معماری
خانه ---> حركات و احزاب ---> رمز و راز پايداري اخوان المسلمين-9

رمز و راز پايداري اخوان المسلمين-9

رمز و راز پايداري اخوان المسلمين

استاد سيدهادي خسروشاهي

         

         

پيروزي جمعيت اخوان المسلمين مصر در انتخابات سال 2005م آن كشور را بايد در حقيقت جشن هفتاد و هشتمين سال پايداري و استمرار اين حركت اسلامي در صحنه سياسي جامعه مصر به حساب آورد. وضعيت و تحولات مصر و جهان عرب و مسلمان در اواخر دهه بيست ميلادي بر ضرورت پديد آمدن يك جنبش نوين اسلامي تأكيد داشت و شيخ حسن البنا اين جنبش را به وجود آورد و آن را جنش بيداري و نجات ناميد.شيخ حسن البنا زماني سازمان خود را تأسيس نمود كه مصر تحت سلطة ظالمانه و استعماري انگليس و حاكميت درباري وابسته به آن به سر مي برد. البته تأسيس جمعيت اخوان المسلمين در اوايل دهه سي قرن بيستم ـ 1928م ـ يك حادثه و واقعه استثنائي و خلاف طبيعت و وضعيت جامعه مصر نبود، بلكه به قول طارق البشري يك نوع استمرار تاريخي بوده است و اين برخاسته از يك نهضت اسلامي عام كه از قرن نوزدهم آغاز گشته بود، بشمار مي آيد. نبرد اخوان عليه غرب زدگي در حقيقت بخشي از برخورد تمدني با فرهنگ تحميلي استعماري و مرحله اي از مبارزه عليه استعمار انگليس بوده است. البشري در كتاب خود مي گويد: مبارزه هاي اخوان المسلمين عليه فرهنگ استعماري هدفمند بوده و تلاشي براي استقلال و آزادي مصر بوده است. و اكنون ما پس از سال هاي زياد و طولاني، حجم زيان ها و ويرانگري هاي تهاجم و شبيخون فرهنگ استعماري را بر هويت و روح فرهنگ مان، درك مي كنيم.جريان اسلامي و فرهنگ آن، از دوره فتح اسلامي تا حمله استعمارگران فرانسوي و انگليسي، بر جامعه مصري و جهان اسلام به طور عام چيره و حاكم بود، ولي همزمان با تسلط استعمار هسته هاي اوليه انديشه ملي گرايي در مصر و جهان اسلام پديد آمد و پس از اندك زماني، اين انديشه و جريان وابسته به آن رقيب و گاهي دشمن جريان اسلامي گرديد.در باره علل پديد آمدن حركت اخوان المسلمين و تاريخچه آغازين تأسيس آن، دو جريان فكري اسلامي و ليبرال ـ سكولار، دچار اشتباه شده اند:جريان فكري ليبرال غربگرا، تأسيس و پيدايش اين جماعت را بازتاب و عكس العمل جامعه اسلامي مصري در قبال جريان و موج ويرانگر غرب گرايي و چيرگي جريان غرب زدگي مي داند. و اشتباه جريان اسلامي اين است كه يك هاله قدسي و اعجاز پيرامون تولد و تداوم اين جنبش اسلامي (اخوان المسلمين) مطرح مي كند. در حالي كه شكوه و عظمت انديشه اخواني در استمراريت جريان انديشة اسلامي، در تجددگرا بودن آن است و اين استمراريت و تداوم در حقيقت دگرگوني و حركت يك امت زنده براي مقابله با سلطة بيگانه و عوامل آن و همچنين جمود و بستن باب اجتهاد، است. اصولاً مي توان گفت كه حركت اخوان المسلمين در حقيقت خلاصه و چكيده جريان هاي اسلامي پيشين بوده است كه عبارت بودند از:الف: جريان پان اسلاميسم و احياء خلافت اسلامي.ب: جريان حزب ملي مصر به رهبري فكري مصطفي كامل و محمد فريد و عبدالعزيز جاويش.ج: جريان تجددگرا به رهبري جمال الدين حسيني (اسدآبادي) و شاگردانش همچون محمد عبده، رشيد رضا و برخي از شيوخ روشنفكر الازهر.دكتر محمد عماره استاد و محقق جريانات فكري و انديشه اي مصر و جهان اسلام، درباره نهضت اخوان المسلمين به رهبري حسن البنا مي گويد: اين نهضت در حقيقت امتداد نهضت احياي اسلامي معاصر وحلقه اي از جنبش پان اسلاميسم بوده و پرچمدار آن سيدجمال الدين اسدآبادي و شاگرداني همچون محمد عبده و رشيد رضا- بودند كه در مكتب سيد پرورش يافته و جنبش اسلامي را همچون امانتي تحويل حسن البنا دادند. خود حسن البنا در كتاب خاطرات خود حركت اخوان را در استمرار راه جمال الدين و عبده مي نامد.حسن البنا زماني سازمان اخوان المسلمين را تأسيس كرد كه جريان اصلاح طلب اسلامي دچار ضعف شده بود و از همين جا، شيخ حسن البنا عوامل و علل ضعف جنبش را موشكافانه بررسي كرد و شيوه سيدجمال الدين حسيني اسدآبادي در كار سياسي و شيوه محمد عبده را در كار پرورشي و تربيتي به كار بست. طارق البشري در كتاب ديگر خود مي گويد كه اخواني ها در تحرك سياسي و فرهنگي خود در تكاپوي استمراريت جريان اصلاح طلبي پيشين اسلامي بودند. دهكمچيان در كتابش بنيادگرائي اسلامي نظر البشري را تأييد مي كند و مي گويد: حسن البنا با تأسيس جمعيت اخوان المسلمين جانشين جريآن هاي پيشين و جنبش ميانه رو رشيد رضا، گشت.حسن البنا ساختار فكري و اصول سازماندهي و شيوه تاكتيك هاي حركت اخوان المسلمين را به طور ماهرانه و براساس خواسته هاي اسلامي جامعه مصري و مقتضيات زمانه و محيط منطقه اي و بين المللي بنيان نهاد. طارق البشري در اين زمينه مي گويد: سيد جمال الدين حسيني اصول انديشه اسلام مجاهد را پايه گذاري كرد و محمد عبده مسير را ادامه داد و انديشه نوگرايي و تجدد در فقه و تفسير را تحكيم بخشيد و شيخ محمد رشيد رضا ميان تجدد گرايي، سلفي گري و تعاطي و تعامل با سياست هاي ملي پيوند برقرار كرد و به دنبال آن ها، حسن البنا با تأسيس اخوان المسلمين، شموليت اسلام و ارتباط ناگسسته ميان عقيده _شريعت و سياست و پيوند ميان انديشه و سازماندهي جنبشي را به طور عملي، هويدا ساخت و نبوغ و مهارت عقلي و عملي خود را با پيوند زدن ميان انديشه هاي جامعة الازهر و عرفان صوفي و اقدامات ملي حزب ملي مصر، به اثبات رساند.يكي از پرسش هاي اصولي درباره اخوان المسلمين اين است كه عوامل و علل تداوم و استمرار حضور اين حركت، علي رغم اقدامات افرادي مانند: ملك فاروق، جمال عبدالناصر و انور السادات و حكومت هاي كشورهاي جهان اسلام و عرب، كدامندياين مقاله تلاش دارد به اين پرسش پاسخي كوتاه و مناسبي بدهد.با بررسي مراحل تاريخي و روند رشد و نمو اين تشكيلات، به نظر مي رسد رمز و راز استمرار و علل بقا و تداوم اين حركت در عوامل و مسايل زير نهفته است:۱ – اصول و پايه هاي ايدئولوژيكي اخواناخواني ها اساس و بستر عقيدتي تشكيلات خود را از اصول و مباني دين اسلام اخذ كرده اند. به اعتقاد آن ها فرد، خانواده و جامعه اسلامي مي بايستي در رفتار و تعامل و زندگي كردن در راستاي رضايت خداوند و پرهيز از ناخشنودي پروردگار حركت كنند و نقش انسان بايد هميشه در كسب كرامت و تعالي، در حركت باشد. انسان مسلمان بايد به رستاخيز و حساب و كيفر اخروي اعتقاد داشته باشد. تربيت نسل جديد بر اساس مباني اسلامي، بيمه كننده امروز و فرداي امت اسلامي است.از ديدگاه اخوان المسلمين تشكيل و تكوين خانواده صالح به تشكيل يك جامعه اسلامي سالم كمك مي كند. به نظر اخواني ها، امت اسلامي بايد بر اساس مشتركات ديني متحد گردد، چرا كه امت منبع قدرت است و اساس و هدف حكومت، بايد بر عدل و حيات طيبه استوار باشد و نظام شورايي فضاي ديكتاتوري و استبداد را از بين مي برد.جامعه اسلامي در بعد اقتصادي از نظر اصول اعتقادي اخوان المسلمين، بايد بر اساس فقه و شريعت اسلامي حركت كند و در اين راستا مباني اقتصاد اسلامي از ديد اخواني ها چنين است:الف- روند اقتصادي نبايد در اختيار و انحصار طبقه اغنيا باشد.ب- بايد با رباخواري ملي يا دولتي- مبارزه كرد.ج- احتكار و گردآمدن ثروت در دست طبقه اي خاص ممنوع گردد.د- بايد به اصل مالكيت كه در خدمت جامعه و پايبند به شرع خداوند باشد، احترام گذاشت.از لحاظ جهان بيني سازمان اخوان المسلمين در گرو تعصبات مذهبي مذاهب اسلامي قرار نگرفته و ميان فرق و مذاهب اسلامي رويكرد وحدت خواهي ميان امت اسلامي را پيشه كرده است. اخواني ها نقش مهمي در روند تقريب بين مذاهب – ميان اهل سنت و پيروان مذهب اهل بيت- داشته اند و پيروان اين گروه در تلاش هستند از افق هاي تنگ تعصب مذهبي رها و غيرت اسلامي را در وجدان و اخلاق خود ريشه دار نمايند. اين گروه تاكنون توانسته است خود را از تكفير و يا تفسيق ديگران دور نگه دارد.۲ – شيوه ها و راهكارهاي گروهاخواني ها بر اين باور هستند كه شيوه ها و راهكارهاي تشكيلات آن ها با طبيعت اصول و مرامنامه شان منسجم و هماهنگ است و اهداف خود را در تجديد و احياي اسلام و تحقق اهداف عاليه آن در كليه سطوح مي دانند. اين شيوه از ديد آن ها بايد با مقتضيات زمانه و نيازهاي جامعه انسجام و هماهنگي داشته باشد. حفظ اصالت و هويت و فرهنگ اسلامي بستر تبليغات اين گروه است. از ديد اخواني ها آموزش و تربيت اسلامي فرد مسلمان، گام اول تكوين خانواده و جامعه اسلامي است، لذا تربيت افراد، اساس و زيرساختار فعاليت است. در اين چارچوب اخواني ها براين باور هستند كه شيوه هاي تشكيلاتي بايد بر اساس درك صحيح از جامعه و فرد باشد و به كليه نيازهاي او پاسخ دهد و كليه درهاي فتنه و تشكيك را ببندد.۳ – خصوصيات دعوت اسلامي اخواني ها خصوصيات و شاخص هاي بارز دعوت خود را چنين بيان مي كنند:الف دعوت سلفي: آن ها بازگشت به سرچشمه اسلام و پيروي از كتاب خدا و سنت رسول خدا دعوت مي كنند.ب- طريقت سني: پيروان خود را به پيروي از سنت محمدي(ص) دعوت مي كنند.ج- حقيقت تصوف:  اساس عمل انسان بايد بر اساس خيرخواهي وطهارت باطن و صفاي دل و عشق به خداوند و مواظبت و تداوم بر فعل خير و پرهيز از منكر باشد.هـ ـ انجمن سياسي: آن ها خواهان اصلاح حكومت در داخل كشورهاي اسلامي و همچنين خواهان تربيت امت اسلامي در راستاي حفظ كرامت، عزت، وحدت و هويت اسلامي آن هستند.و- باشگاه ورزشي: اخواني ها اعضا و پيروان خود را به حفظ توانائي جسمي و ورزيدگي بدني خود سفارش مي كنند. به اعتقاد آن ها مؤمن قوي بهتر است از مؤمن ضعيف.ز- انجمن علمي و فرهنگي: به اعتقاد آن ها اسلام انسان را به آموختن علوم سفارش نموده و بايد انسان مسلمان از لحاظ فرهنگي و علمي در سطح بالايي قرار گرفته و افتخاري براي امت اسلامي باشد.ح- انديشه اجتماعي: اخواني ها به قضايا و مشكلات جامعه و مردم اهتمام زيادي مي ورزند و پيروان خود را به فعاليت اجتماعي و همكاري با مردم هدايت كرده و سوق مي دهند.۴ – برخي از شاخص هاي تشكيلاتياخواني ها طي 78 سال گذشته توانسته اند با بسياري از آفت هاي حزبي و تشكيلاتي مبارزه كرده و سازمان و خود را از تبعات و زيان هاي آن برهانند. از جمله شاخص هاي سازماني اخواني ها عبارتند از:الف: پرهيز از موارد اختلاف فرقه اي و فقهي و احترام به فرهنگ اختلاف نظر سالم نهادينه و مبارزه با تعصب و جمود فكري.ب: افراد خود را از خودنمايي حزبي و تكبر و نخوت تشكيلاتي، با آموزش هاي ممتد بر حذر ميدارد.ج: اخواني ها همواره سعي داشته اند با آفت هاي تحزب و تعصب سازماني مبارزه كنند.د: تقويت روحيه كار گروهي وداشتن اخلاق اسلامي به ويژه ايثار، صبر و مقاومت.هـ: تلاش براي جذب جوانان و انتقال وظايف و مسئوليت ها به آن ها.و: تعميم شيوه مرحله اي و گام به گام در كليه ساختارهاي تشكيلات. اخواني ها به شيوه مرحله اي در كليه دوران هاي تاريخي اين سازمان، اعتقاد راسخ داشته و معتقدند هر اقدامي بايد از مراحل: تعريف، تكوين و اجرا بگذرد.۵ – اهداف اخواني هااخواني ها اهداف تشكيلات خود را در نكات زير خلاصه مي كنند:الف: تكوين انسان مسلمان كه از لحاظ جسماني قوي و از لحاظ اخلاقي متين و از لحاظ فكري روشنفكر و از لحاظ مهارت و عمل، سازنده باشد. ب: ساختن خانواده مسلمان كه بستر ساز محيط توليد انسان مسلمان از جهات عقيدتي، تربيتي و فرهنگي حسن تربيت اولاد است.ج: ساختن جامعه اسلامي: اخواني ها بر اين باور هستند كه پس از مرحله تشكيل و تكوين خانوادة مسلمان ، مرحله بعدي ساختن جامعه اسلامي و پس از آن تكوين امت اسلامي است.د: برپايي حكومت اسلامي: حسن البنا بنيان گذار اخوان المسلمين در اين خصوص مي گويد: اخوان المسلمين طالب حكومت براي خودشان نيستند، بلكه مردم مسلمان و جامعه و كشور اسلامي مي بايستي با حكومت اسلامي اداره شود. حتي اگر حكومت در دست اخوان نباشد.هـ: پس از تشكيل حكومت اسلامي، از ديدگاه اخواني ها بايد دولت اسلامي را تشكيل داد كه حكومت ها و كشورهاي اسلامي را به وحدت دعوت مي كند و آن ها را از تفرقه نجات مي دهد.و: پس از تشكيل دولت اسلامي بستر پايه گذاري دولت واحد اسلامي كه امت اسلامي را رهبري مي كند، فراهم مي آيد.۶ – اهتمام به قضاياي جهان اسلام به ويژه فلسطيناخوان المسلمين از بدو تأسيس به مسائل و مشكلات جهان اسلام به ويژه قضيه فلسطين اهتمام ويژه اي ورزيده است. با آغاز اولين جنگ اعراب و نيروهاي صهيونيستي در سال 1948، شيخ حسن البنا و رهبران اخوان المسلمين در سراسر جهان عرب به اعزام نيروهاي رزمنده و مجاهد به منطقه و بسيج نيروهاي مردمي و جمع آوري كمك هاي لازم براي آن ها پرداختند. آگاهان به قضاياي فلسطين و مورخان تاريخ معاصر جهان عرب به خدمات گروه هاي اخوان المسلمين به قضيه فلسطين اذعان داشتند و هم اكنون نيز اخواني ها در جبهه حاميان فلسطين قرار دارند و حماس كه از شعبات اخوان المسلمين در فلسطين اشغالي است مقاومت فلسطيني ها را عليه رژيم صهيونيستي هدايت و رهبري مي كند.

         

         

         

7 – حضور فعال در مباحث فكري جهان عرب و اسلاماخواني ها طي هشت دهه گذشته با حضور چشمگير خود در عرصه هاي مذهبي- فكري و فرهنگي جهان اسلام، بسترساز يك جريان فكري و فرهنگي اسلامي با شاخص هاي ويژه بودند. در زير چتر حمايتي تشكيلات و مكتب اخواني ها استوانه هاي فكري و شخصيت هاي فرهنگي برجسته اي در مصر تربيت شدند همچون شهيد عبدالقادر عوده كه جايگاه ممتازي در حقوق و آثارقضايي معاصر اسلام دارد. شيخ محمد غزالي با تأليف ده ها كتاب به انديشه اسلام معاصر خدماتي فراموش نشدني كرد. شهيد سيد قطب خود جريان ساز يك نوع جهان بيني و انديشه اسلامي بود.اخواني ها به شهادت مورخان و آگاهان به مسائل جهان اسلام، نقش مهمي در توسعه مطبوعات اسلامي و رشد و تعالي آن داشتند و بستر ساز تكوين ادبيات و هنر اسلامي معاصر در جهان عرب بوده اند. در عرصه مقابله با جريانات الحادي، غرب گرايي و غرب زدگي در جهان عرب و اسلام، اخواني ها سهم بسزايي داشتند. اخواني ها در جهان عرب با افكار و انديشه هاي كمونيسم بين الملل و جريانات بعثي و ناصريستي و جريانات لائيكي و سكولار به خوبي و پيگيرانه مبارزه و مقاومت كردند. و در اين راستا مدافعان خوبي براي جريانات اسلامي و فرهنگ آن بودند. در دفاع از هويت فرهنگي جهان اسلام و عرب تلاش هاي وسيعي داشتند و در تقابل با شبيخون هاي فرهنگي غرب حضور فعال و چشمگيري از خود نشان دادند.۸ – تلاش  براي وحدت و انسجام امت اسلاميوحدت امت اسلامي و تشكيل دولت واحد اسلامي از اهداف راهبردي اخواني ها است. به همين دليل آن ها طي هشت دهه گذشته، مبلغان خوبي در راستاي وحدت جهان اسلام بوده و براي جلوگيري از تفرقه و تشتت امت اسلامي، گام هاي مثبتي برداشته اند. دفاع از حقوق مسلمانان و از قضاياي حقه آن ها، بخشي از تلاش اخوان در زمينه انسجام و وحدت جهان اسلام بوده است. اخواني ها در تبليغات خود حفظ هويت اسلام و ترويج فرهنگ اسلامي را مدنظر قرار داده و هويت اسلام را مافوق قوميت عربي دانسته اند. آن ها با جريانات تعصب گراي جاهلي عربي، مقابله مستمري داشته و در اين راه قرباني  نيز دادند. آن ها تعصب قوميت ناصر و بعثي ها را تعصب جاهلي مي دانستند. در اين راستا با جريانات ملي گرايي عرب برخوردهاي آشكاري داشتند.۹ – مبارزه عليه استعمار و فعاليت هاي استقلال طلبانهاخواني ها با ميهن پرستي نوع افراط وشو و نيستي مخالف بوده و ميهن پرستي بر اساس موازين اسلامي و در پرتو سنت محمدي(ص) را ترويج كرده است و براي حفظ سرزمين هاي اسلامي، در جبهه هاي مبارزه با استعمار حضور داشته است. اخواني ها نقشي مؤثر و حضوري چشمگير در نهضت ها و جنبش هاي استقلال طلب كشورهاي غرب عرب و كشورهاي ديگر عرب داشته است. در كليه نبردهاي ملي عليه استعمار انگليس در مصر حضور داشتند. در عمليات فدايي منطقه كانال سوئز عليه حضور نيروهاي اشغالگر انگليسي، مجاهدين اخوان نقش مؤثري ايفا نمودند.۱۰ – حضور چشمگير در صحنه سياسي مصريكي از شاخص هاي مهم جماعت اخوان المسلمين مصر و ديگر كشورهاي عربي، حضور چشمگير و مشاركت گوناگون و تعاطي و تعامل آن ها با قضايا و مسايل جاري كشورها بوده است. به طور مثال در سال هاي اخير قضيه اصلاح سياسي و برقراري دموكراسي در جهان عرب مطرح شد. اخواني ها با بهره برداري از انديشمندان و متفكرين خود، طرح هاي اصلاح سياسي خود را تهيه و تدوين و مطرح نمودند و علي رغم فشارهاي رژيم هاي عربي عليه جريانات اخوان المسلمين و اعمال انواع شيوه هاي حذف و سركوب حركت اخوان، اين حركت سياسي اسلامي هرگز خود را از جامعه و جريانات آن دور نساخته و موانع مشاركت و حضورش را در عرصه هاي مختلف جامعه يكي پس از ديگر از مسير راه خود برداشته است. رهبران و اعضاء مكتب الارشاد (كميتة مركزي) اخوان المسلمين مصر 20 سال زندان، شكنجه، سركوب و ممنوعيت را تحمل كردند و در دوران حاكميت سادات و مبارك با تلاش شبانه روزي و طاقت فرسا توانستند در زمينه ها و عرصه هاي مختلف جامعه حضور خود را تثبيت و اثبات كنند علي رغم قوانين و مقررات مستبدانه عليه اين سازمان، همواره در انتخابات صنفي، محلي و ملي پيروزمندانه از معركه خارج شدند .البته در مقام ارزيابي عملكرد هشت دهه حركت اخوان المسلمين ديدگاه ها و نظريات مختلف و متناقض وجود دارد. اين سازمان توانسته است در سراسر جهان اسلام و عرب، منشأ خدماتي براي دنياي اسلام باشد و رهبري اين جنبش در روند حركت و مراحل تاريخي خود شايد بسان هر نهادي كه در عرصه عمل و حركت مرتكب اشتباه مي شود، دچار اشتباه شده باشند ولي اگر خدمات و اشتباهات اين گروه در ترازوي ارزيابي قرار گيرد، با ديدي منصفانه، خدمات اين جريان به قضاياي جهان اسلام و مقابله با دشمنان و توطئه هاي آن ها را نمي توان فراموش كرد.حركت اخوان علي رغم تبليغات رسانه هاي محلي و بين المللي مبني بر وجود حركت هاي انشعابي و جدايي و اختلاف ميان كادر رهبري، با پيروزي هاي اخير در مصر در انتخابات 2005 و حماس فلسطين در انتخابات 2006 ثابت نمود كه اين جنبش همچنان از انسجام تشكيلاتي و ساختاري، و رهبري توانمند برخوردار است.به طور خلاصه مي توان گفت كه رمز و راز پايداري و استمرار و توسعه حركت اخوان در جهان،  علي رغم سركوب ها و علي رغم مرور 80 سال، هماهنگي بين انديشه و عملكرد است و همين امر، در جذب و جلت توده هاي مردم نقش اساسي دارد و رهبري اخوان در عمل نشان داده است كه برخلاف رهبران احزاب ديگر، چه در مصر و يا كشورهاي ديگر، به دنبال منافع شخصي و مادي نيستند، بلكه هدف آن ها خدمت به مردم و نشر انديشه ديني و ايجاد جامعه سالم اسلامي است.

——————————

منبع : همشهري 90

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخ دادن معادله امنیتی الزامی است . *

تلگرام نوگرا »»» مطالب سایت + عکس + کلیپ + نوشته های کوتاه متنوع + با ما همراه باشید . eslahe@

قالب وردپرس