معماری
خانه ---> مهارتهای زندگی ---> ذکر و آداب آن

ذکر و آداب آن

ذکر و آداب آن

امام شهید حسن البناء /مترجم:دکتر ارشد ارشاد

شکر و سپاس خدای را که پروردگار جهانیان است و درود بر سیّد ما محمد بن عبدالله صلی الله علیه و سلم که افضل ذکر گویان و سیّد شکرگزاران و پیشوای پیامبران و آخرین انبیاء و رهبر «غرّ المحجّلین»[1] است و درود و سلام بر آل او و اصحاب او و بر پویندگان راه آن­ها تا روز قیامت.

(1) ذکر خدا باید در همه ی احوال باشد

بدان ای برادر – خداوند به من و تو حسن توفیقی عطا فرماید- که هر انسانی در زندگی خود هدفی اساسی دارد که افکارش بر محور آن هدف دور می­زند و اعمالش نیز به خاطر آن هدف است و این همان چیزی است که آن را مثل اعلی می­نامند و هر وقت که این غایت و هدف بالا رود و هدف عالی گردد از شخص اعمال عالیه و کارهای ستوده صادر می­گردد و نفس او به صورتی از جمال روحی درمی­آید و او را به سوی کمال تا آنجا می­کشاند که در استعداد و قدرتش وجود ندارد، به این معنی که تا آنجا که استعداد و قوای درونیش او را یاری کند به جلو می­رود.

و اما راجع به دعا: اسلام آمد تا نفوس بشر را اصلاح و تزکیه کند و روح را علو بخشد و بشر ار به سوی کمال ممکن بکشاند و واضح است که همه ی انسان­ها و خلاصه انسانیت را هدفی دور و بعید است و هدف انسان واقعی به سوی «مثل اعلی» است و این «مثل اعلی» همان چیزی است که حضرت جلّ و علا در آیه کریمه فرموده است:

(‏ فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُم مِّنْهُ نَذِيرٌ مُّبِينٌ ‏) ذاریات: 50

یعنی: «‏ به سوي ( عبادت ) خدا بشتابيد . من بيم‌دهنده آشكاري از سوي او براي شما هستم ( و پيغمبري من با دلائل و معجزات ، براي شما روشن است ) . ‏»

ای برادر وقتی تو این موضوع را فهمیدی مسلمان بودن و به یاد خدا بودن در هیچ حالی از نظرت محو نمی­گردد و نیز اینکه باید از پیامبر اکرم (ص) پیروی کنی، او که از هرکس شناختنش نسبت به حضرت حق زیادتر بود. و این ترکیب زیبا و رسا از ذکر و دعا و شکر و تسبیح و تحمید را پیامبر اکرم صلی الله علیه و سلم در همه ی احوال چه کوچک و چه بزرگ می گفته است و تعجبی ندارد اگر برادر مسلمان بخواهد به سنّت پیامبرش اقتدا کند. و یک مسلمان قطعا" باید این ذکرها را حفظ کند و به وسیله ی این دعاها به خدای مهربان غفار نزدیک گردد. به موجب آیه ی کریمه:

(‏ لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً ‏)   احزاب: 21

یعنی: «‏ سرمشق و الگوي زيبائي در ( شيوه پندار و گفتار و كردار ) پيغمبر خدا براي شما است . براي كساني كه ( داراي سه ويژگي باشند : ) اميد به خدا داشته ، و جوياي قيامت باشند ، و خداي را بسيار ياد كنند . ‏»

 

(2)برتری ذاکرین بر دیگران و فضیلت ذکر خدا

در بسیاری از آیات قرآن و احادیث رسول اکر م صلی الله علیه و سلم موضوع ذکر و ذکر کثیر و فضیلت و برتری ذاکرین بر سایر گروه ها بیان شده و اگر هیچ یک از آن احادیث نبود همین یک آیه برای فضیلت ذکر گویان کافی بود که خداوند می فرماید:

(‏ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً ‏)  احزاب:35

یعنی: «‏ مردان مسلمان و زنان مسلمان ، مردان باايمان و زنان باايمان ، مردان فرمانبردار فرمان خدا و زنان فرمانبردار فرمان خدا ، مردان راستگو و زنان راستگو ، مردان شكيبا و زنان شكيبا ، مردان فروتن و زنان فروتن ، مردان بخشايشگر و زنان بخشايشگر ، مردان روزه‌دار و زنان روزه‌دار ، مردان پاكدامن و زنان پاكدامن ، و مرداني كه بسيار خدا را ياد مي‌كنند و زناني كه بسيار خدا را ياد مي‌كنند ، خداوند براي همه آنان آمرزش و پاداش بزرگي را فراهم ساخته است . ‏»

و نیز خداوند در این آیه ی کریمه:

(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً ‏ ‏ وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً ‏)  احزاب: 41 و 42

فرموده است: «‏ اي مؤمنان ! بسيار خداي را ياد كنيد ( و هرگز او را فراموش ننمائيد ) . ‏‏ و بامدادان و شامگاهان ( و در همه وقت و آن ) به تسبيح و تقديس او بپردازيد . ‏»

و احادیث زیادی هم در فضیلت ذکر وارد شده است مانند این که رسول خدا (ص) گفت: «خداوند تبارک و تعالی فرموده است: وقتی بنده ی من مرا به یاد می­آورد من با او هستم، اگر او مرا در نزد خود یاد کند من او را به یاد دارم و اگر او مرا در جمع یاد کند او را در جمعیتی که از جمعیت او بهتر است یاد خواهم کرد».

این حدیث را بخاری و مسلم از ابوهریره روایت کرده ند. و از عبدالله بن بشر حدیثی است که گفت: مردی عرض کرد یا رسول الله آداب دینی زیاد است، به من یاد بده چیزی را که آن را برای خود نگهدارم.فرمود: «سعی کن همیشه زبانت با ذکر خدا تر باشد». ترمذی این حدیث را روایت کرده و گفته است این حدیث، حدیث احسن است و حدیث احسن حدیثی است که در مجموع صحیح و قابل اعتماد باشد.

 

(3) آداب ذکر گفتن

ای برادر مسلمان بدان که منظور از ذکر فقط خود ذکر نیست بلکه رو آوردن به خدا، ذکر است و باز بدان که فکر کردن [در خلقت آسمان­ها و زمین و پیدایش موجودات] عالیترین ذکر است و طلب علم نیز ذکر است و طلب رزق [حلال] نیز اگر نیت خیر در آن باشد ذکر است و هر امری که خداوند از آن امر راضی باشد و مورد رضایت خدای تعالی باشد و تو بر آن مراقبت کنی خود ذکر محسوب می­شود. بنابراین هر عارفی ذاکر هم هست، یعنی هر خداشناسی گوینده ی ذکر خدا است و قطعا" ذکر گفتن اگر توأم با رعایت آداب ذکر باشد در قلب انسان اثر می­گذارد و اگر غیر از این باشد فقط الفاظ توخالی است و فایده ای بر آن مترتب نیست.

برای ذکر آداب زیادی گفته اند که مقدمترین و مهمترین آن­ها از این قرارند که لازم است رعایت شوند:

1- خشوع یعنی توجه و خضوع قلبی و توجه به معانی موردنظر تا آنجا که این معانی در شخص اثر بگذارد و مقاصد و منظورهای ذکر را در نظر بگیرد.

2- کوتاهی صدا تا آنجا که ممکن است با بیداری تمام و همت کامل تا جائی که باعث تشویق حواس دیگران نشود و این موضوع را آیه ی کریمه در آداب ذکر اشاره فرموده و می فرماید:

(‏ وَاذْكُر رَّبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ وَلاَ تَكُن مِّنَ الْغَافِلِينَ ‏)        اعراف:205

یعنی: «‏ پروردگارت را در دل خود ، با فروتني ( در برابر خدا ) و هراس ( از او ) و آهسته و آرام ، صبحگاهان و شامگاهان ياد كن ، و از زمره غافلان مباش . ‏»

3- اگر ذکر خدا به صورت جمعی باشد خود را از جمع پیش نیندازد و سعی کند عقب هم نماند، قرائت را شروع نکند و صبر کند آن­ها شروع کنند. سپس از اولین کلمه با آن­ها هماهنگی کند [اگر در حین خواندن دعا از جماعت عقب افتاد، آنچه را از دست داده، خود بخواند و خود را به قرائت جماعت برساند و شروع دعایش را بر قرائت جماعت قرار ندهد] .

برای اینکه قرائت تحریف می­شود و صیغه ها تغییر می­کند و به اتفاق همه عقیده دارند که این کار سزاوار نیست.

4- پاکیزگی لباس و مکان و همچنین است مراعات اماکن متبرکه و روزها و شب­های متبرک، تا اینکه جماعت را به سوی صفای قلب و همت عالیه و خلوص نیت دعوت نماید.

5- از سخن گفتن بیهوده بپرهیزد و از لغو و شوخی اجتناب نماید و ادب خشوع خود را حفظ کند که لهو و سرگرمی­­های بیهوده فایده ی ذکر و اثر آن را از بین می­برد.

پس چون رعایت این آداب در نظر گرفته شود، آنچه که خوانده شده است منفعت می­بخشد و شخص اثر دعا را به صورت شیرینی در قلب خود احساس می­کند و نوری در روحش می­درخشد و شرح صدر و بلند نظری پیدا می کند و فیض الهی درباره ی او جاری می­شود ان شاء الله.

 

(4) ذکر در جماعت

در احادیث وارد شده است که ذکر دسته جمعی مستحب است. از جمله ی این روایات، حدیثی است که مسلم آن را روایت کرده و گفته است هنگامی که گروهی دور هم می­نشینند و ذکر خدای عزّو جل را می­گویند ملائکه آن گروه را در بر می­گیرند و رحمت خدای تعالی بر آن گروه سایه می­افکند و بر آن گروه آرامش نازل می­شود و خداوند آن­ها را به ملائکه مقربش معرفی می­کند.

و در این باره احادیث زیادی است که از آن جمله اینکه پیامبر اکرم (ص) بر جماعتی وارد شدند که در مسجد ذکر خدا را می­گفتند و ایشان علاوه بر اینکه کار آن­ها را تأیید فرمودند به آن­ها بشارت دادند.[2]

و کلّا" جماعت در همه ی طاعات مخصوصا" وقیت می­بینیم بر این قسم عبادت فوائد کثیری مترتب است، از جمله تألیف قلوب یعنی نزدیک شدن قلب­ها به یکدیگر و محکم شدن روابط و به جا آوردن واجبات فوت شده و تعلیم بی سوادی که تعلیم نیکو نگرفته و نشان دادن شعاری از شعائر دینی.

ولی ذکر در جماعت اگر در آن محظور شرعی پدید آید مثل ایجاد تشویش بر نماز خوان تشویش یا لغو یا خنده یا تحریف صیغه ها، خوب نیست. یا اینکه چیزی دیگری بخوانند، یا اینکه محظورات شرعی دیگری پیش بیاید که در آن موقع دیگر ذکر در جماعت مجاز نیست و آن نه برای این است که خود جماعت عیبی داشته باشد بلکه به خاطر مفاسد مذکور است.

و می­توان با دعاهای مأثور در منزل یا مسجد آداب ذکر را به صورت دسته جمعی به جای آورد چه صبح و چه شب، و به طور فرادی هم می­توان ذکر گفت و به هر حال باید از مکروهاتی که ذکر شد دوری کرد و افراط در ذکر نیز جایز نیست.

در خاتمه بر برادران مسلمان است که به این وظیفه عمل کنند و این کار مخصوص عده ای از مسلمانان نیست بلکه برای عموم مسلمین است زیرا این کار آنها را برای طاعت خداوند تبارک و تعالی کمک می کند و باید صبح ها از طلوع فجر تا ظهر، و بعد از ظهرها از عصر تا بعد از عشاء به صورت فرادی و جماعت بخوانند، و اگر اتفاقا" در یکی از این اوقات ذکر را از دست دادند باید سعی کند که به اهمال و تضییع آن عادت نکند.

دعاهای قرآنی را همه وقت چه در شب و چه در روز می­توان خواند. اما دعاهای دیگر را باید به مناسبت خواند و از خدا حسن توفیق و کمال هدایت را برای خود و برای همه مسئلت داریم و استدعا داریم که ما را از دعا فراموش نکنید چه در خلوت و چه در جلوت. و درود و سلام خداوند بر سیّد ما محمّد (ص) و بر آل و اصحاب او.

 



[1] مسلمین را به سبب نورانیتی که در وضو گرفتن و امتیازی که از این لحاظ بر سایر گروه ها دارند در قیامت با علامت نورانیت می شناسند لذا مسلمین اولیّه را «غرّ المحجّلین» گویند ولی در لغت محجل به اسب­هایی گفته می­شود که با علامت سفیدی جلوی ساق پا از اسب­های دیگر ممتاز باشند.( به نقل از ابو هریره از رسول خدا (ص) در کتاب التاج الجامع للاصول فی احادیث الرسول (ص) ).

[2] ابو سعید خدری می­گوید: معاویه بر گروهی که در مسجد آمده بودند وارد شد و گفت: چرا نشسته اید؟ گفتند: خدا را ذکر می­گوییم. گفت: آیا فقط به این دلیل نشسته اید؟ گفتند: قسم به خدا فقط به این دلیل نشسته ایم. گفت: قصد من تهمت زدن به شما نبود و همه ی شما هم بیشتر از من از احادیث نبوی اطلاع دارید [ولی من ندیدم که] رسول خدا (ص) بر گروهی وارد شد و فرمود چرا شما اینجا نشسته اید؟ گفتند: ما شستهایم که ذکر خدا گوییم و او را به سبب هدایت به اسلام و به سبب اعزام پیامبری که اسلام را برای ما به ارمغان آورده حمد و ستایش کنیم. پیامبر فرمود: عزمم از این تأکید این نبود که بر شما تهمتی وارد کنم یا تصور بدی درباره ی شما داشته باشم، اما جبرئیل نزد من آمد و به من خبر داد که خدای عزّوجل در نزد ملائکه به دعای شما مباهات می­کند. حدیث از ترمذی و نسائی است و مسلم هم آن را روایت کرده است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس