معماری
خانه ---> به شی کوردی ---> وتوویژ له گەڵ مەنسوور سوبحانی : ناسر سوبحانی بۆ پرسی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان چیی كردووە؟
ناسر سوبحانی

وتوویژ له گەڵ مەنسوور سوبحانی : ناسر سوبحانی بۆ پرسی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان چیی كردووە؟

وتوویژ له گەڵ مەنسوور سوبحانی : ناسر سوبحانی بۆ پرسی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان چیی كردووە؟

وشە/ سلێمانی- خالید محەمەدزادە

ساڵی‌ 1990دا حكوومەتی‌ ئێران، ناسر سوبحانی‌ كەسایەتیی‌ ئیسلامیی‌ رۆژهەڵاتی‌ كوردستانی‌ لە سێدارە دا‌، ٢٥ ساڵ دوای‌ ئەو رووداوە، مەنسوور سوبحانی برای‌، بۆ یەكەمین جار لە “وشە”‌وە تیشك دەخاتە سەر چەند ویستگەیەكی‌ گرنگی‌ ئەو كەسایەتییە ‌و دەڵێت: “سوبحانی‌ باوەڕی‌ بە دامەزرانی‌ حكوومەتی‌ ئێسلامی‌ لە كوردستان نەبوو و لە كونفرانسی‌ خودموختاریی‌ كوردستان، یەكەم كەس بوو خواستی‌ فیدراڵیزمی‌ بۆ ئیدارەی‌ كوردستان هێنایە بەرباس”‌.

* بیروباوەڕی‌ ناسر سوبحانی‌ لە ناو كۆمەڵگەی‌ ‌ رۆژهەڵاتی كوردستاندا چ پێگەیەكی‌ هەبوو؟

ناسر سوبحانی‌ دوای‌ ئاشنابوونی‌ لەگەڵ قورئان، هەوڵی دا‌ ئەو تێگەیشتنەی‌ كە لە دین ‌و ئیسلام هەیەتی، بیگوازێتەوە بۆ كۆمەڵگە. ئەو لە بواری‌ تەسەوفدا ژیا و رۆحی خۆی پێ ئارام كردەوە، دواتر بەرپرسیاریەتی‌ لە وانەگوتنەوە و وتاردانی‌ ئاینی‌ لە مزگەوتەكان وەرگرت. ئەوە گۆڕانكاری‌ فیكری‌ زۆری‌ لە سوبحانیدا دروست كرد و دەستی كرد بە بانگەوازی‌ ئیسلامی‌‌ و لەو راستایەدا‌ قوتابخانەیەكی‌ بۆ فێركردنی خەڵك دروست كرد. ئەو هەنگاوەی‌ كاك ناسر لە كاتێكدا بوو كە لەو سەردەمەدا گەڕانەوە بۆ یەكتاپەرستی ‌‌و ئیسلام‌ و گەڕانەوە بۆ قورئان‌ و دووركەوتنەوە لە كوفر‌ و بیدعەت بابەتێكی نامۆ بوو.

* ناسر سوبحانی‌ چ كاریگەرییەكی‌ لەسەر رەوتی “مەكتەبی‌ قورئان” هەبوو؟

كاك ناسر دوای‌ كونفرانسی‌ دووەمی‌ شەمس كە هەندێك كەس گیران بە كاك ئەحمەد موفتیزادەشەوە، لەلایەن مەكتەبی‌ قورئانی‌ سنهوە‌ بانگهێشت كرا بۆ ئەوەی بچێتە سنە و لەوێ نیشتەجێ بێت. لە ماوەی‌ 3 ساڵدا توانی‌ ئەو بۆشاییەی لە گیرانی‌ ئەحمەدی‌ موفتیزادە دروست بوو، لە مەكتەبی قورئاندا پڕی‌ بكاتەوە. سوبحانی‌، ئەحمەد موفتیزادەی‌ خۆش دەویست. بۆ ئەوەی‌ شوێنكەوتووانی‌ كاك ئەحمەد سەركەوتوو بن، ژیانی خۆی بۆ تەرخان كردن و لە دەرەوەی‌ روانینی‌ حزبی ‌‌و گرووپی‌ هەڵسوكەوتی‌ لەگەڵ كردن.

* روانگەی‌ ناسر سوبحانی‌ لەسەر بزووتنەوەی‌ مافخوازانەی‌ خەڵكی‌ كوردستان چ بوو؟ ئەم رەخنەیەی لەسەرە كە‌ ئەوەندەی‌ بە ئیسلامی سیاسییەوە سەرقاڵ بووە‌، هێندە بایەخی‌ بە كوردایەتی ‌‌و پرسی‌ كورد لە ئێران نەداوە؟

كاك ناسر زیاتر لەو رەخنانەی كە لێی دەگیرێت، بایەخی بە پرسی نەتەوەیی داوە. ئەو دەیگوت نەتەوەی‌ كورد دەتوانێ‌ حوكمڕانی بكات ‌و خۆی‌ بەڕێوە ببات. سوبحانی‌ نەتەوەی‌ كوردی‌ بە چەوساوە دەزانی‌‌ و پێی‌ وابوو دوژمن ناهێڵێ‌ كورد یەكگرتوو بن. پێی وابوو یەكنەگرتنی‌ كورد بە سوودی‌ وڵاتانی‌ ترە‌ و ئەو وڵاتانە لە بەرژەوەندیی خۆیان بەكاریان دەهێنن، تەنانەت سكاڵانامەیەكی‌ بۆ كارەساتی‌ هەڵەبجە هەیە.

* سوبحانی بۆ پرسی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان چیی كردووە؟

لە رۆژەكانی‌ یەكەمی‌ شۆڕشی‌ ئیسلامی‌ ئێران بەشداری لە ناڕەزایەتییەكانی‌ خەڵكی كورد كرد. ئەو لە كۆنفرانسی‌ خودموختاری‌ كوردستان بەشدار بوو، لەو كۆنفرانسەدا یەكەم كەس بوو خواستی‌ فیدراڵیزمی‌ بۆ ئیدارەی‌ كوردستان هێنایە بەرباس. بەشداری‌ لە “شوورای‌ شەمس” كرد بۆ گەڕانەوەی‌ مافە زەوتكراوەكانی‌ كورد ‌و خەڵكی‌ سوننە لە ئێران، تەنانەت هەر لە رێگەی‌ بەرژەوەندییەكانی‌ میللەتی‌ كورد و ئاینەكەی‌ گیانی‌ بەخت كرد.

* بەڵام زیاتر وەك كەسایەتییەكی‌ ئیسلامی‌ ناسراوە تا نەتەوەیی‌؟

راستە، بەڵام ئەو باجێكی‌ زۆری‌ داوە بۆ وەرگرتنی‌ مافەكانی‌ كورد، رەنگە لەبەر ئەوەی هەنگاوەكانی‌ رەنگ‌ و بۆنی‌ دینداری‌ پێوە بووە،‌ لە روانگەی‌ زۆرێك لە نەتەوەخوازەكان وا پێشان نەدرێت كە كاری‌ بۆ كورد كردبێت كە ئەوەش ئەمەش بێ‌ ئینسافییە.

* كۆماری‌ ئیسلامی‌ بە چ بیانوویەك ناسری‌ سوبحانیی‌ كوشت؟ ئایا ململانێی‌ ناسر سوبحانی‌ لەگەڵ حكوومەت، ململانێی‌ شیعو ‌‌و سوننە بوو یا ململانێیەكی تر بوو‌؟

ناسر سوبحانی‌ وەك بانگخواز و ئیسلامخوازێك، هیچ دەستە ‌‌و باڵێكی‌ چەكداری‌ نەبوو كە دژی‌ ئێران شەڕ بكات، ئەو دەیگوت خەڵكی‌ ئێران‌ و بەتایبەت كورد‌ و خەڵكی‌ سوننە، دەبێ‌ مافەكانیان ‌ لە بواری‌ باوەڕ ‌‌و نەتەوەییەوە بۆ دابین بكرێ‌. شەڕی‌ ئەو لەگەڵ حكوومەتی‌ ئێران شەڕێكی‌ فیكری‌ بوو نەك چەكدارانە.

* جیاوازی‌ كاركردنی‌ ناسری‌ سوبحانی‌ لەگەڵ هەندێ‌ لایەنی‌ ئیسلامی‌ كە بۆ گەیشتن بە دەسەڵات پەنا دەبەنە بەر ‌”جیهاد”‌و توندوتیژی‌ لەچیدا بوو؟

ئەو بە پێچەوانەی‌ ئەو روانگە ئاینییانە هەڵسوكەوتی كرد‌ كە دەیانویست لە رێگەی‌ چەكداریی‌‌ و خوێنڕشتنەوە ماف بە دەست بهێنن. پێی وابوو لە رێگەی‌ فیكر‌ و قەڵەمەوە ئەو مافە بە دەست بێنێ‌. بۆیە بەرپرسانی‌ ئێران‌ لەو باوەڕەدابوون كە چەكەكەی‌ ناسر سوبحانی‌ زۆر بەكارتر و وێرانكەرترە لە لوولەی‌ تفەنگ.

* كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران چ روونكردنەوەیەكی‌ بە بنەماڵەكەی‌ ئێوە داوە بۆ لە سێدارەدانی؟ ئێوە دڵنیا كرانەوە كە بۆچی‌ لە سێدارە دراوە؟

كۆماری‌ ئیسلامی‌ تا ئێستە بۆ ئێمەی‌ روون نەكردووەتەوە كە ئەو پیاوەیان بە چ تاوانێك كوشتووە؟ لە زاری‌ بەرپرسانی‌ كۆماری‌ ئیسلامی بیستم كە دەیانگوت ئەو پیاوە ئێمەی‌ قبووڵ نەبوو، بۆیە ئێمەش تەحەمولمان نەكرد‌. ناسر سوبحانی‌ لەگەڵ كۆماری‌ ئیسلامی‌ شەڕی‌ چەكدارانەی‌ نەبووە،‌ بەڵكو ئەو رەوتێكی‌ فیكری ‌‌و ئیمانی‌ بەرامبەر بە ئێران گرتەبەر‌ و ئامانجیشی‌ هەر بەدەستهێنانی‌ مافی‌ نەتەوەكان‌ و بەتایبەت كورد بووە.

* ئێوە كەوتنە شوێن دۆسیەكەی‌ كە بۆچی‌ كوژراوە‌، وەڵامی‌ فەرمیی حكوومەت چ بوو؟

ئێمە كەوتینە شوێن دۆسیەكە‌ و منیشیان بانگ كردە دادگەی‌ سنە. بۆ رادەستكردنەوەی‌ تەرمەكەشی‌ هەوڵێكی‌ زۆرمان دا، تەنانەت جارێكیش هەواڵی‌ كوشتنەكەیان بە درۆ خستەوە، بە جۆریك كە بۆ راستیی‌ هەواڵەكە چووینە تاران‌، بەڵام بینیمان راستە، هەرچەند تا ئێستە تاوانەكەیان بە فەرمی ‌بۆ ئێمە روون نەكردووەتەوە، تەنیا ئەوە نەبێ‌ كە گوتیان ئێمەی‌ قبووڵ نەبووە، ئێمەش تەحەمولمان نەكرد. ئەوان هیچ بەڵگەیەكیان بە ئێمە نەداوە.

* دوای‌ كوژرانی‌ ناسر سوبحانی‌ بنەماڵەكەی چیی لێ هات، ئایا لەلایەن حكوومەتەوە هیچ پاڵەپەستۆیەكتان خرایە سەر؟

ئیمە لە پاوە دەژین، دوای‌ كوژرانی‌ ناسر سوبحانی‌ لەلایەن خەڵكەوە رێزمان لێ‌ گیراوە‌. هەڵسوكەوتی‌ حكوومەتیش زۆر توند نەبووە لەگەڵمان، حكوومەتیش دوایی‌ تێگەیشت كە كارێكی‌ نابەجێی‌ كردووە و پیاوێكی‌ زانای ئەهلی‌ سوننەتیی‌ شەهید كردووە. ئێستەش زۆرێك لە بەرپرسەكانیان دەڵێن ئەگەر ناسر سوبحانی‌ زیندوو بوایە، ئێمە شەهیدمان نەدەكرد.

* بەڵام ئەو رەخنەیە‌ لە “مەكتەبی‌ قورئان”‌و شوێنكەوتووانی‌ ناسر سوبحانی‌ دەگیرێت كە لە هەڵگیرسانی‌ شەڕی‌ ناوخۆدا بەشدار بوون، پێت وایە ناسر سوبحانی‌ بەشدار بووە لە شەڕی‌ ناوخۆیی‌ كوردستان؟

سوبحانی‌ لە بنەڕەتدا بەشداری‌ لە شەڕی‌ ناوخۆ نەكرد. دوای‌ ئەوەی‌‌ رەشنووسی‌ دەستووری ئێرانیش بڵاو كرایەوە و خستیانە ریفراندۆمەوە، ئەو مەدەنییانە كاردانەوەی‌ خۆی پێشان دا‌ و ئەو خاڵانەی لە دەستووردا‌ بە ستەمی دەزانی،‌ لە رۆژنامەكاندا بڵاوی كردەوە و رەخنەی‌ لێ‌ گرتن. هەر ئەوكات لە حوسەینییەی ئیرشاد رای‌ خۆی‌ دەربڕی ‌‌و بە ئاشكرا رای گەیاند،‌ ئەگەر ئەو یاسایە ببێتە یاسای‌ هەمیشەیی‌ ئێران، بە یاسایەكی باشی نازانم و مافی خەڵكی تیادا پێشێل كراوە.

* وەك دەگوترێت ناسر سوبحانی‌ لە ریفراندۆمەكە دەنگی‌ داوە بە پەسندی‌ یاسای‌ بنەڕەتی‌ ئێران ‌و دوای‌ پەسندكردنی‌ كەوتووەتە رەخنەگرتن لێی‌، ئەمە لە كاتێكدا بوو كە رێفراندۆمەكە لە كوردستان بایكۆت كرابوو؟

بەڵێ‌ ئەو بەشداری‌ ریفراندۆمەكەی‌ كرد، بەڵام ناسر سوبحانی‌ دوای‌ بڵاوبوونەوەی‌ یاسای‌ هەمیشەیی ئێران، سەردانی‌ خومەینیی‌ كرد‌ و لەوێ‌ رای گەیاند كە شۆڕش خەریكە لە بنەما شەرعی ‌و كۆمەڵایەتییەكانی دەردەچێ و بە لاڕێدا دەڕوا، بۆیە كاك ناسر هەوڵی ‌دا بەرگری لە خەڵكی‌ كورد بكات.

* ئەی‌ بۆ شەڕی‌ پاوە كە گوایە ناسر سوبحانی‌ بەشداری‌ كردووە ‌و بەرامبەر بە حزبە كوردییەكان وتاری‌ داوە، چ پاساوێك هەیە؟

تەنانەت لە شەڕی‌ پاوەش ئامۆژگاری‌ حزبەكانی‌ كرد كە شەڕەكەیان رەوا نییە‌ و هەموو یەك میللەتین. گوتی‌ ئەگەر هەندێك باوەڕیان وایە لەژێر دەسەڵاتی‌ ناوەندیدا بن، ئەوە تاوان نییە‌ و ئێوە ئەو شەڕەتان ناڕەوایە ‌‌و بە سوودی‌ كورد نییە. بەڵام گوێیان لێ‌ نەگرت ‌و لە راستیدا زیانی‌ زۆریان بە خەڵكی‌ پاوە گەیاند.

* بەڵام بەشێك لە حزبەكانی‌ رۆژهەڵات لە شەڕی‌ پاوە، ناسر سوبحانی ‌‌و لایەنی‌ “مەكتەبی‌ قورئان” تۆمەتبار دەكەن بەوەی‌ پاڵیان بە حكوومەتە‌وە دابوو و باس لەوە دەكەن لە شەڕەكەدا‌ لایەنی‌ پاسدار‌ و حكوومەتیان‌ گرتووە؟

زۆر بێ ئینسافییە ئەگەر ئەوە بەرامبەر بە ناسر سوبحانی بگوترێ. لەبەر ئەوەی ناسر لە گەمارۆدا بوو، ئەو لە گوندی‌ “دووریسان” بوو و‌ چەكی‌ پێ نەبوو.‌ داوای‌ هەڵگرتنی‌ چەكی‌ لە شوێنكەوتووانیشی نەكردبوو. كاك ناسر ئامۆژگاری‌ بەحەقی‌ دەكرد، بۆیە رقیان لێی‌ بوو. سوبحانی‌ دەیگوت ئێوە دەبێ‌ بە شێوازی‌ مەدەنییانە مافی‌ خۆتان بەدەست بهێنن‌ و ئەو شەڕە هیچ سوودێكی‌ بۆ كوردستان نییە.

* پێت وایە ناسر سوبحانی‌ دەیویست حكوومەتێكی‌ ئیسلامی‌ دامەزرێنێ‌ یان نا، ئەو چ جۆرە سیستمێكی‌ بۆ كوردستان دەویست؟

ئەو هەرگیز باوەڕی‌ بە دامەزراندنی‌ حكوومەتی‌ ئیسلامی‌ لە كوردستاندا نەبوو. ئەو پێی‌ وابوو كۆمەڵگەی‌ ئێمە لەبەر ئەوەی ساڵانێكە كاری‌ لەسەر كراوە ‌‌و بیروڕای‌ موسڵمانان سارد‌وسڕە‌ و زۆر جێی‌ متمانە نییە‌، بڕوای‌ بەوە نەبوو نەتەوەیەك كە ئامادەیی‌ نییە حكوومەتی‌ ئیسلامی‌ لەناویاندا دابمەزرێنێ‌. ئەو باوەڕی‌ بە ریفۆڕم هەبوو، واتە سەرەتا بۆ خەڵك روون بكرێتەوە و دواتر ئەگەر‌ ئامادەییان‌ پەیدا كرد، خۆیان داوا بكەن بۆ دامەزرانی‌ شەرع‌ و یاسای‌ ئیسلامی‌. بەڵام باوەڕی‌ بەوە هەبوو كە دەبێ‌ خەڵكی‌ كوردستان وەك خەڵكانی‌ تر دەوڵەتی‌ خۆیان هەبێ‌. رێكخستنیان هەبێ ‌‌و خۆیان بەڕێوەبەریی‌ كاروباری‌ خۆیان بن. دەیویست حكوومەتێك هەبێ‌ مافی خەڵك پێشێل نەكات، بەڵام جۆری‌ حكوومەتەكەی‌ دیاری‌ نەكردبوو و دەیزانی‌ داواكردنی‌ حكوومەتێكی‌ ئیسلامی‌ لەو دۆخەدا سەر ناگرێت.

* چی‌ بەرەخنەگرانی‌ ناسر سوبحانی‌ دەڵێی‌؟

پیاوێكی‌ دڵسۆز و‌ خەمخۆری‌ كوردستان ‌و كورد بوو. بەرەنگاری‌ هەموو ستەمێك دەبووەوە و دەیویست ئاسایشی‌ خۆی‌ لە پێناو ئاسایی‌ خەڵكی‌ تێك بدات. ئەگەر خەڵكی بەبێ لێكۆڵینەوە لە بەرهەمەكانی‌ قسەی‌ لەسەر بكەن، ئەوا ستەمێكی‌ ناڕەوایان بەرامبەری كردووە و من داوایان لێ دەكەم نووسینەكانی‌ بخوێننەوە، ئینجا دەتوانن باشتر قەزاوەتی لەسەر‌ بكەن.

سه رچاوه : وشە

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس