خانه ---> تربیت، اخلاق و تزکیه ---> 10- موانع معرفتی کمال از دیدگاه مولوی ، مکر و فریب و عقل جزوی و نارس
tarbiat-akhlaq-tazkie

10- موانع معرفتی کمال از دیدگاه مولوی ، مکر و فریب و عقل جزوی و نارس

10- موانع معرفتی کمال از دیدگاه مولوی ، مکر و فریب و عقل جزوی و نارس

نویسنده : دکتر محمد علی خالدیان

 

يكي ديگر از آفات معرفتي كمال، مكر و فريب است. مكر هايي كه خلق به كار مي بندند، البته ناپسند است، اما مكر و سعي وقتي براي رهايي از قيود و تعلقات و به قصد ترك كردن فضول زخارف باشد، بجا و مناسب است و نبايد ناپسند تلقي شود.    اين كه انسان براي فرار از زنداني كه دنياي حسي است، نقب بزند و راه گريز بجويد، البته زيركي است، اما زشت و ناروا نيست. آنچه زشت و نارواست مكري است كه حاصلش مقيد ماندن در حبسگاه عالم حس باشد و ما را از رهايي مانع آيد (981/1) مانند مكر وزير جهود كه با كيد و فريب خود تمام نصرانيان را كه پيرو اميران دوازده گانه خويش بودند، گمراه كرد و و مولانا به اين نتيجه مي رسد كه حيله و تزوير مدعيان و رياست جويان هرچند مايه اختلاف در فهم حقيقت مي شود، باز هرگز نمي تواند حقيقت را از بين ببرد. مولانا مي گويد:

       مکر کن در راه نیکو خدمتی                 تا نبوت یابی اندر امتی

 

یکی دیگر از آفات معرفتی کمال، عقل جزوی و نارس است.

عقل به معنی نیروی ادراک یا قوه ای که حق را از باطل باز تواند شناخت یا صفتی غریزی در انسان که به شرط سلامت اعضا و رفع موانع لازم آن، علم به امور ضروری است، نخست در آدمی به حال استعداد و آمادگی وجود دارد و سپس به واسطه ممارست بر علوم و داوری درباره دیدگاه های مختلف، فعلیتی مناسب با آن مقدمات حاصل می کند.

منظور از عقل جزوی همان عقلی است که به حالت استعداد است و هنوز به کمال خود نرسیده است، این عقل به خودی خود نمی تواند انسان را به ساحل نجات و تربیت درست و کمال برساند. پس اگر سالک بخواهد که به عالم غیب متصل شود باید که ادراک خود را با آن عالم سازش دهد و چون عالم غیب مجرد است سالک به ناچار باید خویش را از لوازم ماده و پیروی نفس و هوا دور بدارد و غلبه بر نفس و هوی فقط از طریق پیروی از پیران میسر می گردد و عقل جزوی برای اینکه به سیر تکاملی خود ادامه بدهد از عقل کلی مدد می گیرد که منبع معارف و خزانه اسرار است.

حکما و فلاسفه، عقل را جوهری مجرد می دانند و به گفته ایشان مجردات واجد کمالات خود هستند و احتیاجی به استکمال ندارند زیرا مبارزه با هوای نفس و یا گداختن نفس در بوته ریاضت و کوره مجاهدت را نمی پسندند و عقیده دارند که میان وصول به کمال و معرفت و ریاضت و تحمل گرسنگی و تشنگی، مناسبتی نیست در حالی که اهل سلوک، جوانه زدن شکوفه معرفت بر درخت وجود سالک را در گرو ریاضت و سلوک و تحمل سختی ها و مبارزه با نفس می دانند.

مولانا درباره عقل جزوی می گوید:

        مر ترا عقلیست جزوی در نهان                 کامل  العقلی بجو  اندر  جهان

       جزو تو از  کل  او  کلی  شود                عقل کل بر نفس چون غلی شود

                                                                                   (1/2053-2049)

       عقل جزو از کل گویا نیستی               گر  تقاضا  بر  تقاضا نیستی

       چون تقاضا بر تقاضا می رسد             موج آن دریا بدینجا می رسد

                                                                            (1/ب2214،2215)

خلاصه سخن اینکه اهل سلوک و ارباب معرفت صوفیانه عقیده دارند وصول به کمال و مدارج سلوک پیمودن پایه های نردبان کمال، منوط و مربوط به تمسک و توسل به پیران طریقت و مردان راه معرفت است، مولانا در ضرورت حضور پیر، چنین استدلال می کند پیر به سبب آنکه مرید را به صفت کمال می رساند و میوه خام وجودش را می پزد. به تابستان می ماند که میوه ها در آن فصل می رسد و از آن جهت که حرارت مشوق و عشق را در درون سالک برمی افروزد. باز به تابستان مانند کرده است و مردم عادی از نظر طبیعت مانند پاییزند که شعله استعداد او را خاموش می سازند، مختصر برگ معرفت را از درخت هستی راهرو فرو می ریزند، لذا باید سالک به دامن پیر راه رفته چنگ زند.

           برنویس احوال پیر  راه دان                 پیر را بگزین و عین راه دان

           پیر تابستان و خلقان تیر ماه              خلق مانند شب اند و پیر ماه

                                                                        (ج1/2939-2936)

و اهل سلوک اصرار دارند بر اینکه عقل آزاد فلسفی یا عقل عادی که مردمان از آن برخوردارند، انسان را به آزادی و حریت و آزادی ذهنی و استقلال فکری و عقلی نمی رساند؛ چون در هنگام غلبه هوی و آرزو، عقل روی در حجاب می کشد و چه بسا تمایلات نفسانی شهوانی عقل را رام کند و به دنبال خود می برد، لذا باید از عقل عبور کرد به عشق رسید.

—————————————

منبع: بررسی موانع معرفتی در مثنوی با (نگاهی به اندیشه ها و جهان بینی مولوی)/ مؤلف: دکتر محمد علی خالدیان / ناشر: مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی مختومقلی فراغی/1384

سایر موانع را بخوانید :

موانع معرفتی کمال از دیدگاه مولوی کفر و شرک -1

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *