معماری
خانه ---> حركات و احزاب ---> جماعت تبلیغ ،جماعتی پرنفوذ و فراگیر

جماعت تبلیغ ،جماعتی پرنفوذ و فراگیر

جماعت تبلیغ ،جماعتی پرنفوذ و فراگیر

جماعت تبلیغ ، از پرنفوذترين و فراگيرترين
جنبشهاي اسلامي معاصر. در 1305ش / 1926 مولانا محمدمولانا الياس * (متوفي 1323ش /
1944) اين جنبش را به منظور تبليغ اسلام ، از منطقه اي به نام ميوات در نزديکي
دهلي آغاز کرد و بتدريج در سراسر هند و بعدها شبه قاره و حتي ساير کشورها گسترش
يافت ، به گونه اي که امروزه در جهان شناخته شده است (مسعود، 2000 الف ، ص 3ـ31؛
گابوريو ، ص 121ـ 138؛ نيز رجوع کنيد به مندويل ، ص 16).

جماعت تبلیغ همانند بسياري از جنبشها و
حرکتهاي مسلمانان هند در دوران استعمار انگليس ، ريشه در حرکت اصلاح طلبانه و
احياگرانة شاه ولي اللّه دهلوي * دارد که هم زمان با آغاز سقوط قدرت سياسي
مسلمانان در هندوستان ظهور کرد (عزيز احمد، ص 15ـ16؛ موثقي ، ص 192ـ193). پس از
آنکه انگليسيها قيام مردم هند را که متأثر از حرکت پيروان شاه ولي اللّه بود (رجوع
کنيد به موثقي ، ص 189ـ214)، در 1273/ 1857 سرکوب کردند، اغلب علماي مسلمان از
مبارزة مستقيم با استعمار دست کشيدند و به رفع انحطاط داخلي پرداختند؛ از جمله
محمدقاسم نانوتوي مکتب مذهبي دئوبند را در 1284 تأسيس کرد و به دنبال آن شبکه اي
از مدارس مذهبي زيرنظر علماي اين مکتب در بسياري از مناطق هندوستان به وجود آمد
(عزيز احمد، ص 20؛ نيز رجوع کنيد به دئوبندي * ). ندوة العلماء لکهنو نيز مدرسة
مهم ديگري بود که در 1312 بنيانگذاري شد (عزيز احمد، همانجا). اين دو مرکز مذهبي
به عنوان دنبالة جنبش شاه ولي اللّه زمينه ساز بسياري از تحولات بعدي شدند (رجوع
کنيد به موثقي ، ص 214).

مولانا محمد مولانا الياس در مکتب دئوبند
تربيت يافت ( د.اسلام ، چاپ دوم ، ذيل مادّه ) و در 1335 در پي فوت پدر و برادرش ،
مسئوليت مکتب پدرش را در بَستي نظام الدين به عهده گرفت . از اين زمان به بعد او
با واقعيتهاي جديدي روبرو شد که تحولاتي اساسي در افکارش ايجاد کرد (رجوع کنيد به
ادامة مقاله ). بستي نظام الدين در ورودي منطقة ميوات قرار داشت و پدر و برادر مولانا
الياس به جذب جوانان ميواتي توجه ويژه اي داشتند. اهالي ميوات ، معروف به «قوم ميو
»، از ديرباز به اسلام گرويده بودند (ندوي ، ص 70ـ80)، اما به دليل آميختگي زياد
با پيروان آيين هندو فاصلة زيادي با اسلام داشتند و در عمل بيشتر به هندوها شبيه
بودند ( > مسافران ايمان < ، مقدمه ، ص
XXXV-XXXIV ، به نقل از پاولت ).

مولانا الياس از اوضاع نابسامان ميوات آگاهي
نسبي داشت ، ولي پس از استقرار در مدرسة پدرش به عمق آن پي برد (ممتاز احمد،
2001). در ابتدا او نيز معتقد بود که آموزش مسائل ديني به جوانان ميواتي بايد از
طريق مدارس ادامه پيدا کند، اما با توجه به گستردگي انحطاط و عقب ماندگي در جامعة
ميوات ، تنها يک مدرسه و آن نيز در خارج از ميوات را کافي ندانست و با وجود مشکلات
بسيار، در مدت کوتاهي بيش از صد مدرسه در سراسر ميوات تأسيس کرد. چندي بعد با توجه
به تجربة گذشته و همچنين عملکرد خود در ميوات ، به اين نتيجه رسيد که اين نظام
آموزشي فقط امکان اصلاح و تعليم فردي را فراهم مي سازد، در حالي که وسعت انحطاط و
نابساماني ، نيازمند اصلاح و تعليم جمعي است . همچنين پي برد که نظام مدرسه اي
رايج ، افرادي را پرورش مي دهد که به اصلاح عمومي توجه ندارند و پس از فراغت از
تحصيل معمولاً به دنبال شغلي براي امرار معاش مي روند (ندوي ، ص 245). مولانا
الياس تعليم ديني عامه و همچنين پيراستن جامعة اسلامي از بدعتها و عناصر التقاطي
را نيازمند حرکتي عمومي مي دانست . او براي ايجاد اين حرکت ، روشي ابداع کرد که در
قالب جماعت تبلیغ ظهور يافت (همان ، ص 237ـ241).

اين جماعت در اوضاع آشفتة سياسي و اجتماعي
جامعة مسلمانان هند پس از پايان جنگ جهاني اول ظهور کرد. در آن زمان ميان رهبران
مذهبي و سياسي مسلمانان هند تفرقه وجود داشت . عده اي حفظ منافع مسلمانان را در
رويارو نشدن با انگليسيها مي ديدند و برخي طرفدار مبارزه با انگليسيها بودند.
گروهي ، هندوها را نيز خطر جدّي براي مسلمانان مي دانستند و عده اي در مبارزه با
استعمار انگليس بر همکاري با هندوها تأکيد داشتند (رجوع کنيد به هاردي ، ص
252ـ259).

در اين شرايط ، رجال مذهبي و سياسي مختلف
براي سامان بخشيدن به اوضاع مسلمانان هند تلاش کردند. مولانا محمد مولانا الياس نيز
دوري از دين را عامل همة بدبختيهاي مسلمانان مي دانست و معتقد بود که بايد تمام
توان را براي تبليغ دين به کار بست و تا زماني که دينداري در ميان مسلمانان عموميت
پيدا نکند، نبايد هيچگونه فعاليت ديگري ، از جمله فعاليت سياسي ، صورت گيرد (ندوي
، ص 249ـ250). او معتقد بود که اصلاح و پيشرفت از طريق به دست گرفتن حکومت ، شيوة
پيامبر اسلام نبود، بلکه پيامبر از روش اصلاح فردي استفاده نمود. او نيز همين روش
را آموزة بنيادين جماعت تبلیغ قرار داد (مسعود، 2000 ب ، ص 86 ـ87). وي همچنين
فعالان جماعت تبلیغ را رسماً از داشتن گرايش فرقه اي برحذر مي داشت . روشي که او
براي تبليغ دين ابداع کرد، مبلّغان را موظف مي نمود که از هرگونه مشاجره با
مخاطبان خودداري کنند و حتي با تحمل توهين و ناسزا کار دعوت و تبليغ خود را ادامه
دهند. بدين ترتيب او با تبيين مفهوم و روش خاص تبليغ ، کار خود را آغاز کرد و
موفقيتهاي بسياري به دست آورد (ندوي ، ص 235ـ 241). او معتقد بود که تبليغ بايد
مانند روزگار پيامبر اکرم به صورت فردي باشد و رسانه هاي جديد نبايد در امر تبليغ
واسطه قرار گيرند (رامان ، 2001 الف ).

 

مولانا الياس تبليغ اصول اساسي اسلام را در
ميان مردم ميوات آغاز نمود و پس از مدتي از ميان همين مردم جماعتهايي تشکيل داد و
آنها را در داخل و خارج از ميوات براي تبليغ دين اعزام کرد. در اين کار ابتدا
واحدهاي سيارِ حداقل ده نفره سازماندهي مي شد و سپس اين واحدها که «جماعت » ناميده
مي شدند، براي تبليغ دين با برنامه اي مشخص به مناطق مختلف اعزام مي شدند (ممتاز
احمد، 1998، ص 173). هر جماعت پس از رسيدن به مقصد خود، در يکي از مساجد آنجا
مستقر مي شد و تبليغ را در قالب برنامه اي ساده آغاز مي کرد. اين برنامه مشتمل بر
پانزده نکته بود که بعداً در اين شش اصل خلاصه شد:

شش اصل:

1) کلمة طيّبه (شهادتين : لااله الااللّه ،
محمد رسول اللّه ). طبق اين اصل هر مسلمان بايد بتواند کلمة طيّبه را به عربي درست
بخواند و همچنين از معني و مفهوم آن آگاهي پيدا کند و در زندگي عملي خود لوازم آن
را رعايت کند (بُلندشهري ، ص 12ـ37؛ مسعود، 2000 الف ، ص 21ـ24).

 

2) نماز. مسلمان بايد نماز را از هر جنبه
بدرستي ياد بگيرد و اين وظيفه را طبق دستور اسلام بجا آورد (بلندشهري ، ص 16ـ20؛
مسعود، 2000 الف ، ص 21ـ22).

 

3) علم و ذکر. مسلمان بايد دستورهاي اسلام
را فراگيرد. همچنين در زبان او بايد ذکر خدا همواره جاري گردد و بهترين شکل آن اين
است که توجه بنده در همه حال به سوي خدا باشد (بلندشهري ، ص 20ـ26؛ مسعود، 2000
الف ، ص 22).

 

4) اکرام مسلمان . در اصول شش گانة جماعت
تبلیغ ، اين اصل داراي جايگاه ويژه اي است وعلاوه بر زندگي عادي ، رعايت اين اصل
در طي مسافرتهاي تبليغي اهميت خاصي دارد. بدين ترتيب که از يک سو احترام و رعايت
حقوق هم سفران ، تأثير عميقي بر روي فرد فرد اعضاي جماعت مي گذارد و از سوي ديگر
رعايت اين اصل در جريان کار تبليغ ، مبلّغان را ملزم به تحمل توهينهاو ناسزاها مي
کند. اين اصل داراي جنبة اجتماعي است ، اما پنج اصل ديگر جنبة فردي دارند. از
ديدگاه بزرگان جماعت اگر در امر تبليغ اين اصل رعايت نگردد، ممکن است هزاران فتنه
ايجاد شود (بلندشهري ، ص 26ـ30؛ مسعود، 2000 الف ، ص 22ـ23).

 

5) اخلاص نيت (تصحيح نيت ). بر مسلمان فرض
است که در انجام هرگونه عمل ، فقط رضايت خداوند را در نظر داشته باشد و از تصور
هرگونه سود دنيوي پرهيز نمايد (بلندشهري ، ص 30ـ34؛ مسعود، 2000 الف ، ص 23).

6) تفريغ وقت (براي تبليغ ). هر مسلمان بايد
قسمتي از وقت خود را براي فراگرفتن احکام دين و آموزش آن به ديگران بگذارد. تبليغ
دين از طريق تفريغِ (خالي کردن ) وقت تحقق پيدا مي کند که لازمة آن «خروج » است ،
يعني خارج شدن از خانه و قرار گرفتن در يکي از جماعتها براي تبليغ در ديگر مناطق
(بلندشهري ، ص 34ـ37؛ مسعود، 2000 الف ، ص 23ـ24).

اين اصول شش گانه معمولاً «تبليغي نصاب »
(برنامة آموزشي تبليغ ) نيز ناميده مي شود (رجوع کنيد به مسعود، 2000 ب ، ص 82 ـ
83). منبع اصلي اين اصول کتاب فضائل اعمال نوشتة مولانا محمدزکريا، برادرزاده و
داماد مولانا الياس ، است که به زبان اردو نگاشته شده است . بزرگان جماعت تبلیغ به
همة فعالان جماعت خواندن اين کتاب را توصيه مي کنند. بعداً مولانا الياس اصل «ترکِ
لايعني » را نيز اضافه کرد که فعالان جماعت را از فعاليتهاي بيهوده برحذر مي داشت
(مسعود، 2000 الف ، ص 24). بزرگان جماعت بر رعايت نکات ديگري مانند اطاعت از امير
جماعت و به جا آوردن آداب سفر و خوردن و خوابيدن تأکيد کرده اند ( > «شش اصل تبليغ
» < ).

پس از درگذشت محمد مولانا الياس ، تنها پسرش
مولانا محمديوسف ، امير جماعت گرديد (مسعود، 2000 الف ، ص 12ـ 13). در آن زمان
فعاليتهاي مسلم ليگ براي تشکيل کشور مستقل پاکستان براي مسلمانان به اوج خود رسيده
بود. يوسف خط مشي پدرش را حفظ کرد و توانست جماعت را از موضعگيري درمورد اين تحول
مهم دور نگاه دارد. او که در زمان پدرش تجربيات وسيعي در زمينة تبليغ کسب کرده
بود، در زمان امارت خود براي گسترش فعاليتهاي تبليغي در شبه قاره و ديگر کشورهاي
جهان تلاشهاي جدّي به عمل آورد (گابوريو، ص 121ـ 138). پس از وفات وي در 1344ش ،
مولانا انعام الحسن امير جماعت شد. با تلاشهاي انعام الحسن در دورة امارت سي ساله
اش ، جماعت تبلیغ به جنبشي جهاني تبديل گرديد. گفته اند که در زمان يوسف نيز طراح
فعاليتهاي فراملي انعام الحسن بود. پس از فوت انعام الحسن در 1374ش در دهلي ،
اميري براي جماعت تعيين نشد و ادارة امور جماعت به شورايي واگذار گرديد. اعضاي اين
شورا مولانا اظهارالحسن (عموي محمد مولانا الياس )، مولانا زبيرالحسن (فرزند انعام
الحسن ) و مولانا سعدالحسن (فرزند محمديوسف ) بودند، اما در برخي منابع از مولانا
زبيرالحسن فرزند مولانا انعام الحسن ، امير پيشين جماعت ، به عنوان امير جديد
جماعت نام برده شده است (مسعود، 2000 الف ، ص 18، 20).

يکي از وظايف اصلي مبلّغان جماعت پس از
ابلاغ پيام ، آماده ساختن مخاطبان براي «خروج » است . مدت خروج نسبتاً اختياري است
و فرد بنا به امکان مي تواند سه روز در هفته ، چهل روز در سال (چله ) يا حداقل
چهار ماه در تمام عمر، به منظور تبليغ خروج نمايد ( > «خروج براي چله » < ؛
حافظ نيا، ص 238ـ 239). خروج را مي توان هستة اصلي جماعت تبلیغ شمرد. همچنين يکي
از معيارهاي اصلي ارزيابي کار جماعتها، تعداد افرادي است که به دعوت خروج پاسخ
مثبت مي دهند (مسعود، 2000 ب ، ص 106؛ کوپل ، ص 193، 198). به عقيدة مولانا الياس
، اين روش تبليغ مبني بر خروج ، زمينه را براي تحمل سختيها و تقويت خصوصيات اخلاقي
و روحاني فرد آماده مي کند (ندوي ، ص 252). اين روش در گسترش و تداوم کار جماعت
تبلیغ نقش اساسي داشته است (مسعود، 2000 الف ، ص 27).

