيره است ( و آن هم مورد عفو خدا قرار ميگيرد ) چرا كه پروردگار تو داراي آمرزش گسترده و فراخ است . خداوند از همان زمان كه شما را از زمين آفريده است ، و از آن روز كه شما به صورت جنينهاي ناچيزي در درون شكمهاي مادرانتان بودهايد ، از ( تمام ذرات و همه جزئيات وجود ) شما به خوبي آگاه بوده است و هست . پس از پاك بودن خود سخن مگوئيد ، زيرا كه او پرهيزگاران را ( از همه ) بهتر ميشناسد . »
18. مؤمنان حقیقی، نمازگزاران راستین و انفاق کنندگان اموال هستند که مشمول غفران الهی می شوند.
( الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ أُوْلَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقّاً لَّهُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ ) انفال: 3- 4
« آنان كسانيند كه نماز را چنان كه بايد ميخوانند و از آنچه بديشان عطاء كردهايم ، ( مقداري را به نيازمندان ) ميبخشند . آنان واقعاً مؤمن هستند و داراي درجات عالي ، مغفرت الهي ، و روزي پاك و فراوان ، در پيشگاه خداي خود ميباشند . »
19. متقین (در این آیه)؛ یعنی، انفاق کنندگان در آسانی و سختی، فروبرندگان خشم و بخشندگان مردم مشمول مغفرت خداوند می شوند.
( وَسَارِعُواْ إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاء وَالضَّرَّاء وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ) آل عمران: 133- 134
« و ( با انجام اعمال شايسته و بايسته ) به سوي آمرزش پروردگارتان ، و بهشتي بشتابيد و بر همديگر پيشي گيريد كه بهاي آن ( براي مثال ، همچون بهاي ) آسمانها و زمين است ؛ ( و چنين چيز با ارزشي ) براي پرهيزگاران تهيّه ديده شده است . آن كساني كه در حال خوشي و ناخوشي و ثروتمندي و تنگدستي ، به احسان و بذل و بخشش دست مييازند ، و خشم خود را فرو ميخورند ، و از مردم گذشت ميكنند ، و ( بدين وسيله در صف نيكوكاران جايگزين ميشوند و ) خداوند ( هم ) نيكوكاران را دوست ميدارد . »
20. ایمان داشتن به خدا و رسول – که از مهم ترین آثار آن انجام اعمال صالح می باشد – موجب غفران الهی می شود.
( سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاء وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ ) حدید: 21
« بر يكديگر پيشي بگيريد براي رسيدن به آمرزش پروردگارتان و بهشتي كه پهناي آن همسان پهناي آسمان و زمين است . براي كساني آماده شده است كه به خدا و پيغمبرانش ايمان داشته باشند . اين ، عطاء خدا است ، و به هر كس كه بخواهد آن را ميدهد ، و خدا داراي عطاء بزرگ و فراوان است . »
21. خداوند وعده داده است که مؤمنین و انجام دهندگان اعمال صالح را ببخشد.
( وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ ) مائده: 9
« خداوند به كساني كه ايمان بياورند و كارهاي شايسته انجام دهند ، وعده ميدهد كه آمرزش ( او گناهانشان را دريابد ) و پاداش بزرگي ( و ثواب فراواني ) از آن ايشان باشد . »
22. خداوند مؤمنان حقیقی را می بخشد. کسانی که دارای صفات (ایمان، هجرت، جهاد در راه خدا، پناه دادن به ایمان داران آواره و یاری به اجرای دین خدا) می باشند.
( وَالَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ آوَواْ وَّنَصَرُواْ أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقّاً لَّهُم مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ ) انفال: 74
« بيگمان كساني كه ايمان آوردهاند و مهاجرت كردهاند و در راه خدا جهاد نمودهاند ، و همچنين كساني كه پناه دادهاند و ياري كردهاند ، ( هر دو گروه ) آنان حقيقه مؤمن و باايمانند ( و شايسته واژه مهاجر و انصارند و تار و پود جاودانه پرچم اسلامند و ) براي آنان آمرزش ( گناهان از سوي يزدان منان ) و روزي شايسته ( در بهشت جاويدان ) است . »
23. کسانی که در برابر مشقات صابر هستند و ضمناً انجام دهنده ی اعمال صالح نیز می باشند مشمول مغفرت خداوند می گردند.
( إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ ) هود: 11
« مگر كساني كه ( به هنگام شدائد ) شكيبائي كنند ، و ( در وقت خوشي و ناخوشي و ثروتمندي و مستمندي ) كارهاي شايسته و بايسته انجام دهند ، بيگمان آنان بخشايش ( يزدان شامل گناهانشان ميگردد ) و پاداش بزرگي ( در برابر اعمال صالحه ) دارند . »
( فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ ) حج: 50
« كساني كه ايمان آورده و كارهاي شايسته بكنند ، آمرزش ( يزدان شامل گناهان ايشان ميشود ) و رزق و روزي ارزشمند و پاك و فراواني ( در بهشت ) دارند . »
24. زنان و مردان با ایمانی که دارای صفات زیر هستند: تسلیم به فرمان خدا، ایمان آوردن، اطاعت کردن، تصدیق عملی کردن، صبر نمودن در مشکلات، خدا ترس بودن، اهل صدقه بودن، روزه داران، نگه دارندگان آبروی مردم و ذاکرین خداوند، مشمول مغفرت خداوند می شوند.
( إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً ) احزاب: 35
« مردان مسلمان و زنان مسلمان ، مردان باايمان و زنان باايمان ، مردان فرمانبردار فرمان خدا و زنان فرمانبردار فرمان خدا ، مردان راستگو و زنان راستگو ، مردان شكيبا و زنان شكيبا ، مردان فروتن و زنان فروتن ، مردان بخشايشگر و زنان بخشايشگر ، مردان روزهدار و زنان روزهدار ، مردان پاكدامن و زنان پاكدامن ، و مرداني كه بسيار خدا را ياد ميكنند و زناني كه بسيار خدا را ياد ميكنند ، خداوند براي همه آنان آمرزش و پاداش بزرگي را فراهم ساخته است . »
25. کسانی که در برابر پیامبر خدا و فرمایشاتش صدایشان را پایین می آورند و آداب پیروی از رهبر را رعایت می کنند، قلبهایشان در امتحان الهی موفق شده است و مغفرت خداوند شامل حالشان می گردد.
( إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ ) حجرات: 3
« آنان كه صداي خود را نزد پيغمبر خدا پائين نموده و آهسته برميآورند ، كسانيند كه خداوند دلهايشان را براي پرهيزگاري پاكيزه و ناب داشته است . ايشان آمرزش سترگ و پاداش بزرگي دارند . »
26. کسانی که در غیاب مردم امکان ارتکاب گناه برایشان میسر است(در حالی که خداوند از آن ها غایب است) اما از ترس خداوند بدان نمی پردازند، مغفرت خداوند را شامل می شوند.
( إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُم بِالْغَيْبِ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ ) ملک: 12
« كساني كه در نهان ، از پروردگار خود ميترسند ، آمرزش و پاداش بزرگ و فراواني دارند. »
27. کسانی که از ظلم نمودن بر نفس خویش پشیمان شده اند، مشمول مغفرت خداوند می شوند. اما کسانی که در انجام بدی ها تعجیل می نمایند (در حالی که می بایست در نیکی ها جدیت نمایند) دچار عذاب سخت خداوند می شوند.
( وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِمُ الْمَثُلاَتُ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِّلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقَابِ ) رعد:6
« ( اي پيغمبر ! گمراهي ، مشركان را بدانجا كشانده است كه آنان تمسخركنان ) از تو بخواهند كه بدي ( و بلائي كه از سوي خدا ايشان را از آن ميترساني ) پيش از خوبي ( و نعمتي كه از سوي خدا بديشان مژده آن را ميرساني ) بدانان رسد ! و حال آن كه عذابهاي درهم كوبنده و خواركننده قبل از ايشان بوده است و ( بر سر گذشتگان آمده است و طومار حيات افراد كافر چون ايشان را در هم نورديده است . ) پروردگار تو نسبت به مردم با وجود ستمهائي كه ( با انجام گناه به خود ) ميكنند بخشنده است ( و در عذابشان شتاب روا نميدارد ) و پروردگار تو داراي كيفر سخت است ( و عقوبت او در انتظار گناهكاراني است كه در انجام معاصي پافشاري ميكنند و از راه اهريمن به راه خدا برنميگردند و از نيكيها اندوختهاي برنميبندند ) . »
28. سخنان زشت و آزار دهنده ای که نسبت به پیامبر خدا (ص) گفته می شد رفتاری نادرست بود که مخالفان دین خدا نسبت به تمام پیامبران گذشته انجام داده اند که خداوند در قبال آن برای پیامبران مغفرت و برای مخالفانشان عذاب شدیدی را آماده نموده است.
( مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِن قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ ) فصلت: 43
« از طرف ( كافران و منافقان و جاهلان ) چيزي به تو گفته نميشود ، مگر همان چيزهائي كه قبلاً به پيغمبران پيش از تو گفته شده است . ( و چنين نسبتهاي ناروائي و سخنان نازيبائي بديشان داده شده است . خلاصه نه دعوت تو به سوي يكتاپرستي مطلب تازهاي است ، و نه تهمت و تكذيب مردمان بيدين و بيايمان ) . مسلّماً پروردگار تو داراي آمرزش فراوان ( در حق مؤمنان ) و داراي مجازات دردناك ( در حق كافران ) است . »
29. خداوند در قرآن وعده داده است که مؤمنین و انجام دهندگان اعمال صالح را ببخشد.
( مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاء عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاء بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِّنَ اللَّهِ وَرِضْوَاناً سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً ) فتح: 29
« محمد فرستاده خدا است ، و كساني كه با او هستند در برابر كافران تند و سرسخت ، و نسبت به يكديگر مهربان و دلسوزند . ايشان را در حال ركوع و سجود ميبيني . آنان همواره فضل خداي را ميجويند و رضاي او را ميطلبند . نشانه ايشان بر اثر سجده در پيشانيهايشان نمايان است . اين ، توصيف آنان در تورات است ، و اما توصيف ايشان در انجيل چنين است كه همانند كشتزاري هستند كه جوانههاي ( خوشههاي ) خود را بيرون زده ، و آنها را نيرو داده و سخت نموده و بر ساقههاي خويش راست ايستاده باشد ، بگونهاي كه برزگران را به شگفت ميآورد . ( مؤمنان نيز همين گونهاند . آني از حركت بازنميايستند ، و همواره جوانه ميزنند ، و جوانهها پرورش مييابند و بارور ميشوند ، و باغبانانِ بشريت را بشگفت ميآورند . اين پيشرفت و قوّت و قدرت را خدا نصيب مؤمنان ميكند ) تا كافران را به سبب آنان خشمگين كند . خداوند به كساني از ايشان كه ايمان بياورند و كارهاي شايسته بكنند آمرزش و پاداش بزرگي را وعده ميدهد . »
30. جنگ نمودن و کشتار در راه خدا موجب مغفرت خداوند می شود (چه کافران کشته شوند و چه کشته نشوند) حتی اگر انسان مجاهد کشته نشود و با مرگ طبیعی بمیرد.
( وَلَئِن قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ ) آل عمران: 157
« و اگر در راه خدا كشته شويد يا بميريد ، مغفرت و مرحمتي ( كه شما را در برميگيرد ) بهتر از چيزهائي است كه ( آنان در طول عمر ) جمعآوري ميكنند . »
31. خداوند صابران، صادقان، مطیعان، انفاق کنندگان و استغفارکنندگان در سحرگاهان را می بخشد.
( الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالأَسْحَارِ ) آل عمران: 16- 17
« و همان كساني كه ( ايمان ، دل آنان را لبريز ميسازد و فرياد برميآورند و ) ميگويند : پرودگارا ! ما ايمان آوردهايم ، پس گناهان ما را ببخش و ما را از عذاب آتش ( دوزخ ) به دور دار . و همان كساني كه ( در راه طاعت و عبادت ، و دوري از گناه و معصيت ، و تحمّل مشقّات و ناملايمات ) بردبار ، و ( در نيّت و كردار و گفتار ) درستكار ، و ( با خشوع و خضوع بر طاعت و عبادت ) مداوم و ماندگار ، و ( از آنچه ميتوانند و بدان دسترسي دارند ) بخشاينده ، و در سحرگاهان آمرزش خواهند . »
برادران و خواهران گرامی، با مراجعه به آیات قرآن معلوم گردید که غفران و بخشش گناهان از طرف خداوند بی رویه و قاعده نیست و از سنت قاطع و روشنی (که همان ایمان و عمل صالح است) پیروی می نماید.
در ضمن این امر نیز مشخص گردید که تنها گناهان لممی بخشیده می شوند نه گناهان مصرانه ی مستمر تا زمان مرگ(که منجر به توبه نشده اند). بر اساس این توضیحات دیگر جایی برای خیال بافی های هواهای نفسانی انسان باقی نمی ماند. پس بایستی هر چه زودتر از انجام گناهان و تقصیرات توبه نماییم و عقیده و رفتار خویش را برابر موازین غفران الهی در قرآن تنظیم کنیم و از خودفریبی بپرهیزیم و به ایمان و عمل صالح روی آوریم، تا خداوند نیز وعده ی خود را (که غفران و دخول در جنت است) در مورد ما محقق نماید.
————————————————
منبع:آسیب شناسی مفاهیم دینی / مؤلف: محمد حامدی / انتشارات: نشر احسان 1388
