معماری
خانه ---> تربیت، اخلاق و تزکیه ---> خصوصیات نفس لوامه و شيوه تزکیه آن

خصوصیات نفس لوامه و شيوه تزکیه آن

خصوصیات نفس لوامه و شيوه تزکیه آن

نويسنده:دکتر حسین حسین شحاته/مترجم: یونس یزدان پرست

معنی نفس لوّامه:

خداوند – عزّ و جلّ – در قرآن کریم  به نوع دیگری از انواع نفس ها اشاره کرده و آن نفس لوّامه است و میفرماید:« لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ** وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ» به روز قيامت سوگند !* و به نفس سرزنشگر سوگند ! ( كه پس از مرگ زنده مي گرديد و رستاخيز حق است ) .{قیامة :2/1}

خداوند – عزّ و جلّ – میفرماید:« فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ»

پس خود را با غم و غصّه آنان (کسانی که عملبد خود را توسط شیطان زینت میبینند)هلاك مكن{فاطر/8}

« فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ»

ترجمه :پس نفس ( سركش ) او تدريجاً كشتن برادرش (هابیل)را در نظرش آراست و او را مصمم به كشتن كرد ، و ( عاقبت به نداي وجدان گوش فرا نداد و ) او را كشت ! و از زيانكاران شد ( و هم ايمان خود را و هم برادرش را از دست داد ) .{مائده:30}

« فَلاَ تَلُومُونِي وَلُومُواْ أَنفُسَكُم»

(وشیطان هنگامی که محاسبه به پایان رسیدگفت) پس مرا سرزنش مكنيد و بلكه خويشتن را سرزنش بكنيد.{ابراهیم /22}

و در معنی نفس لوّامه اقوال زیادی وارد شدهاست که از جمله آنها عبارتند از:[1]

نفس لوّامه نفسی است که بر یک وضعیت یکسانی ثابت نمیماند و آن دارای تغییر و تبدّل زیادی است و به یاد می آورد و از یاد میبرد، قبول می کند و معارضه مینماید، دوست می دارد و بغض می ورزد ، خوشایند و فرمان بردار و پرهیزگار می گردد «یعنی در آن نیروی خیر وشر و رایحه های ایمان و وسوسه های شیطان وجود دارد.»

و گفته شده که آن نفس انسان مؤمن است: می بینی انسان مؤمن را که دائماً خودش را سرزنش می کند: منظور از صحبت کردنم چیست؟ و هدف از علمم چیست؟ و این نسبت به آن اولی تر است ، یعنی این گفته و این کار بهتر از آن کار است و … و ما مشاهده می کنیم که چنین گفتارهایی یکدیگر را تکمیل می کنند، خداوند – عزّ و جلّ – در ذات نفس بشری دو نیرو آفریده است: نیروی خیر و نیروی شر.

« فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا»

ترجمه :سپس بدو گناه و تقوا را الهام كرده است ( و چاه و راه و حسن و قبح را توسّط عقل و وحي به او نشان داده است ) .{شمی/10}

« وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ»

ترجمه :و راه خير و شرّ را بدو ننموده ايم ؟(بلد/10)

و راه را برای تزکیه نفس آشکار کرده است و اگر غیر از آن عمل شود انسان در انجام آن در انحطاط ونابودی قرار می گیرد پس خداوند – عزّ و جلّ –میفرماید:

« قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا»

ترجمه 🙁 قسم به همه اينها ! ) كسي رستگار و كامياب مي گردد كه نفس خويشتن را ( با انجام طاعات و عبادات ، و ترك معاصي و منهيّات ) پاكيزه دارد و بپيرايد ( و آن را با هويدا ساختن هويّت انساني رشد دهد و بالا برد ) .{شمس/9}

« وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا»{شمس/10}

ترجمه :(و آن را با هویدا ساختن هویت انسانی رشد دهد و بالا برد ) و كسي نااميد و ناكام مي گردد كه نفس خويشتن ( و فضائل و مزاياي انسانيّت خود را در ميان كفر و شرك و معصيت ) پنهان بدارد و بپوشاند ، و ( به معاصي ) بيالايد .

و ملاحظه می شود هنگامی که انسان مؤمن خطا می کند و در انجام کارهای نیک کوتاهی می ورزد و کانون شریعت خداوند – عزّ و جلّ – و راه و مسیر رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم –  منحرف می شود نفسش او را مورد بازخواست و محاسبه قرار می دهد و سپس بعد از آن، او را مورد سرزنش شدید قرار میدهد و آن را ادامه می دهد تا اینکه او به راه راست برگردد.

و امام ابن القیم ( رحمه الله) می گوید که نفس لوّامه دو نوع است :

نفس لوّامه ملامت کننده: که آن فس ظالم جاهلی است که خداوند – عزّ و جلّ – آن را سرزنش مینماید.

نفس لوّامه غیر ملامت کننده:که آن نفسی است که هیچ موقع صاحبش را بر گناهانش ملامت و سرزنش نمی کند.

خصوصیات نفس لوّامه:

همانطور که بیان شد برای ما معلوم و مشخص گردید که مهم ترین خصوصیات نفس لوّامه این است که قابل تغییر و تبدّل استو نیروی خیر وشر در آن با یکدیگر مسابقه میدهند و نیز صاحب خود را همیشه مورد بازخواست و محاسبه قرار می دهد و انسان را از خداوند – عزّ و جلّ –بیمناک می سازد و دانشمندان این خصوصیت را به طوری که در ذیل خواهد آمد بطور مفصّل بیان نموده اند:

نفس لوّامه نفسی است که در درون انسان نیروی ایمان و خیر را بر نیروی شرّ و بدی غالب می سازد، و چنین نفسی یافت نمی شود مگر در نزد مؤمن که نفس او دائماً او را در کوتاهی در طاعات و عبادات و انجام معاصی مورد سرزنش قرار می دهد، بطور مثال زمانی که قابیل ، برادرش را کشت، و برای او مشخص شد که عمل او اشتباه بود بعد از آن اظهار پشیمانی کرد و قرآن این واقعه را به تصویر می کشد و  خداوند – عزّ و جلّ – میفرماید:

« فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ ** فَبَعَثَ اللّهُ غُرَاباً يَبْحَثُ فِي الأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ»

ترجمه :پس نفس ( سركش ) او تدريجاً كشتن برادرش را در نظرش آراست و او را مصمم به كشتن كرد ، و ( عاقبت به نداي وجدان گوش فرا نداد و ) او را كشت ! و از زيانكاران شد ( و هم ايمان خود را و هم برادرش را از دست داد ) .** ( بعد از كشتن ، نمي دانست جسد او را چه كار كند ) پس خداوند زاغي را فرستاد ( كه زاغ ديگري را كشته بود ) تا زمين را بكاود و بدو نشان دهد چگونه جسد برادرش را دفن كند . ( هنگامي كه ديد كه آن زاغ چگونه زاغِ مرده را در گودالي كه كند پنهان كرد ) گفت : واي بر من ! آيا من نمي توانم مثل اين كلاغ باشم و جسد برادرم را دفن كنم ؟ ! پس ( سرانجام از ترس رسوائي و بر اثر فشار وجدان ، از كرده خود پشيمان شد و ) از زمره افراد پشيمان گرديد .{مائده/30/31}

نفسی که مراقب صاحبش است قبل از این که شروع به کار کند از او سوال می کند که آیا این عمل با قانون شریعت خداوندموافق است یا نه؟ پس زمانی که عمل صالح و صحیح باشد و خالصانه بخاطر خدا باشد، اقدام به انجام آن کار می کند و او را به انجام آن کار تشویق می کند و اگر خلاف این باشد آن را ترک می کند و خداوند آن را در قرآن کریم تعبیر کرده و می فرماید:

« بَلِ الْإِنسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ»

ترجمه :اصلاً انسان خودش از وضع خود آگاه است ( و وجودش شاهد و دليل بر خويشتن است ) .{قیامة/14}

 و در تفسیر این آیه آمده است که یعنی ، بلکه انسان شاهد و گواه بر نفس و زشتی عمل و بدکرداری و گناه خویش است و احتیاج به شاهد دیگری ندارد، و «تاء» در بصیرة برای مبالغه است.

و ابن عباس  ( رضی الله عنه) می فرماید:

انسان به تنهایی شاهد نفس خویش است زیرا گوش و چشم و دو پا و اعضایش بر او شهادت می دهند ، همانطور که خداوند – عزّ و جلّ – می فرماید:

« وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ»

و بدانيد كه خداوند آنچه را در دل داريد مي داند ، پس از ( مخالفت فرمان ) او خويشتن را برحذر داريد{بقره/235}

 و هم چنین خداوند – عزّ و جلّ – می فرماید:«وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَّقِيباً»

خداوند ناظر و مراقب بر هر چيزي است .{بقره/235}

و رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم –  به مردی سفارش کرد که نفسش را مراقبت کند یعنی قبل از عمل کردن و قبل از این که اهتمام به عملی ورزد فکر کند پس فرمودند:

«اِذَا أَرَدتَ أَمراً فَتَدَبَّر عَاقِبَتَهُ،فَإن کَانَ رُشداً فَأَمضِهِ ،وَ اِن کَانَ غَیّاً فَانتَهِ عَنهُ»{رواه عبادة بن الصامت}

(زمانی که خواستی کاری را انجام دهی به عاقبت آن بیندیش ، اگر آن کار صحیح بود پس آن را انجام بده و اگر آن کار ضلالت و نادرست بود از آن دوری کن)

نوع لوّامه نفسی است که همیشه صاحبش را به خاطر خیر و شر محاسبه می کند و به او می گوید:

o        هدف و خواسته ات از این کار چه بود؟

o        چرا این کار را انجام دادی؟

o        این کار از آن کار بهتر و اولی تر بود.

صاحب نفس لوّامه پایان هر روزی با نفس خویش برای محاسبه و بازخواست خلوت می کند ،اگر گناه یا نقص و یا کوتاهی در اعمال خویش دید، نفس خویش را مورد نکوهش و توبیخ قرار می دهد و با خداوند بر توبه و آمرزش و جبران کاستی ها و کوتاهی ها پیمان می بندد، و اگر در اعمال خویش گناه یا سرکشی مشاهده نمود طلب آمرزش و پشیمانی می کند و توبه می کند و باز می گردد و دلیل این نوع محاسبه فرمخودۀ خداوند – عزّ و جلّ – در قرآن کریم است که می فرماید:

« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ** وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ أُوْلَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»

ترجمه :اي مؤمنان ! از خدا بترسيد و هر كسي بايد بنگرد كه چه چيزي را براي فردا ( ي قيامت خود ) پيشاپيش فرستاده است . از خدا بترسيد ، خدا آگاه از هر آن چيزي است كه مي كنيد .** و همسان كساني نباشيد كه خدا را از ياد بردند ، و خدا هم خودشان را از ياد خودشان برد ! آنان بيرون روندگان ( از حدود شرائع الهي ) و خارج شوندگان ( از دائره ايمان ) هستند .{حشر/19/18}

و همچنین خداوند – عزّ و جلّ – می فرماید:« وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»

اي مؤمنان ! همگي به سوي خدا برگرديد ( و از مخالفتهائي كه در برابر فرمان خدا داشته ايد توبه كنيد ) تا رستگار شويد .{نور/31}

رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم –   می فرماید:« إِنِّي لَأَتُوبُ  اِلَی اللهِ وَأَستَغفِرُهُ فِي الْيَوْمِ إِلَيْهِ مِائَةَ مَرَّةٍ» {رواه مسلم}

« من هر روز صد مرتبه  از خدا توبه می کنم و از او طلب آمرزش می نمایم.»

حضرت عمر بن خطاب ( رضی الله عنه) می فرماید:« حَاسِبُوا أَنفُسَکُم قَبلَ أَن تُحَاسَبُوا ، وَزِنُوا أَعمَا لَکُم قَبلَ أَن تُوزَنَ عَلَیکُم وَ تَهَیَّئُوا لِلعَرضِ الأکبَرِ »

( خود را حسابرسی نمایید قبل از این که مورد محاسبه قرار بگیرید،اعمال خود را مورد سنجش قرار دهید، قبل از این که اعمال شما در قیامت موازنه شود و خود را برای روز قیامت آماده کنید.) و حضرت عمر ( رضی الله عنه)

 زمانی که شب فرا می رسید، با شلاق دو پای خود را می زد و به خود می گفت: امروز چه کاری انجام دادی؟ وای بر تو ای مادر عمر! که او را به دنیا آوردی.

از خصوصیات نفس لوّامه این است که برای انسان طلب آمرزش ، پشیمانی و بازگشت به حق و حقیقت می کند و صاحب خویش را به هدایت دعوت می نماید، زمانی که انسان مؤمن از ارزیابی نفس خویش فارغ شد اگر در فرائض و واجبات خویش نقصانی را مشاهده کرد، نفس خویش را مورد نکوهش و توبیخ قرار می دهد و فوراً سعی در جبران آنها از طریق انجام دادن زیادی نوافل می کند،و اگر در نوافل کوتاهی مشاهده کرد در عوض آنها طاعات خویش را افزایش می دهد،و اما زمانی که او در اعمال خویش ارتکاب به گناه یا نافرمانی یافت،از خداوند – عزّ و جلّ – طلب آمرزش می کند و پشیمان می شود و به سوی او بر می گردد و عمل خیر انجام می دهد، و از هر عمل صالحی که اصلاح عمل فساد او را می کند تمسک می جوید . و در این حال به یاد می آورد فرمودۀ الله تبار ک و تعالی را :« إِلَّا مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صَالِحاً فَأُوْلَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً»

مگر كسي كه توبه كند و ايمان آورد و عمل صالح انجام دهد ، كه خداوند ( گناهان چنين كساني را مي بخشد و ) بديها و گناهان ( گذشته ) ايشان را به خوبيها و نيكيها تبديل مي كند ، و خداوند آمرزنده و مهربان است ( و نه تنها كه سيّئات را مي بخشد ، بلكه آنها را تبديل به حسنات مي نمايد ) .{فرقان/70}

رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم –  می فرماید:« اتَّقِ اللَّهِ حَيْثُمَا كُنْتَ وَأَتْبِعْ السَّيِّئَةَ الْحَسَنَةَ تَمْحُهَا وَخَالِقِ النَّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ» {رواه ترمذی/ حدیث حسن}

( از خدا بترس هر جا که باشی، و به دنبال هر بدی، خوبی کن زیرا آن را محو و پاک می کند. و با مردم با اخلاق خوب و نیک رفتار کن.)

 

ارزیابی نفس لوّامه:

در صاحب نفس لوّامه رایحه های خیر و اعمال پسندیده نهفته است که گاهی اوقات به بعضی از بیماری های دل مبتلا می شود که مداوای آنها به طور مستمر احتیاج به برنامه هایی از قبیل افزایش اعمال خیر و نکو و نابود کردن کشمکش ها و ستیزه جویی با شر است ، و تحقّق و انجام این قبیل امور با انجام ذیل امکان پذیر می گردد:

افزایش ذکر الله – سبحانه و تعالی – :ذکر الله باید در هر وقت و زمانی و به هر وسیله و راه ممکنی انجام گیرد و خداوند – عزّ و جلّ – ما را به انجام این کار امر می کند و می فرماید:« فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُواْ لِي وَلاَ تَكْفُرُونِ»

پس مرا ياد كنيد ( با طاعت و عبادت و دوري از معاصي ، به دل و زبان و قلم و قدم ، و سير در آفاق و انفس ، جهت كشف عظمت و قدرت من ) تا من نيز شما را ياد كنم ( با اعطاء ثواب و گشايش ابواب سعادت و خيرات و ادامه پيروزي و قدرت و نعمت ) و از من سپاسگزاري كنيد ( و با گفتار و كردار ، شكرگزار انعام و احسان من باشيد ) و از من ناسپاسي مكنيد ( و نعمتهاي مرا ناديده مگيريد ) .{بقره/152}

و نیز خداوند – عزّ و جلّ – می فرماید:« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً** وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً»

ترجمه :اي مؤمنان ! بسيار خداي را ياد كنيد ( و هرگز او را فراموش ننمائيد ) .* و بامدادان و شامگاهان ( و در همه وقت و آن ) به تسبيح و تقديس او بپردازيد .{احزاب/41/42}

و رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم –  می فرماید:

« مَثَلُ الَّذِي يَذْكُرُ رَبَّهُ وَالَّذِي لَا يَذْكُرُ رَبَّهُ مَثَلُ الْحَيِّ وَالْمَيِّتِ» {رواه مسلم و بخاری}

( مثل کسی که ذکر پروردگار را می کند ، با کسی که ذکر پروردگارش را نمی کند مانند زنده و مرده است.)

 و این ذکر به افزایش نیروی ایمان منجر می شود تا این که نیروی شرّ را از بین می برد و نفس را بر مراقبه و محاسبه و سرزنش و نکوهش و عقاب ، قوی و نیرومند می گرداند.

افزایش نماز تهجّد و تسبیح و تقدیس الله در دل شب و نیز کثرت راز و نیاز با خدا:

خداوند – عزّ و جلّ –  بندگان پرهیزگار خود را با فرمودۀ خویش توصیف می نماید:

« كَانُوا قَلِيلاً مِّنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ ** وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ»

آنان اندكي از شب مي خفتند .** و در سحرگاهان درخواست آمرزش مي كردند{ذاریات/17/18}

و حتی خداوند شخص حضرت رسول الله – صلی الله علیه و آله و سلم –  را برای ادای نماز تهجّد امر می کند و می فرماید:

« وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ عَسَى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَاماً مَّحْمُوداً »

ترجمه :در پاسي از شب از خواب برخيز و در آن نماز تهجّد بخوان ، اين يك فريضه اضافي ( و افزون بر نمازهاي پنجگانه ) براي تو است . باشد كه ( در پرتو اين عمل ) خداوند تو را به مقام ستوده اي ( و مكان برجسته اي در دنيا و آخرت كه موجب ستايش همگان باشد ) برساند ( و مقام شفاعت كبري را به تو ارمغان دارد ) .{اسراء:79}

نماز تهجّد و تسبیح و تقدیس خداوند نیروی ایمان انسان مسلمان را افزایش می دهد، و او بر انجام زیاد طاعات و عبادات و دوری از گناهان و معصیتها کمک می کند. بخصوص موقعی که در شب با خداوند – عزّ و جلّ – در حالی که مردم در خوابند خلوت می کند .

استمرار استغفار و توبه و بازگشت به سوی خداوند – عزّ و جلّ – و رفتن به سوی او و پناه بردن به او بعد از اینکه نفس لوّامه کوتاهی ها و معصیت ها ی خویش را شناخت ، خاضعانه و با گریه و زاری با دعا و طلب آمرزش به سوی خداوندروی می اورد و همانا خداوند از زبان پیامبرش  حضرت نوح ( علیه السلام) ما را به انجام ئچنین کاری امر می فرماید:

« فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّاراً»

و بديشان گفته ام : از پروردگار خويش طلب آمرزش كنيد كه او بسيار آمرزنده است ( و شما را مي بخشايد ) .{نوح/10}

و خداوند – عزّ و جلّ – ما را به پیشی گرفتن برای طلب آمرزش امر می نماید . خداوند بخشنده و مهربان می فرماید:

« وَسَارِعُواْ إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ»

و ( با انجام اعمال شايسته و بايسته ) به سوي آمرزش پروردگارتان ، و بهشتي بشتابيد و بر همديگر پيشي گيريد كه بهاي آن ( براي مثال ، همچون بهاي ) آسمانها و زمين است ؛ ( و چنين چيز با ارزشي ) براي پرهيزگاران تهيّه ديده شده است .{آل عمران/133}

و از دعاهای روایت شده از رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم –   است که می فرماید:

« سَيِّدُ الِاسْتِغْفَارِ أَنْ تَقُولَ اللَّهُمَّ أَنْتَ رَبِّي لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ خَلَقْتَنِي وَأَنَا عَبْدُكَ وَأَنَا عَلَى عَهْدِكَ وَوَعْدِكَ مَا اسْتَطَعْتُ أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا صَنَعْتُ أَبُوءُ لَكَ بِنِعْمَتِكَ عَلَيَّ وَأَبُوءُ لَكَ بِذَنْبِي فَاغْفِرْ لِي فَإِنَّهُ لَا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا أَنْتَ، وَمَنْ قَالَهَا مُؤمِناً بِهَا حِينَ يُمْسِي فَمَاتَ مِن لَیلَتِهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَمَنْ قَالَهَا مُؤمِناً بِهَا حِينَ يُصْبِحُ فَمَاتَ مِنْ يَوْمِهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ»{رواه البخاری}

( دعایی که برای استغفار از همۀ دعاها برتر است: بار الهی! تو پروردگار من هستی هیچ معبو.دی غیر از تو قابل پرستش نیست، تو مرا آفریده ای و من بندۀ تو هستم و من بر عهد و پیمان تو هستم تا جایی که در توانم باشد، ازشر آنچه که خلق کرده ای به تو پناه می برم، همراه با نعمتهایی که به من داده ای به سوی تو باز می گردم پس از من در گذز زیرا هیچ کسی به غیر از تو گناهان را نمی بخشد، کسی که این دعا را با یقین در اول شب(موقع غروب) بخواند، اگر شب بمیرد به جنت داخل می شود و کسی که آن را در اول صبح با یقین می خواند ، و همان روز می میرد، داخل بهشت خواهد شد).

از حضرت عبدالله بن عباس ( رضی الله عنه) روایت شده که رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم –   می فرماید:« مَنْ لَزِمَ الِاسْتِغْفَارَ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ كُلِّ هَمٍّ فَرَجًا وَمِنْ كُلِّ ضِيقٍ مَخْرَجًا وَرَزَقَهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ»{رواه: ابوداود، نسایی و ابن ماجه}

( هر کس که طلب مغفرت و آمرزش را ملازم و همراه خویش گرداند خداوند بر هر ناراحتی او گشایشی قرار می دهد و برای هر تنگنایی راه نجاتی قرار می دهد و او را از راهی که گمان نمی کند روزی می دهد)

پس دوام و پایداری بر استغفار و توبه قلب را بیدار و آگاه می کند و توانایی این را پیدا می کند که صاحب خویش را به راه راست متوجه سازد و بار دیگر به سوی گناه و نافرمانی برنگردد.

پایداری و دوام بر احساس ترس و بیم و شرم و ضعف و شکستگی و ذلّت در برابر خداوند – عزّ و جلّ –:

انسان باید از غرور دوری کند بطوری که هیچ راهی را برای ورود شیطان به دورن خود باز نگذارد.

خداوند – تبارک و تعالی – می فرماید:« يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاء إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ»

اي مردم ! شما ( در هر چيزي ، محتاج و ) نيازمند خدائيد ، و خدا بي نياز ( از عبادت شما است ) و ستوده است .{فاطر/15}

و خداوند – عزّ و جلّ – بندگان مؤمن خویش را توصیف می کند و می فرماید:

« إِنَّ الَّذِينَ هُم مِّنْ خَشْيَةِ رَبِّهِم مُّشْفِقُونَ»

كساني كه از خوف خدا در هراس هستند .{مؤمنون/57}

و نیز خداوند – تبارک و تعالی – می فرماید:

« وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ* الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ»

مژده بده مخلصان متواضع ( در برابر فرمان خدا ) را* آنان كساني هستند كه چون نام خدا برده شود ( به خاطر درك مقام باعظمت يزدان ) دلهايشان به هراس مي افتد ، و در برابر مصائبي كه گريبانگيرشان مي گردد ، شكيبائي پيش مي گيرند ( و ايستادگي مي كنند ، چرا كه تسليم فرمان قضا و قدرند ) ، و نماز را چنان كه بايد مي خوانند ، و از اموالي كه بديشان عطاء كرده ايم ( در كارها و راههاي خير ) صرف مي كنند .{حج/34/35}

پس کثرت خشوع و فروتنی و ترس و هراس در برابر خداوند ، نیروی نفس  را در چنگ زدن به ریسمان خدا و به لگام کشیدن هوای نفس و نابودی غرور  و تکبّر و پایداری بر حساب رسی و باز خواست نفس قوی و نیرومند می سازد.

 

مجاهدۀ نفس بر ضد شهوات و غریزه های حیوانی

که مخالف قانون خداوند – تبارک و تعالی – است . و این نیازمند بیداری دائمی برای پایداری بر سیر تکامل در راه راست و دوری از راه انحراف است، و هدایت ثمره و میوه مجاهدت است.

خداوند – تبارک و تعالی – می فرماید:

« وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ»

ترجمه :كساني كه براي ( رضايت ) ما به تلاش ايستند و در راه ( پيروزي دين ) ما جهاد كنند ، آنان را در راههاي منتهي به خود رهنمود ( و مشمول حمايت و هدايت خويش ) مي گردانيم ، و قطعاً خدا با نيكوكاران است ( و كساني كه خدا در صف ايشان باشد پيروز و بهروزند{عنکبوت /69}

به راستی که مجاهده نفس شدید تر و سخت تر از مجاهده و جهاد نمودن با دشمن است و کسی که توانایی با نفس خویش را نداشته باشد نمی تواند با این نفسبه سوی دشمنان برود و با آنان پیکار کند و بکشد و شهید شود.

پایداری بر سرزنش نفس ، سپس بعد از آن مجارات نمودن آن بر کوتاهی هایش:

و این بهترین دوا برای ارزیابی نفس است و در این زمینه خداوند – تبارک و تعالی – می فرماید:

« فَلاَ تَلُومُونِي وَلُومُواْ أَنفُسَكُم»

پس شیطان می گوید(پس مرا سرزنش مكنيد و بلكه خويشتن را سرزنش بكنيد .){ابراهیم/22}

واز فرموده های حضرت ابوبرک ( رضی الله عنه)  است که می فرماید:

«کسی که نفس خویش را بخاطر ذات خداوند پست بشمارد خداوند او رادر سختی هایش ایمن می سازد»

و از فرموده های حضرت عمر بن خطاب ( رضی الله عنه) نسبت به نفس خویش که می فرماید:«عمر بن خطاب امیر المؤمنین !به به ! قسم به خدا یا تقوای خدا را پیشه کن یا این که او تو را عذاب میدهد «.

و ابن قُدامه می فرماید:« از دشمن ترین دشمنان تو نفس توست که همراه توست در حالی که نفست به بدیها امر می کند،به محاسبه و تزکیه و تصفیه از اعمال نفسانی امر شده است و باید آن را با زنجیرهای قهر به سوی پرستش پرودگار بکشانی، سرکش وطغیان گر می شود و بعد از آن دیگر تو بر نفست غالب نمی شوی، و اگر توبیخ نکوهش را همراه نفس نمودی ایمد می رود که این نفس اماره به نفس مطمئنه تبدیل شود ، پس از یاد وتوجه به نفس غافل مباش.»( ابن قدامه ،مختصر منهاج القاصدین ،ص 377)

 

بزرگ شمردن گناه و معاصی:

و افزایش طاعات و عبادات برای پوشاندن و محو کردن آنها و عدم غرور و تکّبر برای بزرگ شمردن طاعات و عبادات ، زیرا این یکی از راههایی است که شیطان از آن وارد می شود و انسان را وسوسه میکند و به گناه می آلاید و نیز پایبندی بهخ دوری از محارم خداوند – عزّ و جلّ – ایمان را تازه و قوی می نماید و نیز نفس را به سرزنش و نکوهش ذاتی متوجّه می سازد.

خداوند – تبارک و تعالی – می فرماید:« وَمَن يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ»

و هر كس مراسم و برنامه هاي الهي را بزرگ دارد ( و از جمله مناسك حجّ را گرامي شمارد ) ، بي گمان بزرگداشت آنها نشانه پرهيزگاري دلها ( و خوف و هراس از خدا ) است .{حج/32}

و از رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم –  روایت شده است:

« إِيَّاكُمْ وَمُحَقَّرَاتِ الذُّنُوبِ فَإِنَّهُنَّ يَجْتَمِعْنَ عَلَى الرَّجُلِ حَتَّى يُهْلِكْنَهُ» {رواه احمد}

( زنهار از کوچک شمردن گناهها! که به حقیقت آنها در انسان جمع می شوند تااین که او را نابود سازند)

———————————-

منبع: محاسبه نفس / مؤلف : دکتر حسین حسین شحاته/مترجم: یونس یزدان پرست /انتشارات: نشر احسان /چاپ:اول 1379

مطالب مرتبط:

·         ويژگيهاي نفس اماره بالسوء و شيوه اصلاح و تزکیه آن

·         خصوصیات نفس لوامه و شيوه تزکیه آن

·         ویژگیهای نفس مطمئنّه و شيوه تزكيه آن




[1] دقائق الأخبار فی رقائق الآخیار، درالبشیر 1413ه.1992م.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس