معماری
خانه ---> اندیشه ---> ناسخ و منسوخ در قرآن

ناسخ و منسوخ در قرآن

ناسخ و منسوخ

استاد شهید ناصر سبحانی

ناسخ و منسوخ یكی از مباحثی است كه در علوم القرآن مطرح می شود، انسان در مسیر كمال در مرحله ای نیاز به چیزهایی دارد كه در مراحل بعدی به آنها نیاز ندارد. مثلا یك انسان از آغاز آفرینش از هنگامی كه یك نطفه هست تا وقتی كه به صورت یك انسان كامل در می آید از اینگونه مراحل می گذرد، یك زمان فقط استعداد دریافت خون دارد و تنها نیاز هم به این دارد. زمانی دیگر وقتی به دنیا می آید دیگر نه استعداد دریافت خون دارد و نه نیاز به آن دارد یعنی دیگر خون نسخ می شود، در برنامه خوراكش اینبار دیگر شیر است این هم تا یك مقطع زمانی، مثلا تا 6 ماه تنها شیر است كه استعداد دریافتش را دارد و نیاز بدان هم دارد. بعد از 6 ماه تنها شیر بودن نسخ می شود و چیز دیگری می آید و به همین ترتیب تا به آخرین مراحل حیاتش می رسد، یعنی نسخ شدن و نسخ كردن یك امر عادی است كه در ارتباط با هر مخلوقی می باشد. چون حركت مخلوقات به سوی كمال ارتباط با دگرگونی حالات دارد كه همان نسخ است، پس نسخ نه تنها خاص تشریع نیست حتی خاص حیات انسان هم نیست بلكه در ارتباط با همه موجودات است. یك نكته مورد توجه است و آن اینكه انسان وقتی از نطفه به سوی شكل انسان كامل به خود گرفتن حركت می كند و چیزهایی برایش ثابت و چیزهایی برایش نسخ می شود این ناسخ و منسوخها در ارتباط با اوست یعنی وقتی كه خون از برنامه تغذیه یك بچه نسخ میشود یا شیر، بدین معنا نیست كه دیگر هیچ بچه ای از آن به بعد هنگام جنین و طفل بودن حق استفاده از خون و شیر را ندارد، بلكه نه تنها آن نسخ نشده دیگران هم مثل او آن مراحل را طی می كنند پس این نكته باید زیاد مورد توجه باشد كه وقتی گفته می شود كه این آیه ناسخ و آن آیه منسوخ است به این معنا نیست كه دیگر آن آیه كاربردی ندارد و تمام شده، اگر كاربردی در بر نداشت اصلا ذكر نمی شد.

 

یكبار یك امر از ابتدائی ترین مرحله شروع كرد و مسیر كمال را پیمود، امر دعوت به خدا از یك فرد شروع شد و مراحل متعدد طی كرد تا منجر شد به اقامه مجتمع ایمانی، نظام حكم به « ما أنزل الله » كه هر مرحله كه پیش می آمد دستورات خاصی می خواست كه گاهی با دستورات و فرمانهای پیشین جور در نمی آمد یعنی آنچه كه قبلا بود نسخ می شد و چیز دیگری جای آنرا می گرفت. ولی بدین معنا نیست كه دیگر منسوخها برای همیشه منسوخ هستند و ناسخها همیشه ناسخ، هر بار دیگر كه جاهلیت حاكم می شود و از نو یك دعوت نطفه می بندد و شروع می كند به حركت باز هم آن مسائل تكرار می شود و منسوخها مطرح هستند. در هر مرحله برای آن بار اول چه بود، باز ثابت می شوند و تنها در صورتی منسوخ؛ منسوخ است، كه دعوت این بار هم به همان مرحله كه نسخ صورت گرفت برسد. الآن كه دعوت برای خدا وجود دارد كه آیات قتال، منافقین و مجتمع اسلامی و نظامی و نظام حكم به « ما أنزل الله » و تفاصیل اینها كه منسوخ هستند، چرا كه مربوط به عهد مدنی هستند و ما در مرحله دعوت مكی عهد مكه و مجتمع های جاهلی هستیم، وقتی كه شرائط عوض شد منسوخها روی كار می آیند، پس نسخ در زمینه ای صورت می گیرد كه ارتباط با ظروف و شرائط مختلف دارد یعنی در زمانی یكی از آن مسائل مطرح می شود و در زمانی دیگر این یكی نسخ و آن دیگری مطرح می شود، پس در هر جزئی از اجزاء هدایت الهی نسخ وجود ندارد.

 

در زمینه بینشها (اعتقادات) الوهیت و ربوبیت، نسخ وجود ندارد و همین طور روز قیامت (بهشت و جهنم) خبر وقتی در یك زمان ثابت بود برای همیشه ثابت است. در ارزشهای اخلاقی؛ بایدها و نبایدها به دو دسته تقسم می شوند: یكی از احكامی كه در هر شرائط و ظروفی می شود مطرح گردند، ارتباط به شرائط خاصی ندارد كه اینها هم نسخ در آنها راه ندارد مثل وضو، روزه، حج و نماز .. مسائل طلاق، ارث، همان طور كه در نعمتها یك قسمت مستقیما در اختیار انسان قرار داده شده، چون در هر زمان صلاحیت استفاده دارند مثل باد، گرما، روشنائی. هرگز انسان به مرحله ای از پیشرفت نمی رسد كه مثلا به آب یا هوا احتیاج نداشته باشد ولی یك قسمت از نعمات هستند كه مستقیما در اختیار انسان قرار داده نشده اند مانند رادیو، اتومبیل، هواپیما، كشتی و اسلحه های مختلف و چیزهای دیگر از مصنوعات مانند نفت و آهن و شبه فلزات، اینها چون برای هر زمان و مكانی صلاحیت ندارند و انسان همیشه استعداد استفاده از آنها را نداشته، یعنی در قرنهای پیش و نه نیاز به آنها موجود بوده است، پس به جای این قسمت از معدنهای كلی مقرر شده اند، معدن نفت، زغال سنگ، مس و آهن و غیره تا به تناسب استعداد از آنها استفاده كنند؛ بقیه هم می ماند برای كسانی كه در آینده می آیند و خراب نمی شوند.

 قرآن هم یك قسمت از احكامش مثل آن دسته اول از نعمات است كه مستقیما در اختیار انسان قرار داده شده چون برای هر زمان و مكانی صلاحیت دارد. یك قسمت هم احكامی است كه تفاصیل و جزئیاتش برای زمانها و مكانهای مختلف جور در نمی آید.

تفاصیل نظام اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، اینجا دیگر جز در بعضی جهات كه تفاصیل دائم و ثابت وارد شده است در بقیه جهات اكتفاء به وضع قوانین كلی شده است. مثلا؛ قانون كلی در نظام سیاسی این است كه باید كار، شورائی باشد نظام اجتماعی باید بر اساس إخاء ایمانی باشد. نظام اقتصادی براساس این كه انسان خلیفه خداست پس از این كلیات سائر جزئیات و مسائل استخراج می شود. پس اینها هم قابل نسخ نیستند، پس معدن آهن همیشه در ارتباط با بشر است و نسخ نمی شود. پس چه می ماند و نسخ در كجاست؟

گفتیم احكامی كه در قرآن است یك قسمت كلیات است و یك قسمت جزئیات ـ كلیات غیر قابل نسخ هستند، جزئیات هم بر دو گونه هستند كه یكی برای همه زمانها صالح و ثابت و غیر قابل نسخ هستند؛ و یك دسته از جزئیات می ماند كه آنها هم در قرآن بعضی مذكور هستند كه در آنها نسخ راه دارد كه در ارتباط با شرائط خاص موجود می باشند مثلا: در مورد خوراكی ها در مواضع مختلفی می فرماید كه 4 چیز حرام است « میته، دم، لحم خنزیر، وما أهلّ لغیر الله » از طرف دیگر هم مكرر می فرماید كه قرآن مصدّق تورات است. وقتی كه تاكید كرد كه 4 چیزحرام است از خوراكهای حیوانی، یهود سر و صدا راه انداختند گفتند: بفرما شما ادعا می كنید كه چون این كتاب مصدق تورات است پس از همان سرچشمه آمده كه تورات از آنجا آمده در آنجا 6 چیز حرام است، در قرآن 4 چیز . جواب این است كه؛ این 4 چیز تحرمشان « إلی یوم القیامه » است ، یعنی  ارتباط با شرائط مكانی و زمانی ندارد. چون این 4 تا خبث در ذات آنهاست همیشه دم؛ دم است و میته؛ میته باقی است و« ما أهل لغیر الله » خبث معنوی دارد كه مظهر شرك است و هرگز از آن جدا شدنی نیست پس اینها همیشه حرامند و آن دو تای دیگر یكی شحوم بقر و غنم و دیگر ذوات ظفر « كلُّ ذی ظُفر » حیوانات چنگال دار مثل: باز و شاهین، می فرماید تحریمی كه در رابطه با اینهاست موقت است چون ایشان ستمگر بوده اند و از طرفی امكانات زیاد داشتند بیشتر ظلم و سركشی كردند، پس یك تنگی برایشان فراهم كردیم و یك مقدار امكانات را از ایشان گرفتیم كه تنبیه شوند و از ظلم دست بردارند ولی دیگر الآن آن شرائط نیست حال، اوضاع دیگری حاكم است پس اقتضایی برای ادامه تحریم آن دو نیست. در خود تورات نیز اشاره به تحریم موقت اینها شده است در ضمن دو شرط توسط علماء برای نسخ كردن ذكر شده كه یكی از آنها این است كه هیچگونه نشود آن دو آیه را با هم جمع كرد, یعنی راهی برای مطرح كردن هر دو در یك زمان نباشد. شرط دوم اینكه تاریخ هم شناخته شود. بدانیم كدامیك اول آمده و كدامیك بعدا كه اولی منسوخ و بعدی ناسخ باشد. آیاتی كه به عنوان ناسخ و منسوخ شناخته شده اند كه در حقیقت این طور نیستند. در سوره بقره آیات 180و181و182 بحث وصیت به وسیله آیات ارث در همان سوره نسخ شده اند در حالیكه این طور نیست و وصیت و سهم اولوا القربی و مساكین از ثلث است و ارث از ثلثین بقیه و هیچ دلیلی برای عدم جمع این دو نیست.

 

آیه 240 سوره بقره منسوخ به وسیله آیه 234 سوره بقره كه این طور نیست، چرا كه «متاعاً إلی الحول غیر إخراج » یعنی شوهر می تواند وصیت كند بعد از مرگش به عنوان واجب، زنش می تواند تا یك سال در منزل او مسكن گزیند و برای زن حق است. حال می تواند ببخشد یا نبخشد تازه آیه 240 بیان واجبی است بر شوهران و حقی برای زنان و آیه 234 بیان واجبی بر زنان شوهر مرده و حقی بر شوهران مرده یعنی عكس یكدیگر. خب؛ هیچ مانعی برای جمع وجود ندارد چرا كه عده آن زن همان یك سال می شود و عده این یكی 4 ماه و ده روز برای از بین رفتن روابط و رابطه روانی كه زن با شوهر قبلی داشته است.

 

سوره مجادله، دو آیه پشت سر هم آمده اند كه گفته اند دومی اولی را نسخ میكند. پس چه لزومی بود اولی بیاید. آیه 12و 13 سوره مجادله، پس با توجه به آیه 12 كه بیان می كند اگر نجوا می كنید باید صدقه دهید چون از حق دیگران استفاده می كنید و آیه 13 تثبیت آیه 13 است نه نسخ آن. چرا كه می فرماید: « اگر می ترسید كه نجوا زیاد می شود, صدقه هم صدقات می شود » خب همین بس است. معنی آن این نیست كه اگر ندارید صدقه بدهید؛ عیبی ندارد كه نجوا كنید چرا كه اگر صدقه ندهید نجوا هم نمی توانید بكنید.

 

به دنبال آن دستور ثانوی می آید كه (اگرندارید كه صدقه بدهید و نجوا هم باید بكنید) باید از طریق ‍‍{إقامه صلاة وایتاء زكاة} آن نفع را به جامعه برسانید كه ملاحظه می شود هیچ نسخی در دو آیه نیست شبهه ای هم شده كه گویا صدقات برای فقراء و مساكین و غیره است كه پیامبر هم شاملش می شود در حالی كه صدقات بر پیامبر حرام است، این را برای این به وجود آورده اند تا حق و حساب شیخها از جانب مریدها برسد.

برگرفته از ناجی کرد

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس