تناقضات قرآنی- شفاعت کردن یا شفاعت نکردن، مسئله این است.

تناقضات قرآنی یا وسوسه‌های شیطانی پاسخ به شبهات وارده بر قرآن

تحقیق و پژوهش: محمد احمدیان

شبهه‌ي پانزدهم از تناقضات قرآنی

طرح شبهه

تناقضات قرآنی- شفاعت کردن یا شفاعت نکردن، مسئله این است.

قرآن در مورد این‌که آیا در روز آخرت شفاعتی وجود خواهد داشت یا نه، دچار «تناقض» می‌شود، در آیات: (سوره‌های 2/122 و123و 254، سوره‌ی 6/51، سوره‌ی 82/18و19 و …) می‌گوید شفاعتی وجود ندارد، و در آیات: (سوره‌ی 53/26، سوره‌ی 43/86، سوره‌ی 34/23 و سوره‌ی 20/109)؛ [اشاره به وجود شفاعت می‌کند] البته هر دوی این پاسخ‌ها را می‌توان با احادیث مختلف پشتیبانی کرد.

آیات مطرح در شبهه

1ـ بقره/122

2ـ بقره/123

3ـ بقره/254

4ـ أنعام/51

5ـ إنفطار/18و19

6ـ نجم/26

7ـ زخرف/86

8ـ سبأ/23

9ـ طه/109

مقدمه

در آیات مطرح در شبهه و آیات دیگری که منتقد بدان‌ها اشاره ننموده، شفاعت به دو دسته تقسیم می‌شوند، و این تقسیم‌بندی در دایره‌ی درک منتقد محصور نگردیده؛ لذا عدم اشراف ایشان به محتوای آیات، چنان برداشت نموده است که در آیات «تناقض» وجود دارد. دسته‌ی اوّل، آیاتی هستند از جمله آیات سوره‌ی بقره، که در شبهه بدان اشاره شده، با انذار و تشویق در آیات مطرح، مخاطبان قرآن را آماده می‌کند، که دادن «انفاق» و پرهیزکاری «تقوا» اساس حیات دنیایی است، چشم امید نداشته باشید به «شفاعت» و میانجیگری دیگران، چون اساس قیامت و رهایی از عذاب بر دو پایه‌ی اصلی «ایمان و عمل صالح» استوار است. امّا دسته‌ی دوّم آیات، در جاهایی که مخاطبان قرآن، نوعی از التزام بهره‌مند می‌باشند، آنان را امیدوار می‌کند مبنی بر این که با اجازه‌ی خداوند، به پیامبران و صالحان حقّ «شفاعت» داده می‌شود البته برای کسانی که «رَضِیَ لَهُ» خداوند از او راضی باشد.

‏ يَوْمَئِذٍ لَّا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً ‏ [طه/109]

«‏در آن روز شفاعت (هيچ كسي) سودي نمي‌بخشد، مگر (شفاعت) كسي كه خداوند مهربان به او اجازه دهد و گفتارش را بپسندد.‏»

بنابراین، دوگانگی در بیان آیات در مورد شفاعت وجود ندارد، آن‌گونه که منتقد مطرح می‌کند، بلکه آن‌چه از بررسی آیات به چشم می‌خورد، دوگانگی و تناقض در فهم منتقد، نسبت به آیات است.

تعریف شفاعت

معنی لغوی شفاعت:

واژه‌ی «شَفْع»، به معنی منظم کردن چیزی به چیزی همانند آن، ضمیمه کردن، پیوستن است.

راغب اصفهانی «شفاعت» را این‌گونه تعریف می‌کند: انضمام به دیگری به خاطر کمک کردن به او، و درخواست از او.

معنی اصطلاحی شفاعت:

هرگاه انسان به تنهایی از انجام کاری یا عملی ناتوان باشد، برای حلّ مشکل با گره‌گشایی، کسی یا چیزی (سبب) را به عنوان حامی یا تقویت کننده بکار می‌گیرد، اصطلاحاًبه این کار «شفاعت» گویند، و فرد حامی و پشتیبان را «شفیع» می‌نامند.

در مورد کیفیت «شفاعت» در قیامت باید گفت که هرگونه شفاعت از آنِ خداوند است، و این برخواسته از قدرت و مالکیت الهی بر هستی است.

‏ قُل لِّلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعاً لَّهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ‏ [زمر/44]

«‏بگو: هر گونه ميانجيگري از آن خدا است (و كسي نمي‌تواند كمترين ميانجيگري بكند، مگر اين كه: كسي كه براي او ميانجيگري مي‌شود مورد رضايت خدا بوده، و به شخص ميانجي هم اجازه اين كار داده شود، و شفاعت هم حَسَنه باشد). مالكيّت و حاكميّت آسمان‌ها و زمين از آن خدا است. (پس در اين جهان كاري از دست كسي بر نمي‌آيد). بعد (هم در آخرت كه روز جزا و سزا است) به سوي خدا برگردانده مي‌شويد (و كسي داراي كوچك‌ترين اختيار و تواني نيست تا براي شما كاري بكند).‏»

امّا خداوند جزئی از این اختیار و اراده‌ی خدایی را به بندگان «صالح» خویش تفویض می‌نماید، تا برای کسانی که دارای «ایمان و عمل صالح» هستند، دُعا کنند، و نتیجه‌ی دُعای آنان سبب ورود آنان را به بهشت فراهم می‌کند.

مَن ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ [بقره/255]

«كيست آن كه در پيشگاه او ميانجيگري كند مگر با اجازه او؟»

پاسخ به شبهه:

با توجّه به بررسی کلیه‌ی آیات مربوط به شفاعت، که در قرآن به مناسبت‌های مختلف و مورد نیاز مخاطبان، بدان‌ها اشاره شده است، در سه دسته قابل بحث و بررسی هستند. از تفسیر آیات به این نتیجه می‌رسیم که بُت‌پرستان معتقد بودند که زندگی آخرت همانند دنیاست، و قانون اسباب تأثیر و تأثر مادی و نسبی در آن حکم فرماست. لذا قرآن در آیات متعدد و به تفصیل مطلب پرداخته و از زوایای متفاوت و مناسبت‌های مختلف، ابطال این گونه عقاید را اعلام می‌کند. آیات «شفاعت» در قرآن صرف‌نظر از ابطال این گونه عقاید و نفی این باور غلط، مسئله‌ی شفاعت را به طور کلی انکار نکرده است؛ بلکه تا حدودی برابر شرایط خاص و ضوابط لازم، با آن موافقت می‌کند در خلال بحث، با بررسی تقسیم‌بندی سه گانه و اشاره به آیات مورد نظر، نتیجه محرز می‌شود.

1ـ نفی شفاعت

آیاتی که نفی شفاعت می‌کنند، آیاتی هستند که به صراحت اعلام می‌کنند، این گونه افراد استحقاق «شفاعت» و میانجیگری را ندارند.

الف ـ مجرمین خاص، کسانی هستند که مرتکب گناهان زیر بوده، بنابراین استحقاق شفاعت را ندارند:

ـ اهل نماز نبوده‌اند.

ـ به مسکین و نیازمندان طعام نداده‌اند.

ـ با گمراهان در گمراهی غرق شده‌اند.

ـ روز قیامت را تکذیب کرده‌اند

مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ ﴿۴۲﴾

قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ ﴿۴۳﴾

وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ ﴿۴۴﴾

وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ ﴿۴۵﴾

وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ ﴿۴۶﴾

حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ ﴿۴۷﴾

فَمَا تَنفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ ﴿۴۸﴾

[قیامت/48-42]

«‏چه چيزهائي شما را به دوزخ كشانده است و بدان انداخته است‌؟ ‏‏ مي‌گويند: (در جهان) از زمره نمازگزاران نبوده‌ايم. و به مستمند خوراك نمي‌داده‌ايم. ‏‏ و ما پيوسته با باطل‌گرايان (هم‌نشين و هم‌صدا مي‌شده‌ايم و به باطل و ياوه و عيبجوئي) فرو مي‌رفته‌ايم. ‏‏ و روز سزا و جزاي (قيامت) را دروغ مي‌دانسته‌ايم. تا مرگ به سراغمان آمد . ‏‏ ديگر شفاعت و ميانجيگري شفاعت‌كنندگان و ميانجيگران (اعم از فرشتگان و پيغمبران و صالحان) بديشان سودي نمي‌بخشد.»

ب ـ گروه دوّم، کسانی که استحقاق شفاعت را ندارند، کسانی هستند که در دنیا از دادن «انفاق» خودداری کرده و فرصت سوزی نموده‌اند، و در قیامت چشم طمع به «بیع» و روابط دوستانه به روال دنیایی، دوخته‌اند.

‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِمَّا رَزَقْنَاكُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ بَيْعٌ فِيهِ وَلاَ خُلَّةٌ وَلاَ شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ ‏ [بقره/254]

«‏اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! (برخي) از آنچه بهره شما كرده‌ايم (در راه خدا) صرف كنيد، پيش از آن كه روزي فرا رسد كه در آن نه داد و ستدي و نه دوستي و رفاقتي و نه ميانجيگري و شفاعتي است، و كافران ستمگرند (و به خود و جامعه خود ظلم مي‌كنند، و نتيجه ظلم آنان در آن روز ظاهر خواهد شد).»

ج ـ گروه سوّم، از کسانی که استحقاق شفاعت ندارند، مؤمنانی هستند که خوف قیامت را دارند، ولی در انجام «عمل صالح» کاستی دارند. خداوند پیامبر را مأمور به ترساندن این گونه افراد می‌کند، و به آنان هشدار می‌دهد، بدون سرمایه‌ی «عمل صالح» در آخرت شفیعی یارای شفاعت برای شما را ندارد.

‏ وَأَنذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَن يُحْشَرُواْ إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُم مِّن دُونِهِ وَلِيٌّ وَلاَ شَفِيعٌ لَّعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ‏ [انعام/51]

«‏با آن (چيزهاي كه در قرآن آمده است) كساني را بترسان كه (چون به جهان ديگر ايمان دارند، از هول و هراس رستاخيز بيمناكند و) مي‌ترسند از اين كه در پيشگاه پروردگارشان (براي حساب و كتاب) گردآورده مي‌شوند. (آنجایي كه در آن) براي آنان جز خدا ياور و ميانجيگري (كه بتواند ايشان را از عذاب دوزخ برهاند) وجود ندارد. آنان (را از آن روز بترسان، تا امروز كه فرصت باقي است) شايد پرهيزگاري پيشه كنند (و آن وقت به بهشت روند).»

‏ وَاتَّقُواْ يَوْماً لاَّ تَجْزِي نَفْسٌ عَن نَّفْسٍ شَيْئاً وَلاَ يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلاَ يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلاَ هُمْ يُنصَرُونَ ‏ [بقره/48]

«‏و بترسيد از روزي كه (در آن به حساب همگان رسيدگي مي‌شود و) از دست كسي براي كس ديگري، چيزي ساخته نيست، و از او ميانجيگري پذيرفته نمي‌گردد، و از كسي بلاگردان و جايگزين قبول نمي‌شود، و كسي به ياري كسي برنمي‌خيزد و همديگر را نمي‌توانند كمك كنند.‏»

2ـ شفاعت اختصاص به خداوند

آیات دسته‌ی دوّم، آیاتی هستند، که امر «شفاعت» را می‌پذیرد؛ ولی اختصاص به ذات پروردگار دارد، و کسی یارای ورود به این حقّ الهی را ندارد. علّت اختصاص داشتن این امر به خداوند، نفی این باور باطل است، که کسانی از روی کوته فکری به رسم و روال دنیایی کسانی را میانجیگر میان خویش و خداوند قرار می‌دهند، ابتدا خداوند با نفی مالکیت، آنان را خلع سلطه و اعتبار می‌کند، سپس شفاعت را به ذات خودش اختصاص می‌دهد، چون در دنیا یکی از اسباب اعتبار دنیایی، سلطه و مالکیت است.

‏ قُل لِّلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعاً لَّهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ‏ [زمر/44]

«‏بگو: هر گونه ميانجيگري از آن خدا است (و كسي نمي‌تواند كمترين ميانجيگري بكند، مگر اين كه : كسي كه براي او ميانجيگري مي‌شود مورد رضايت خدا بوده، و به شخص ميانجي هم اجازه اين كار داده شود، و شفاعت هم حَسَنه باشد). مالكيّت و حاكميّت آسمان‌ها و زمين از آن خدا است. (پس در اين جهان كاري از دست كسي بر نمي‌آيد). بعد (هم در آخرت كه روز جزا و سزا است) به سوي خدا برگردانده مي‌شويد (و كسي داراي كوچك‌ترين اختيار و تواني نيست تا براي شما كاري بكند)».

ثُمَّ مَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ ﴿۱۸﴾

يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِّنَفْسٍ شَيْئًا وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ ﴿۱۹﴾

[انفطار/19-18]

«‏آخر تو (اي انسان!) چه مي‌داني كه روز سزا و جزا چگونه است‌؟‏ روزي است كه هيچ كسي براي هيچ كسي كاري نمي‌تواند بكند و از دست كسي براي كسي كاري ساخته نيست، و در آن روز فرمان ، فرمان خدا است و بس، و كاروبار كلاً بدو واگذار مي‌گردد.‏»

3ـ شفاعت به إذن خداوند

آیات دسته‌ی سوّم، آیاتی هستند که خداوند امر شفاعت را هر چند که امری اختصاصی است، با شرایط خاص به پیامبران، ملائکه و بندگان صالح خودش واگذار می‌کند، که در بعضی از آیات به صراحت به شرایط ویژه‌ی آن، اشاره می‌کند.

الف ـ واگذاری امر شفاعت بدون شرایط خاص، که اختصاص به پیامبران دارد

«ª`tB #sŒ “Ï%©!$# ßìxÿô±o„ ÿ¼çny‰YÏ㠞wÎ) ¾ÏmÏRøŒÎ*Î/» [بقره/255]

«كيست آن كه در پيشگاه او ميانجيگري كند مگر با اجازه او؟»

‏ إِنَّ رَبَّكُمُ اللّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الأَمْرَ مَا مِن شَفِيعٍ إِلاَّ مِن بَعْدِ إِذْنِهِ ذَلِكُمُ اللّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلاَ تَذَكَّرُونَ ‏ [یونس/3]

«‏پروردگار شما خداوندي است كه آسمان‌ها و زمين را در شش دوره بيافريد، سپس به اداره جهان هستي پرداخت. زمام اداره جهان هستي به دست او است (و چرخش امور آن به فرمان او). كسي ميانجي نمي‌تواند بشود مگر پس از اجازه او. اين خدا است كه صاحب و پروردگار شما است، پس او را پرستش كنيد (نه ديگري را). آيا گوشزد نمي‌شويد (و پند و عبرت نمي‌گيريد)؟‏»

‏ وَلَا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ ‏ [سبأ/23]

« هيچ گونه شفاعتي در پيشگاه خدا سودمند واقع نمي‌گردد، مگر شفاعت كسي كه خدا بدو اجازه (ميانجيگري) دهد (و آن هم جز خوب و پسنديده نگويد. در آن روز اضطراب و وحشتي بر دل‌هاي شفاعت كنندگان و شفاعت شوندگان چيره مي‌شود، و در انتظار اين هستند كه ببينند خداوند به چه كساني اجازه شفاعت مي‌دهد و براي چه كساني بايد شفاعت بشود. اين حالت اضطراب و نگراني همچنان ادامه مي‌يابد) تا زماني كه (فرمان از ناحيه خدا صادر مي‌شود و) فزع و اضطراب از دل‌هاي آنان زايل مي‌گردد. (گروهي رو به گروه ديگر كرده شادان و خندان مي‌پرسند:) آيا پروردگارتان چه (دستوري صادر) فرمود؟ مي‌گويند: حق را (صادر) فرمود (كه اجازه شفاعت است) و او والا و بزرگوار است.»

ب ـ شفاعت برای کسی پذیرفته می‌شود که خداوند از او راضی باشد (شافع یا مَشفُوعٌ لَهُ)

‏ يَوْمَئِذٍ لَّا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً ‏ [طه/109]

«‏در آن روز شفاعت (هيچ كسي) سودي نمي‌بخشد، مگر (شفاعت) كسي كه خداوند مهربان به او اجازه دهد و گفتارش را بپسندد.‏»

‏ وَكَم مِّن مَّلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلَّا مِن بَعْدِ أَن يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَن يَشَاءُ وَيَرْضَى ‏[نجم/26]

«‏ چه‌بسيار فرشتگاني كه در آسمان‌ها هستند و (با وجود عظمت و بزرگواريشان) شفاعت ايشان سودي نمي‌بخشد و كاري نمي‌سازد، مگر بعد از آنكه خدا بخواهد به كسي (كه شفيع است) اجازه دهد، و ( از مشفوعٌ‌له ) راضي و خوشنود گردد.»

ج ـ شفاعت برای کسی که خداوند از ار راضی باشد (مَشفُوعٌ لَهُ)

‏ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى وَهُم مِّنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ ‏ [انبیاء/28]

«خداوند اعمال گذشته و حال و آينده ايشان را مي‌داند (و از دنيا و آخرت و از وجود و پيش از وجود و بعد از وجودشان آگاه است) و آنان هرگز براي كسي شفاعت نمي‌كنند مگر براي آن كسي كه (بدانند) خدا از او خوشنود است و (اجازه شفاعت او را داده است. به خاطر همين معرفت و آگاهي) هميشه از خوف (مقام كبريائي) خدا ترسان و هراسانند.»

دـ اجازه شفاعت به کسانی داده می‌شود، که دارای بصیرت بوده و به کلمه‌ی «توحید» شهادت دهند.

‏ وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَن شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ‏ [زخرف/86]

«معبودهایي كه مشركان بجز خدا به فرياد مي‌خوانند و مي‌پرستند قدرت و توانایي هيچ گونه شفاعت و ميانجيگري را ندارند، مگر كساني كه آگاهانه بر حق شهادت و گواهي داده (و خدا را به يگانگي پرستيده) باشند (هم‌چون عيسي و عُزَير و فرشتگان).‏»

حال با توجه به تقسیم‌بندی آیات شفاعت در سه دسته، به این نتیجه می‌رسیم که موضوع شفاعت در آیات متناسب است با فضای شفاعت و شرایط «شافع» و «مَشفُوعٌ لَهُ»، بنابراین هیچ‌گونه تناقضی در میان آیات شفاعت و دسته‌بندی سه‌گانه آیات وجود ندارد، این گونه که منتقد دریافته است. و از جمع‌بندی آیات شفاعت نکات ذیل بدست می‌آید:

1ـ اصل شفاعت به عنوان یک قاعده‌ی کلّی در قرآن مطرح شده است؛ اصل و اساس آن نفی نشده است، امّا قرآن مواضع سه‌گانه‌ی آن‌ها را قانون‌مند می‌کند، چون هر قوانین و مقرراتی استثناء پذیر بوده؛ قانون شفاعت هم آن را پذیرفته است. و به صراحت اعلام می‌کند کسانی که ایمان به روز قیامت ندارند و غرق در گمراهی هستند، و از انجام اوامر الهی سرباز می‌زنند، مشمول مقررات شفاعت نمی‌شود. و می‌توان گفت آنان «مردودند» و «تک ماده» شامل حال آنان نمی‌شود. [مدّثر/48-42] پس تناقض در آیات نیست بلکه تفکیکی بین صاحبان باور و عمل صالح، و افراد بی‌باور است.

2ـ در آیاتی که اشاره به کلیّت قاعده‌ی شفاعت دارد، این پیام را هم می‌رساند که موضوع شفاعت امری خارج از اراده و مالکیت الهی نیست؛ لذا تصوّر باطل‌گرایان دنیا، این حقّ را برای کسی ایجاد نمی‌کند. ولی واگذاری این امر اختصاص به خداوند به کسی یا کسانی شایسته و صالح باشند هیچ تناقضی در آن نیست. [زمر/44]، [انفطار/19-18]

3ـ دسته‌ی دیگر آیات که منتقد تصور می‌کند با بقیه آیات تناقض دارد، آیاتی است که خداوند اجازه شفاعت را به انبیاء و صالحان داده است، آن هم با شرایط خاص که هر کدام از آیات مورد بحث بدانها اشاره نموده است. امّا چرا خداوند امر بخشش را به میانجیگران و شافعان واگذار نموده جای بحث است؛ که می‌تواند دلایل زیادی داشته باشد:

ـ تکریم انبیاء و صالحان در قیامت؛

ـ بخشیدن بخشی از اراده‌ی الهی در قیامت به انبیاء و صالحان؛

ـ شهادت حقّ صالحان در دنیا، و اعلام صلاحیت و مقبولیت آنان در قیامت؛

از بررسی آیات به این نتیجه می‌رسیم، که خداوند برای شفاعت – چه شافع و مشفوع له– قوانین و مقرراتی را قرار داده است، تا شفاعت را ضابطه‌مند کند، ضابطه‌مندی و مقررات برای این است تا بندگان خداوند اگر امیدی به شفاعت دارند، خود را با آن مقررات هماهنگ و هم‌سو نمایند. یعنی اگر امور دنیا براساس ضابطه و اسباب و سبب است، قیامت تکمیله‌ی این ضوابط دنیایی است. پس طبقه‌بندی انسان‌ها در قیامت و تفکیک مجرمین از صالحان، و شرط گذاشتن برای شافعین، شرط اصلی شفاعت است، که منتقد آن را تناقض تلقی می‌کند

شروط شفاعت:

1ـ شفاعت به اجازه‌ی خداوند باشد، و هر کسی قصد شفاعت نکند؛ این اسلوب تفکیک شافعین از سایر انسان‌ها در قیامت است. [بقره/255]، [یونس/3]

2ـ درخواست شافعین و حدود شفاعت، و شفاعت آنان خارج از رضایت الهی و بر خلاف اصول و ضوابط قانون خداوند نباشد. [طه/109]

3ـ خداوند از «مشفوع له» راضی باشد. رضایت الهی همان «مؤمن» بودن «مشفوع له» است. در واقع این رضایت، طبقه‌بندی افراد مستحق شفاعت است، تا هر کسی تصور نکند در قیامت از اصول و ضوابط شفاعت بهره جسته و رستگار می‌شود. [انبیاء/28]، [نجم/26]

شفاعت چه موقع مفید واقع می‌شود؟

امام فخر رازی در تفسیر آیه‌ی (28) سوره‌ی انبیاء می‌گوید: پاداش و ثواب حقّ «عبد» است، و عدل الهی مقتضی این است که این حقّ پاداش را ساقط نکند. از طرفی «مجازات» حق خداوند است، و اسقاط نمودن حقّ مجازات برای افراد مستحق، هم حقّ خداوند است، بنابراین شفاعت درخواست ساقط نمودن حقّ مجازات الهی است؛ که به اذن و اجازه‌ی خداوند صورت می‌گیرد. بنابراین در قیامت در سه مقطع شفاعت ضرورت پیدا می‌کند و مفید واقع می‌شود:

1ـ میانجیگر پیامبر (ص) و سایر انبیاء (ع) برای خاتمه دادن محاکمه و داوری در صحرای محشر. صاحب المنار می‌فرماید: این اصل پذیرفته شده از طرف اهل سنت و جماعت است، هر چند معتزله آن را انکار می‌کنند.

2ـ شفاعت بعد از داوری و صدور حکم از طرف پروردگار، قبل از ورود مجرمین به جهنم برای طی نمودن دوره‌ی جرم، و درخواست عفو آنان.

3ـ شفاعت برای خروج مجرمان صاحب ایمان از جهنم، قبل از گذراندن دوران جرم.

البته این مسائل، از مسائل اختلافی است، و حتی بعضی از صاحب‌نظران براین باورند که اهل ایمان به جهنم وارد نمی‌شود؛ و به آیه‌ی ذیل استناد می‌کنند.

‏ لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى ‏ [لیل/15]

«‏بدان داخل نمي‌شود و نمي‌سوزد مگر بدبخت‌ترين (انسان‌ها).»

و در مقابل رأی قبلی، عدّه‌ای از علمای کلام، به آیه‌ی (مریم/72) استناد می‌کنند که مجرمین دوران جرم را در جهنم طی نموده و سپس از آنجا خارج می‌شوند

وَإِن مِّنكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَّقْضِيًّا ﴿۷۱﴾

ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوا وَّنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا ﴿۷۲﴾ [مریم/72-71]

«‏ همه شما (انسان‌ها بدون استثناء) وارد دوزخ مي‌شويد (مؤمنان براي عبور و ديدن، و كافران براي دخول و ماندن). اين امر حتمي و فرماني است قطعي از پروردگارتان. ‏سپس پرهيزگاران را نجات مي‌دهيم، و ستمگران را ذليلانه در آن رها مي‌سازيم.»

 

شفاعت کنندگان چه کسانی هستند؟

آیاتی که اجازه شفاعت را به انبیاء و صالحان عطا می‌کند، می‌توان آن‌ها را در سه دسته تقسیم‌بندی نمود:

1ـ پیامبران، اوّلین دسته‌ای هستند که خداوند با شرایط خاص اجازه‌ی شفاعت را به آنان می‌بخشد. تمام آیات که با قید «مَنْ أَذِنَ» و یا «اِلاّ بِإذنِهِ» بیان شده است؛ پیامبران را شامل می‌شود. و در آیه‌ی (طه/109) به صراحت به آن اشاره می‌کند.

‏ يَوْمَئِذٍ لَّا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً ‏ [طه/109]

«‏در آن روز شفاعت (هيچ كسي) سودي نمي‌بخشد، مگر (شفاعت) كسي كه خداوند مهربان به او اجازه دهد و گفتارش را بپسندد.»

2ـ گروه دوم از شافعین «ملائکه» هستند. خداوند گروهی که «اِلاّ بِإذنِهِ» شفاعت را به آنان واگذار می‌کند «ملائکه» می‌باشند.

وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ ﴿۲۶﴾

لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ ﴿۲۷﴾

يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى وَهُم مِّنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ ﴿۲۸﴾

[انبیاء/28-26]

«‏(برخي از كفّار عرب) مي‌گويند: خداوند رحمان فرزنداني (براي خود ، به نام فرشتگان) برگزيده است (چرا كه ملائكه دختران خدايند!). يزدان سبحان پاك و منزّه (از اين گونه نقص‌ها و عيب‌ها) است. (فرشتگان فرزندان خدا نبوده و) بلكه بندگان گرامي و محترمي هستند (كه به هيچ وجه از طاعت و عبادت و اجرا فرمان يزدان سرپيچي نمي‌كنند). ‏‏آنان (آن قدر مؤدب و فرمانبردار يزدانند كه هرگز) در سخن گفتن بر او پيشي نمي‌گيرند، و تنها به فرمان او كار مي‌كنند ( نه به فرمان كس ديگري). ‏‏خداوند اعمال گذشته و حال و آينده ايشان را مي‌داند (و از دنيا و آخرت و از وجود و پيش از وجود و بعد از وجودشان آگاه است) و آنان هرگز براي كسي شفاعت نمي‌كنند مگر براي آن كسي كه (بدانند) خدا از او خوشنود است و (اجازه شفاعت او را داده است. به خاطر همين معرفت و آگاهي) هميشه از خوف (مقام كبريائي) خدا ترسان و هراسانند.‏»

‏ وَكَم مِّن مَّلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلَّا مِن بَعْدِ أَن يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَن يَشَاءُ وَيَرْضَى ‏ [نجم/26]

«‏چه‌بسيار فرشتگاني كه در آسمان‌ها هستند و (با وجود عظمت و بزرگواريشان) شفاعت ايشان سودي نمي‌بخشد و كاري نمي‌سازد، مگر بعد از آنكه خدا بخواهد به كسي (كه شفيع است) اجازه دهد، و (از مشفوعٌ‌له) راضي و خوشنود گردد.»

3ـ گروه سوّم از شافعین بندگان «صالح» هستند. هر چند آیات به صراحت شفاعت صالحان را بیان نکرده، ولی شاخص‌ها و نشانه‌هایی در آیات به چشم می‌خورد که دلالت بر این قضیه دارد. مفسران این ویژگی‌ها را به افراد «صالح» غیر انبیاء اختصاص می‌دهند. «شهادت آگاهانه بر حقّ» که در آیه‌ی (انبیاء/86) آمده است، مفسران شهادت را به کلمه‌ی «توحید» تفسیر کرده‌اند که همان «صالح» موحد است. امام فخر رازی در تفسیر «لِمَنّ أذِنَ لَهُ» در آیه‌ی (سبأ/23) می‌فرماید:

کسی است که تنها خداوند را عبادت کند، و از عبادت غیرخدا (شرک) دوری کند، چنین کسی اجازه شفاعت دارد.

‏ وَلَا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ ‏ [سبأ/23]

«‏هيچ گونه شفاعتي در پيشگاه خدا سودمند واقع نمي‌گردد، مگر شفاعت كسي كه خدا بدو اجازه (ميانجيگري) دهد (و آن هم جز خوب و پسنديده نگويد. در آن روز اضطراب و وحشتي بر دل‌هاي شفاعت كنندگان و شفاعت شوندگان چيره مي‌شود، و در انتظار اين هستند كه ببينند خداوند به چه كساني اجازه شفاعت مي‌دهد و براي چه كساني بايد شفاعت بشود. اين حالت اضطراب و نگراني همچنان ادامه مي‌يابد) تا زماني كه (فرمان از ناحيه خدا صادر مي‌شود و) فزع و اضطراب از دل‌هاي آنان زايل مي‌گردد. (گروهي رو به گروه ديگر كرده شادان و خندان مي‌پرسند:) آيا پروردگارتان چه (دستوري صادر) فرمود؟ مي‌گويند: حق را (صادر) فرمود (كه اجازه شفاعت است) و او والا و بزرگوار است.»

‏ وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَن شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ‏ [زخرف/86]

«‏معبودهایي كه مشركان بجز خدا به فرياد مي‌خوانند و مي‌پرستند قدرت و توانایي هيچ گونه شفاعت و ميانجيگري را ندارند، مگر كساني كه آگاهانه بر حق شهادت و گواهي داده (و خدا را به يگانگي پرستيده) باشند (هم‌چون عيسي و عُزَير و فرشتگان).»

 

نتیجه‌گیری:

موضوع شفاعت، موضوعی است که به صورت گسترده در قرآن مطرح شده است و طرح موضوع دو پیام کلّی را در بردارد: یکی اصلاح باور غلط کسانی که میانجیگری را به روال زندگی دنیای تلقی نموده و بدون عمل صالح و ضابطه‌ی حقوقی، چنین امیدی به آخرت دارند، و دیگری تأیید شفاعت با ضوابط و شرایط خاص.

تقسیم‌بندی شافعان در سه دسته، «پیامبران، ملائکه و صالحان»، خود گویای صحت و تأیید این موضوع است، امّا با قید «اِلّا بِإذنِهِ» و «مَنْ أذِنَ لَهُ» اعلام می‌کند. امر شفاعت اختصاص به خداوند دارد مگر کسانی که به او اجازه شفاعت بدهد. در مورد «مَشفُوعٌ لَهُ» با قید «رَضِیَ لَهُ» دایره‌ی شفاعت را محدود می‌کند، با معیار «ایمان و عمل صالح» برای افراد «مَشفُوع له»، مجرمان را از این بخشش الهی محروم می‌کند. تقسیم‌بندی آیات در سه دسته‌ی اصلی و محوری، چهار چوبی را برای شفاعت معلوم می‌کند: ابتدا دسته‌ای از آیات، نفی شفاعت می‌کنند، نسبت به کسانی که مجرم و فاقد ایمان و عمل صالح هستند، سپس دسته‌ای دیگری از آیات امر شفاعت را به خداوند اختصاص می‌دهد، تا مالکیت الهی را اعلام کند و هر گونه سلطه و اقتدار در قیامت، نفی قطعی نماید، و دسته‌ی سوّم آیات، واگذاری امر شفاعت به انبیا و صالحان با شرایط خاص است. منتقد که فاقد درایت تفکیک آیات بوده، چنان تصور نموده که در آیات شفاعت «تناقض» وجود دارد، در صورتی که کلیه‌ی آیات در پروژه شفاعت، هم‌سو و مکمل هم هستند.

منابع و مراجع:

تفسیرفی ظلال،دکترمصطفی خرم دل، نشراحسان، سال1387

تفسیرنور، دکترمصطفی خرم دل، نشراحسان، سال1386

تفسیر کشّاف، علّامه زمخشری، انصاری، نشر ققنوس، سال 1389

تفسیرالمنار، رشیدرضا، دارالفکر، بیروت

تفسیر روح‌المعانی، آلوسی، دارالحدیث قاهره

تفسیر کبیر، امام فخر رازی، المکتبه التوفیقیه، قاهره، 2003

تفسیر ألأساس فی التفسیر، سعید حوا، دارإلاسلام، 1991

تفسیر المیزان، سید محمد حسین طباطبایی، سیدمحمدباقر موسوی همدانی، مرکز نشر رجاء،،،،،

راغب اصفهانی، فرهنگ قرآنی، جهانگیر ولدبیگی، انتشارات آراس، 1389

آذرتاش، آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی به فارسی، نشر نی، 1379

مفردات قرآنی، استاد ناصر سبحانی، جمع‌آوری محمد حامدی

 سایر تناقضات :

تناقضات قرآنی یا وسوسه‌های شیطانی پاسخ به شبهات وارده بر قرآن