سران جماعت تبلیغ هيچ شرطي براي شرکت فرد در
فعاليتهاي جماعت و تبليغ دين قايل نشده اند و افراد عادي نيز مي توانند حتي با
دانش اندک مبلّغ شوند و لازم نيست قبل از اعزام ، آموزش خاصي ببينند. تنها شرط
شرکت در فعاليتهاي جماعت تبلیغ ، آشنايي با اصول شش گانة آن است که معمولاً با
توجه به نظام گسترش زنجيره اي جماعت ، از قبل صورت مي گيرد (همان ، ص 24ـ 28). در
انتخاب مخاطب نيز جماعت پايبند به اصول خاصي نيست . جماعت در مورد فعاليتهاي
تبليغي زنان برنامة مشخصي ندارد، با اينحال زنان نيز در برخي از فعاليتها بويژه
اجتماعات تبليغي شرکت مي نمايند (متکاف ، 1996).

سران جماعت تبلیغ تأکيد مي کنند که مسلمانان
ظاهر خود را به ظاهر پيامبر اکرم و صحابه ــ آنگونه که خود ترسيم مي کنند ــ شبيه
کنند و لذا ظاهر مبلّغان جماعت را مي توان بدينگونه به تصوير کشيد: لباس بسيار
ساده معمولاً با رنگ سفيد، پيراهن بلند و گشاد، شلوار گشادي که لبة آن بالاتر از
قوزک پا قرار مي گيرد، سرِ پوشيده با کلاه يا عمامة مخصوص ، ريش بلند و معمولاً
سبيلهاي تراشيده ، و حمل لوازم خواب بر روي شانه ها و ساک به دست با ظرفهايي براي
غذا خوردن و آشپزي هنگام سفر تبليغي (رجوع کنيد به خان ، ص 5 ـ6).

 

برخي اصول که رهبران جماعت بر آن تأکيد
دارند، اينهاست :
نفي دخالت در سياست ؛ خودسازي از طريق رياضت به عنوان
پيش شرط تبليغ ؛ ديگرسازي انفرادي به روش وعظ ؛ قايل بودن به نقش ايمان ؛ نفي
اختلاف بين فرق اسلامي و پرهيز از طرح مسائل تفرقه انگيز؛ آزادي حضور علاقه مندان
به برنامه هاي جماعت از کلية فرق اسلامي ؛ احساس تکليف نسبت به سرنوشت کفار؛ پرهيز
از تجمل گرايي ؛ نفي استفاده از رسانه ها و وسايل ارتباطي جديد (حافظ نيا، ص
229ـ230).

 

يکي از ويژگيهاي مهمي که جماعت تبلیغ را به
لحاظ ساختاري از ديگر گروههاي مذهبي و سياسي متمايز مي سازد، فقدان مقررات يا آيين
نامة مدون در اين جماعت است ( > دايرة المعارف جهان اسلام آکسفورد < ، ذيل
مادّه ). همچنين اين جماعت با وجود گسترش عظيم فعاليتهاي خود، مدعي است که هيچگونه
تشکيلات رسمي به وجود نياورده است ، البته براي ادارة امور مهم ، بزرگان جماعت از
طريق مشورت غيررسمي ، امير مرکزي را به صورت مادام العمر تعيين مي نمايند و او نيز
شورايي براي مشورت در موارد ضروري برمي گزيند. در هر کشور يک امير تعيين مي شود که
وي امرا را تعيين مي کند. جماعتي که براي تبليغ اعزام مي شوند نيز از بين خود
اميري انتخاب مي کنند (همانجا؛ مسعود، 2000 الف ، ص 28ـ30).

سران جماعت تبلیغ از داير کردن دفتر در
مناطق مختلف خودداري مي کنند (مسعود، 2000 الف ، ص 28؛ قس مندويل ص 143، 146، که
از دواير مرکزي جماعت تبلیغ در اروپا در شهرهاي يورکشر و ديوزبري گزارش داده و
گفته است که اين دواير کار هماهنگي و اعزام هيئتهاي جماعت تبلیغ را به سراسر دنيا
انجام مي دهند). آنها مسجد را مرکز فعاليتهايشان مي شناسانند. ادعا مي شود که در
اين مساجد هيچگونه تشکيلات اداري وجود ندارد و هرکس مي تواند به عضويت جماعت درآيد
و هرگاه اراده کند جماعت را ترک گويد ( > مسافران ايمان < ، ص
XXVI ).

 

مولانا مولانا الياس مخالف استفاده از
هرگونه نوشته در امر تبليغ بود و معتقد بود که روش عملي به طرز مؤثري مي تواند در
اذهان تحول ايجاد کند. با وجود اين ، جماعت نوشته هاي برخي افراد را تأييد کرده و
از آنها استفاده مي کند، مثل حيات المسلمين اثر مولانا اشرف علي تانَوي و تعليم
الاسلام از مفتي کفايت اللّه و آثار مولانا محمد زکريا (مسعود، 2000 ب ، ص 80). در
برگزاري اجتماعات ميليونيِ جماعت نيز رسانه ها هيچگونه فعاليتي ندارند (حافظ نيا،
ص 233ـ234) و حتي اطلاعيه اي براي دعوت مردم به شرکت در اين اجتماعات چاپ نمي
کنند، بلکه از روش شفاهي استفاده مي نمايند (خان ، ص 62).

امروزه هند و پاکستان و بنگلادش ، پايگاههاي
اصلي جماعت اند ( > «درسي از جماعت » < )، تا جايي که اين جماعت در جهان به
نام «جنبش تبليغي شبه قاره » شناخته شده است . بزرگترين اجتماعات سالانة جماعت نيز
در همين سه کشور برگزار مي شود. اغلب جماعتهاي تبليغي از همين سه کشور به ديگر
کشورهاي جهان مي روند و در آن کشورها نيز هسته هاي اصلي جماعت تبلیغ را اتباع
مهاجر همين سه کشور تشکيل مي دهند( ممتاز احمد، 2001).

 

يکي از برنامه هاي مهم جماعت برگزاري
اجتماعات بزرگ است
. در اينگونه اجتماعات علاوه بر
مرور عملي اصول شش گانه ، براي فعاليتهاي تبليغي آينده برنامه ريزي مي شود. شرکت
در اين اجتماعات اهميت خاصي دارد و اغلب ، مقامات بلندپاية دولتي و شخصيتهاي مذهبي
و سياسي نيز در مراسم «آخرين مناجات » شرکت مي نمايند. تعداد شرکت کنندگان در
مراسم آخرين مناجات در بنگلادش در اول فورية 2000 به سه ميليون تن رسيد. اولين
تجمع بزرگ جماعت تبلیغ در 1320ش / 1941 با شرکت 000 ، 25 تن در ميوات برگزار شد
(خان ، ص 17). پس از استقلال پاکستان ، در اين کشور نيز مرکز تبليغي در منطقه اي
به اسم رائيوند در سي کيلومتري شرق شهر لاهور در ايالت پنجاب به وجود آمد. در اين
مرکز علاوه بر اجتماعات ادواري ، تجمع سالانه بين المللي جماعت تبلیغ نيز برگزار
مي شود. اولين اجتماع جماعت تبلیغ در پاکستان ، دو سال پس از استقلال آن (1949) در
همين محل برگزار شد (حافظ نيا، ص 220ـ226). تعداد شرکت کنندگان در تجمع سالانه
رائيوند معمولاً بيش از يک ميليون تن ، تقريباً از سرتاسر دنيا بوده است . اين
مراسم پس از حج ، دومين اجتماع بزرگ مسلمانان به شمار آمده است (رامان ، 2001 الف
). تجمع اخير اين مرکز در ششم نوامبر 2000 به مدت سه روز برگزار شد و آخرين مناجات
را مولانا زبيرالحسن انجام داد ( > «تجمع تبليغي در رائيوند با دعا به پايان مي
رسد» < ).

 

در بنگلادش مرکز جماعت تبلیغ ابتدا
در يکي از مساجد داکا بود (گابوريو، ص 127) و نخستين اجتماعات در همين مسجد برگزار
مي شد، اما در 1346ش / 1967 مرکز تبليغي در شهر صنعتي تونگي در سي کيلومتري داکا
به وجود آمد و سرزميني به وسعت 150 جريب در کنار شرقي رود توراج براي آن اختصاص
يافت . تا فورية 2000 تعداد شرکت کنندگان در تجمع سالانة اين مرکز، که به زبان
بنگلادشي «بشّوا اجتماع » (اجتماع بين المللي ) ناميده مي شود، تقريباً به دو
ميليون تن رسيد که چند هزار تن از آنها از هشتاد کشور ديگر جهان در آنجا شرکت مي
کردند ( > «کنگرة تبليغي با مناجات براي صلح جهان پايان مي يابد» < ). بشّوا
اجتماع در سال 2000 نيز با همين کيفيت برگزار شد و در پايان اين تجمع تقريباً يک
هزار جماعت (هر جماعت حداقل ده تن ) براي اعزام به نقاط مختلف دنيا (خروج ) به
منظور تبليغ تشکيل گرديد. يکي از ويژگيهاي اين اجتماع ، مراسم ازدواجها به طور
دسته جمعي است که بدون شرايط سنگين مرسوم (جهيزيه و مهريه و…) انجام مي شود. در
سالهاي اخير تعداد اينگونه ازدواجها به نود مورد رسيده است .

 

جماعت در کشورهاي آسياي جنوب شرقي ، بويژه
اندونزي و مالزي و برمه ، نيز فعاليتهاي گسترده اي دارد و در مناطق مسلمان نشين
فيليپين و تايلند، هدف و فعاليتهاي آنان را احياي مذهبي مي دانند ( > دايرة
المعارف جهان اسلام آکسفورد < ، همانجا؛ گابوريو، ص 129). علاوه بر آن در
افغانستان و ترکيه و ژاپن و کشورهاي افريقاي شرقي ، از جمله کنيا و اوگاندا و
تانزانيا و زامبيا و موزامبيک ، اين جماعت فعال است (رجوع کنيد به گابوريو، ص
127ـ130).

 

در مناطق سنّي نشين ايران نيز اين جماعت
فعالان بسيار دارد و آنان به مرکز تبليغي رائيوند در پاکستان رفت و آمد مي کنند.
در اجتماع سال 1373ش در رائيوند، حدود پانصد تن از ايران شرکت کردند (حافظ نيا، ص
243). بسياري از مسلمانان قارة افريقا نيز در برنامه هاي جماعت شرکت مي کنند (رجوع
کنيد به ابراهيم موسي ، ص 206ـ221). در ميان کشورهاي اسلامي ، جماعت کمترين نفوذ
را در منطقة خاورميانه دارد و اعراب بندرت از آن استقبال کرده اند. در اروپا و
امريکا نيز جماعت از طريق اصول شش گانة خود، مسلمانان را براي داشتن ارتباط مستمر
با دين ترغيب مي نمايد. در انگلستان فعالان جماعت از تشکيلات منسجمي برخوردارند.
تجمع جماعت در اروپا و امريکا برنامه اي است که در آن بيشترين تعداد مسلمانان آن
مناطق جمع مي شود (رجوع کنيد به رامان ، 2001 الف ؛ > مسافران ايمان < ، ص
121ـ239؛ رضا، ص 29ـ30).

جماعت تبلیغ مدعي است که هيچ مذهب و عقيدة
اسلامي خاصي را تبليغ نمي کند و اصول شش گانة آن حاوي مشترکات مذاهب اسلامي است .
اين ادعا مشابهت بسياري با تفکر شاه ولي اللّه مبني بر تلفيق مذاهب اسلامي دارد،
اما فعالان جماعت به لحاظ عقيدتي از مکتب دئوبند پيروي مي کنند و همانند دئوبنديها
مخالف اموري مانند تکريمِ اوليا و رفتن به زيارتگاهها مي باشند. سنّيهاي بَريلوي
که از مهمترين مخالفان جماعت تبلیغ اند ( > دايرة المعارف جهان اسلام آکسفورد
< ، همانجا)، معتقدند که اين جماعت مروّج عقيدة دئوبندي و وهابي اند. در اين
زمينه به شواهدي چون ملاقاتهاي محمد مولانا الياس و ديگر بنيانگذاران جماعت تبلیغ با
سلطان نجد و ديگر مقامات آنجا جهت کسب موافقت براي ادامة کار تبليغي استناد مي شود
(قادري ، ص 91ـ92). موضع جنبش شاه ولي اللّه دهلوي درقبال تشيع خصمانه بود، اما جماعت
تبلیغ اغلب مخالفت آشکاري نسبت به اين مذهب نشان نداده است ، با اينحال بسياري از
افراد و گروههايي که تفکر ضدشيعي دارند، مانند اعضاي جمعيت العلماي اسلام *
پاکستان ، پيوسته با جماعت ارتباط دارند و فعالان جماعت نيز در انتخابات مختلف
پاکستان معمولاً به همين حزب رأي مي دهند ( > دايرة المعارف جهان اسلام آکسفورد
< ، همانجا). از موارد عمدة انتقادبرانگيز در کار اين گروه اينهاست : روش جماعت
براي تبليغ ، احترام پيامبرگونه به مولانا مولانا الياس ، گرايشهاي فرقه اي ، نظام
مرموز مالياتي ، شرکت نکردن در امور سياسي و جهادي و اعتقادشان به نقش محدود زنان
در جامعه (براي مطالعة بيشتر در مورد هريک از اين مقولات رجوع کنيد به مسعود، 2000
ب ، ص 90ـ107)، همچنين اينکه اين جماعت به جاي قرآن و حديث ، اصول شش گانه را اساس
کار تبليغي قرار داده و به نوعي دين را در اين اصول خلاصه نموده است ، علما و
مدارس مذهبي را کم اهميت جلوه مي دهد، با مبلّغاني کم اطلاع و بر اساس احاديث ضعيف
عمل مي کند و با استناد به همين احاديث ضعيف روش خود را توجيه مي نمايد. خط مشي
جماعت مبني بر دوري از سياست نيز همسو با خواسته هاي دشمنان اسلام پنداشته شده است
(اميرعلي ، ص 5 ـ7).

جماعت تبلیغ از اوايل تأسيس خود را از امور
سياسي دور نگهداشت و مدعي است که هنوز اين روش را ادامه مي دهد (رجوع کنيد به
مندويل ، ص 17، 116، 130؛ هاشمي ، ص 104)، با اينحال برخي از فعالان جماعت توانسته
اند به مناصب مهم دولتي دست يابند. مثلاً ذاکر حسين رئيس جمهور اسبق هند (1346ـ
1348 ش / 1967ـ1969) از فعالان جماعت بود و اولين مأموريت تبليغي در لندن به رهبري
وي صورت گرفت (قادري ، ص 150؛ گابوريو، ص 128). در پاکستان جماعت تبلیغ ، به دليل
غيرسياسي بودن ، براي فعاليت در ميان نيروهاي مسلح با هيچ مانعي روبرو نيست .
بويژه در زمان ضياءالحق ، جماعت از طريق فعاليتهاي تبليغي نفوذ بسياري در ميان
نظاميان پيدا کرد ( > دايرة المعارف جهان اسلام آکسفورد < ، همانجا). برخي
از افسران عالي رتبة ارتش که از فعالان جماعت به حساب مي آيند، مسئوليتهاي مهمي در
دولتهاي مختلف داشته اند (رامان ، 2001 ب ). محمد شريف ، پدر نواز شريف نخست وزير
اسبق پاکستان ، نيز از فعالان مهم جماعت است . نواز شريف در زمان نخست وزيري
(1376ـ 1378 ش / 1997ـ1999) گاهي جلسات تبليغي را براي اعضا و ديوانسالاران عالي
رتبة دولت خود برگزار مي کرد. محمد رفيق تارِر، رئيس جمهور پيشين پاکستان ، نيز که
از فعالان قديمي جماعت است ، به کمک نواز شريف به اين مقام رسيد. در ديگر کشورها
نيز چنين مواردي کم وبيش مشاهده مي شود؛ مثلاً شواهدي وجود دارد دالّ بر اينکه
مقامات سياسي عالي رتبة چچن در فعاليتهاي جماعت شرکت داشته اند (رجوع کنيد به
رامان ، 2001 الف ).

بنا به اين موارد، اين ديدگاه وجود دارد که
گرچه جماعت تبلیغ به طور مستقيم نقشي در امور سياسي ندارد، به صورت غيرمستقيم از
اعضاي ورزيدة خود براي رسيدن به مقامات سياسي مهم حمايت مي نمايد.

 

در مورد منابع مالي جماعت تبلیغ نيز بسياري
سؤالات مطرح است (قادري ، ص 105ـ111)، زيرا از يک سو فعاليتهاي گسترده و اجتماعات
ميليوني جماعت از نياز به منابع کلان مالي حکايت دارد و از سوي ديگر جماعت مدعي
است که خود فعالان جماعت همة هزينه ها را تأمين مي کنند (همان ، ص 110).

——————————————————

منابع : علاوه بر اطلاعات شخصي مؤلف ؛ عاشق
الهي بُلندشهري ، چه باتين ، راولپندي : تحسين پبلشرز، ] بي تا. [ ؛ محمدرضا حافظ
نيا، وضعيت ژئوپليتيکي پنجاب در پاکستان ، تهران 1379 ش ؛ محمدشهيد رضا، اسلام در
بريتانيا ، ترجمة مجيد روئين تن ، ] تهران [ 1371 ش ؛ عزيزاحمد، تاريخ تفکر اسلامي
در هند ، ترجمة نقي لطفي و محمدجعفر ياحقي ، تهران 1367 ش ؛ ارشد قادري ، جماعت
تبلیغ ، لاهور 2000؛ احمد موثقي ، جنبشهاي اسلامي معاصر ، تهران 1378 ش ؛ ابوالحسن
علي ندوي ، حضرت مولانا محمدمولانا الياس اور ان کي ديني دعوت ، کراچي : مجلس
نشريات اسلام ، ] بي تا. [ ؛ پيتر هاردي ، مسلمانان هند بريتانيا ، ترجمه حسن
لاهوتي ، مشهد 1369 ش ؛

M. Amir Ali, “The dream of anti-Islam
forces”, The Institute of Islamic Information and Education. [Online].
Available: http:// www. iiie. net/ Articles/ Dream of AntiIslam. html. [7 June
2001]; Ebrahim Moosa, “Worlds
، apart
و :
Tabl ¦âgh ¦âJama ¦ Uat in South Africa under apartheid,
1963-1993″, in Travellers in faith , Leiden: Brill, 2000; EI 2 , s.v. Tabl
¦â gh ¦â Dj ama ¦ Uat” (by M. Gaborieau); Marc Gaborieau, “The
transformation of Tabl ¦âgh ¦âJama ¦ Uat into a transnational movement”,
in Travellers in faith , Leiden: Brill, 2000; “Going out for chilla (40
days) in Jamaat”, Islamic audios, books,videos and artefacts for Muslims
and non-Muslims. [Online]. Available: http:// www. msapubli. com/ affiliated/
Html/ categories/ Jamiatul- Ulama/ chilla. htm. [7 June 2001]; Taj ul-Islam
Hashmi, “Islam in Bangladesh politics”, in Islam, Muslims, anthe
modern state: case- studies of Muslims in thirteen countries , ed. Hussin
Mutalib and Taj ul-Islam Hashmi, New York: St. Martin’s Press, 1994; Gilles
Kepel, “Foi et Pratique: Tabl ¦âgh ¦âJama ¦ Uat in France”, tr.
Muhammad Khalid Masud, in Travellers in faith , Leiden: Brill, 2000; Wahiduddin
Khan, Tabligh movement , tr. Farida Khanam, New Delhi 1999; “A Lesson from
Jamaat”, Karguzari, 14 Shawaal 1421. [Online]. Available: http:// www.
webonthenet. com / karguzari / karguzari. htm. [7 June 2001]; Peter Mandaville,
Transnational Muslim politics: reimagining the umma , London 2001; Muhammad
Khalid Masud, “The growth and development of the Tabl ¦âgh ¦âJama ¦ Uat in
India”, in Travellers in faith , Leiden: Brill, 2000 a ; idem,
“Ideology and legitimacy”, in Travellers in faith , Leiden: Brill,
2000 b ; Barbara Metcalf, “Islam and women: the case of the Tablighi Jama
ـ at”, Stanford
University, 27 Feb. 1996. [Online]. Available: http:// www. stanford. edu/
group / SHR / 5-1 / text / metcalf. html. [7 June 2001]; Mumtaz Ahmad,
“Muhammad Ilyas”, Islam 101. [Online]. Available: http:// www. islam
101. com /people / century 20 / Ilyas. htm. [7 June 2001]; idem, “The
Tablighi Jamaat”, in Musa Khan Jalalzai, The Sunni- Shia conflict in
Pakistan , Lahore 1998; The Oxford encyclopedia of modern Islamic World , ed.
John L. Esposito, NewYork 1995, s.v. “Tabl ¦âgh ¦âJama ¦ Uat” (by

 

Mumtaz Ahmad); “Raiwind Tableeghi
moot ends with dua”, Dawn. [Online]. Available: http:// www. dawn. com/
2000/11/07/ nat 11.htm. [7 June 2001]; B. Raman, “Islamic Jehad & the US“, South
Asia Analysis Group. [Online]. Available: http:// www. saag. org / papers
2/paper 154. html. [7 June 2001 a ]; idem, :Pakistan: the mullas’blue-eyed
general”, South Asia Analysis Group. [Online]. Available: http:// www.
saag. org/ papers 2/paper 146. html. [7 June 2001 b ]; “Six points of
Tabligh”, Al-Madinah, 9 Rabi-us-Sani 1422. [Online]. Available:
http://almadinah. org / sixpoints Tabligh / Sixpoints. htm. [7 June 2001];
“Tablighi congregation ends with prayers for world peace”, Islam Online,
1 Feb. 2000. [Online]. Available: http:// www. islam Online. net / complete
search /english / mDetails. asp?hMagazine ID= 793 & hTitle = tablighi. [7
June 2001]; Travellers in faith: studies of the Tabl i ¦gh i ¦Jama ¦ Uat as a
transnational Islamic movement for faith renewal , ed. Muhammad Khalid Masud, Leiden: Brill, 2000
.

/ سيدقنديل عباس / دایره المعارف اسلامی

 

۸ نظر:

  1. ناشناس

    سلام وبلاگتان خیلی قشنگه از مطالب زیبای ومفید وبلاگ نهایت استفاده را بردم.من خیلی دوست دارم با وبلاگ شما تبادل لینک کنم وبلاگ من راجب دعوت وتبلیغ هستش .منتظر جواب شما هستم

  2. ناشناس

    با سلام
    لطفا ایمیل و آدرس وبلاگ خود را بنویسید
    ممنون

  3. ناشناس

    لطفا خوب توجه فرمایید

    امروز دنیای غرب ودشمنان مسلمانان سعی دارند مذهب شیطان پرستی را به عنوان یک مد به دنیای جوانان ما عرضه کنند
    به خصوص در کشو عزیزمان ایران اسلامی
    این وبلاگ قصد دارد
    بزرگترین گروپ خبری ضد عقاید شیطان پرستی را در دنیای نت تشکیل دهد
    بیایید وشما هم نقشی در به چالش کشیدن شیطان وعقایدش داشته باشین
    در قسمت نظرات با نوشته های پر ارزشتان شیطان و عقایدش را کم ارزش تر از همیشه کنید
    بنویسد نفرتی را که در وجودتون از ملعونی به نام شیطان دارین
    این گروپ به زودی تشکیل میشود کسانی که مایلند به ما کمک کنند
    اول یک نفس عمیق بکشند
    ودوم از عمق وجودتون بگین اعوذبالله من الشیطان الرجیم
    ودر اخر مشخصات خودتون را درقسمت نظرات بنویسین

  4. ناشناس

    با عرض سلام و خسته نباشید خدمت دوست عزیز
    امیدوارم خداوند به شما توفیق وافره عطا نماید تا بتوانی تا اخرین لحظه زندگی به اسلام و مسلمین خدمت کنید
    ما را از دعای خیر خود فراموش نکنید
    اگر وقت کردید به وبلاگ ما هم سری بزنید وما را از نظرات استادانه خود بهره مند سازید
    با تشکر
    دوستدار اهل حق

  5. ناشناس

     سلام علیکم

    جمتعت تبلیغ یک فرق ضال و کمراهی هستند که بدون علم دعوت می دهند و مخالفت با قرآن و سنت می کنند و قرآن آنها فضایل اعمال است که اکثر حدیثهای این کتاب جلعی و موضوع است و بنیان گزارآن مولوی الیاس که خوش صوفی هلولی بوده از شما می خواهم این فرقه ضال و گمراه دست نگه دارید و به طلب کلم رفته و بعداً دعوت بدهید چون دعوت بدون علم به هیچ دردی نمی خورد و جامعه را از بی علمی پر می شود

  6. ناشناس

    سلام لطفا بدون تعصب نظر بدهید

  7. ناشناس

    سلام

    جماعت تبلیغ با توجه به اینکه همیشه زبانشان با جملات قرانی چون

    الله خالق الله مالک الله رازق

    اما بخدا چنان تحولی برپا کرده اند در منظقه ما که به نظر من اگر جماعت تبلیغ نبود وای بر ما

     

    جالب اینجاست برخی فکر می کنند ارپاییان و آمریکایی ها با وعظ و سخنرانی  مسلمان می شوند و با چند شبکه ماهواره ای، خیر اشتباه فکر می کنند باید حرکت داشته باشیم و محنت و قربانی را داشته باشیم

     

    برخی فکر می کنند دین با سخنرانی پخش می شود

     

    در جماعت تبلیغ جایگاه بیان و سخنرانی مانند بوق ماشین است که مسئله اصلی حرکت ماشین است و  بوق فقط در برخی از مواقع اضطراری است اما ما ایستاده و فقط بوق می زنیم

     

    اگر تلویزیون خانه شما بشکند ناراحت می شوید چرا چون وقت و استعداد.ومالتان را داده اید اما برای الله و دین الله چی

     

  8. ناشناس

    سلام و ممنون از دوست ارجمندم جاسم

    اری راست می گویید واقعا باید حرکت کرد و به خود تکانی بدهیم در جا ایستادن و بوق زدن جز سردرد و نفرین مردم نتیجه ای ندارد

    خدا به همه ما فهم و قلب سلیم و حرکت سازنده بدهد

    براستی جایگاه حرکاتی چون جماعت تبلیغ و اخوان و… بسیار ارزشمند است

    آمین

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس